Кіріспе

Құқықтық формалар мен қызмет шектеулері

Әртүрлі юрисдикцияларда коммерциялық емес ұйымдарды, коммерциялық емес корпорацияларды, үкіметтік емес ұйымдарды және ерікті бірлестіктерді реттейтін заңдар өзгеше. Олардың бәрі де әлеуметтік, экономикалық және экологиялық мәселелерді шешуде маңызды рөл атқарады. Бұл ұйымдар өздері жұмыс істейтін тиісті юрисдикциялармен реттелетін белгілі бір құқықтық аялар шеңберінде қызмет етеді.

Алжир

Алжирде коммерциялық емес ұйымдар 2012 жылғы 12 қаңтардағы № 12-06 «Бірлестіктер туралы» заңмен реттеледі. Бұл заң коммерциялық емес ұйымдарды құру, тіркеу және қызмет етуі үшін нұсқаулар береді. Онда бірлестіктерді құру, мүшелік, басқару, қаржылық есеп беру және тарату талаптары көрсетілген. Коммерциялық емес ұйымдар заңды мойындалу алу үшін жергілікті билік органдарында тіркелуге міндетті және заңда белгіленген есеп беру міндеттемелерін орындауы керек. Алжир БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің үшінші және төртінші жалпыға бірдей кезеңдік шолуларында бірлестіктерге қатысты 2012 жылғы № 12-06 заңын күштен жоюға және жаңа заңнаманы әзірлеуге міндеттеме берді. Бұл шолулар қолданыстағы заңмен бірлестіктерді құруға, тіркеу рәсімдеріне, қаржыландыруға және бірлестіктерді тарату кезінде әкімшіліктің дискрециялық билігіне қатысты маңызды шектеулерді көрсетті.

Австралия

Австралияда коммерциялық емес ұйымдарға кәсіподақтар, қайырымдылық қорлар, кооперативтер, университеттер мен ауруханалар, өзара көмек қоғамдары, халықтық және қолдау топтары, саяси партиялар, діни ұйымдар, тіркелген қауымдастықтар, коммерциялық емес компаниялар, трасттар және тағы да басқалары кіреді. Бұлар денсаулық сақтау, жұмыспен қамту, мүгедектерге көмек көрсету және басқа да әлеуметтік қызметтерден бастап, жергілікті спорт клубтарына, несие одақтарына және ғылыми-зерттеу институттарына дейін алуан түрлі салаларда қызмет етеді. Австралиядағы коммерциялық емес ұйым өз қажеттіліктері мен қызметіне қарай бірнеше құқықтық форманы таңдай алады: кооператив, кепілдікпен шектелген компания, тіркелмеген қауымдастық, «Қауымдастықтарды тіркеу туралы» 1985 жылғы заң бойынша тіркелген қауымдастық немесе «Коммуналдық аборигендік кеңестер мен қауымдастықтар туралы» 1976 жылғы заң бойынша тіркелген қауымдастық немесе кеңес. Академиялық тұрғыдан алғанда, әлеуметтік кәсіпорын көбінесе коммерциялық емес сектордың бір бөлігі деп есептеледі, себебі олар да көбінесе қоғамдық мүддеге қатысты мақсаттарды көздейді. Дегенмен, олар міндетті түрде коммерциялық емес құқықтық құрылымға бағынуға тиіс емес, және көптегендері коммерциялық ұйым ретінде тіркеліп, қызмет етеді. Австралияда коммерциялық емес ұйымдар негізінен үш жолмен құрылады: кепілдікпен шектелген компаниялар, трасттар және тіркелген қауымдастықтар. Алайда, тіркелген қауымдастық нысаны әдетте тек бір Австралия штатының құзыретінде жұмыс істеуді жоспарлаған ұйымдар тарапынан қолданылады. Австралия бойынша қызметін кеңейтуді көздеген коммерциялық емес ұйымдар көбінесе компания немесе траст ретінде тіркелуді қарастырады.

Белгия экономикасындағы коммерциялық емес бірлестіктің маңызы

Бельгияда коммерциялық мақсатсыз бірлестіктерде 497 400 адам жұмыс істейді деп есептеледі. Халықаралық коммерциялық мақсатсыз бірлестіктер Бельгияда шамамен 20 000-дан 30 000-ға дейін адамды жұмысқа орналастырады. Брюссель халықаралық бірлестіктерді орналастыру тұрғысынан Вашингтоннан кейін екінші ірі қала болып табылады. Бұл санатқа кәсіби бірлестіктер, қорықтар және ҮЕҰ сияқты ұйымдар кіреді.

Коммерциялық мақсатсыз бірлестіктердің құқықтық реформасы

2019 жылы Бельгия жеке компаниялар үшін жаңа заң ережелерін қабылдады, бұл ережелер коммерциялық мақсатсыз бірлестіктерге де қатысты. Жаңа ережелер коммерциялық мақсатсыз бірлестіктерге кез келген кәсіпкерлік қызметті жүргізуге мүмкіндік береді. Дегенмен, олар табыстарын бөлісуге құқылы емес. Бұрын коммерциялық мақсатсыз бірлестіктер нашар басқару амалдары үшін сынға ұшыраған. Осыған жауап ретінде, жаңа ережелер коммерциялық мақсатсыз бірлестіктің басқарушыларының бірлестік алдындағы жауапкершілігін де арттырады.

Эфиопия

2019 жылдың 12 наурызында Эфиопия үкіметі азаматтық қоғам ұйымдарына (АҚҰ) қатысты жаңа заң қабылдады – 1113/2019 нөміріндегі Азаматтық қоғамдар туралы жарлық (АҚҰ жарлығы). АҚҰ жарлығы 621/2009 нөміріндегі қайырымдылық және қоғамдар туралы жарлықты (2009 жылғы жарлық) алмастырады. 2009 жылғы жарлық көптеген ҮЕҰ-лар тарапынан өте шектеуші деп сынға алынды, ол ҮЕҰ-лардан Қайырымдылық және қоғамдар агенттігіне есеп беруді талап етті; сонымен қатар, ҮЕҰ-лар бюджеттің 70 пайызын операциялық шығындарға, ал 30 пайызын әкімшілік шығындарға бөлуді көздейтін "70/30" ережесін сақтауға міндетті болды.

Франция

Францияда коммерциялық емес ұйымдар қауымдастықтар деп аталады. Олар 1901 жылдың 1 шілдесінде қабылданған заң негізінде құрылған. Сондықтан, коммерциялық емес ұйымдарды «1901 жылғы заңға сәйкес қауымдастықтар» деп те атайды. Екі адам ортақ мақсатқа жету үшін коммерциялық емес ұйым құра алады. Қауымдастық өндірістік, коммерциялық қызметті немесе олардың екеуін де жүзеге асыруы мүмкін, бірақ мүшелері бұл қызметтен пайда табуға құқығы жоқ. Осы заң арқылы жұмысшылар кәсіби одақтары мен саяси партиялар да құрыла алады. 2008 жылы Ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты (INSEE) елде миллионнан астам мұндай қауымдастық тіркелгенін хабарлады, ал Францияда 16 жастан асқан 16 миллионға жуық адам коммерциялық емес ұйымның мүшесі болып табылады (16 жастан асқан халықтың үштен бірі). Коммерциялық емес ұйымдар 1,6 миллион адамды жұмысқа тартады, ал 8 миллион адам ерікті болып жұмыс істейді. Бұл заң көптеген бұрынғы француз колонияларында, әсіресе Африкада да маңызды болып табылады.

Гонконг

Гонконг компаниялар тіркелімі, компаниялар жарғысының (32-тарау) 21-бабына сәйкес, шектеулі компания үшін коммерцияны, өнерді, ғылымды, дінді, қайырымдылықты немесе кез келген басқа да пайдалы мақсатты ілгерілету үшін компаниялар тіркеліміне лицензия алуға өтініш беру рәсімі туралы еске салғыш хат ұсынады.

Израиль

Израильде коммерциялық емес ұйымдар (НКО) және үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) әдетте тіркелген коммерциялық емес бірлестіктер (амута; көпше түрі: עמותות, амутот) немесе қоғамдық пайда компаниялары (חברה לתועלת הציבור, Chevrah LeTo’elet Hatzibur немесе חל”צ, Chalatz, қоғамдық пайда корпорацияларымен шатастырмау керек) ретінде құрылады. Коммерциялық емес ұйымдардың қаржылық есептілігінің құрылымы Израильдің есеп стандарты №5 арқылы реттеледі және баланс, қызмет туралы есеп, белгілі бір кезеңдегі кірістер мен шығыстар, активтердің өзгеруі туралы есеп, ақша ағындары туралы мәлімдеме және қаржылық есептілікке қосымша түсіндірмелерді қамтуы тиіс. Активтер мен міндеттемелерге наложен шектеулердің деңгейін көрсететін есеп ұсынылуы мүмкін, бірақ бұл міндетті емес. Амутоттар "Амутот заңы" арқылы реттеледі. Амута – заңды тұлға, бірақ компания емес. Амута – Израиль мемлекеті құрылғанға дейін болған אגודה עות'מאנית-тың мұрагері, ол 1901 жылғы француз заңына негізделген, қазір қолданылмайтын 1909 жылғы Османдық қауымдастықтар заңымен құрылған. Қоғамдық пайда компаниялары тек компаниялар заңымен басқарылады; егер олардың жарғылары мен мақсаттары Компаниялар заңының 345А-бабында белгіленген екі талапқа сай келсе, олар іс жүзінде амутоттармен бірдей болып саналады. Амута Rasham Ha’amutot ([[:he:רשם העמותות, 'Амутот тіркеушісі']) тіркелуі тиіс, ал қоғамдық пайда компаниясы Rasham HaChavarot ([[:he:רשם החברות, 'Компаниялар тіркеушісі']) тіркелуі тиіс. Екеуі де Әділет министрлігінің Рашот Хата’агидим ([[:he:רשות התאגידים, 'Корпорациялар органы']) қарамағында.

Жапония

Жапонияда NPO – бұл қоғамдық мүддеге қызмет ететін және мүшелеріне пайда әкелмейтін кез келген азаматтар тобы. NPO-ларға корпоративтік мәртебе беріледі, осылайша олардың қызметтік операцияларын жүргізуіне көмектеседі. 2011 жылдың ақпанына қарай Жапонияда 41 600 NPO тіркелген. Үкімет 200 NPO-ға салықтан жеңілдік алу құқығын берді, бұл оларға жасалған қайырымдалықтар ғана салық төлеушілер үшін салықтан шегерілуі мүмкін дегенді білдірді.

Қырғызстан

1990 жылдан бері Кениядағы коммерциялық емес ұйымдардың құқықтары мен міндеттемелері Үкіметтік емес ұйымдарды үйлестіру заңымен реттеледі, көптеген азаматтық қоғам ұйымдары және тіпті кейбір саясаткерлердің пікірінше, бұл заң сектор үшін қиын және күрделі талаптарды қамтиды. 2013 жылы оның орнына, ашықтығы мен тиімділігі жоғары құқықтық база құру мақсатында Қоғамдық пайдалы ұйымдар туралы заң (PBO) жобасы әзірленді. Бірақ, 2013 жылдың наурызында өткен жалпы сайлауға байланысты ол күшіне енбеді. Сайлаудан кейін үкімет пен ҮЕҰ арақатынастары нашарлады, себебі кениялық адам құқықтарын қорғайтын ҮЕҰ 2007-2008 жылғы сайлаудан кейінгі зорлық-зомбылыққа қатысты жаңа президент және вице-президентке қарсы Халықаралық қылмыстық сотына (ХҚС) дәлелдер ұсынды. Жергілікті ҮЕҰ «Азаматтық қоғам ұйымдарының анықтамалық тобы» (CSORG) аясында наразылық коалициясын құрып, депутаттарға лобби жасау және халықты жұмылдыру жолымен екі бағытты стратегияны қабылдады. Олар түзетулердің теріс әлеуметтік-экономикалық салдарына назар салып, кениялық экономика мен қызмет көрсетуде ҮЕҰ секторының маңыздылығын атап өтті. Лоббилік іс-шаралар депутаттарды түзетулердің олардың сайлау округтеріне зиян келтіретініне көндіруге бағытталды, ал халықты жұмылдыру науқаны халықтың ықпалын күшейтуге тырысты. Халықты қолдау үшін әлеуметтік желілердегі кампаниялар, БАҚ мәлімдемелері, петициялар және жеке кездесулер пайдаланылды. Халықаралық ҮЕҰ (ХҮЕҰ) және даму серіктестері сияқты сыртқы күштер түзетулерді сынап, кениялық ҮЕҰ альянсы ұсынған әлеуметтік-экономикалық тұжырымдаманы қолдады.

Ресей

Ресей заңдарында коммерциялық емес ұйымның (НКО) көптеген құқықтық формалары бар, нәтижесінде күрделі, көбінесе қарама-қайшылықты және шектеуші нормативтік база қалыптасады. Негізгі талап – НКО-ның, оның түріне қарамастан, негізгі мақсаты пайда табу емес және олар осындай пайданы өз қатысушылары арасында бөліп бермейді (Азаматтық кодекстің 50(1) бабы). Көбінесе НКО-ның бес түрі кездеседі:
Қоғамдық бірлестіктер – Қоғамдық бірлестік – халықаралық жүйеде қолданылатын «қауымдастық» түріне ең жақын форма. Қоғамдық бірлестік – ұйымның жарғысында белгіленген ортақ мүдделер мен мақсаттар негізінде біріккен адамдардың мүшелік негіздегі ұйымы. Қорлар – жеке немесе заңды тұлғалар (немесе екеуі де) әлеуметтік, қайырымдылық, мәдени, білім беру немесе басқа да қоғамдық игілікке қызмет ету мақсатымен құрылған мүшеліксіз ұйымдар. Мекемелер – Мекеме (учреждение) – Ресейде және бұрынғы Кеңес Одағының бірнеше елінде бар форма. Қорлар сияқты, мекемелердің де мүшелері жоқ. Алайда, қорлардан өзгеше, мекемелер өздеріне берілген мүлікке меншік құқығын алмайды (Азаматтық кодекстің 120-бабы және НКО заңының 20-бабы). Сонымен қатар, құрылтайшылар мекеменің өз күштерімен орындай алмайтын міндеттемелері үшін жауапты болады. Коммерциялық емес серіктестіктер – Коммерциялық емес серіктестік (КЕС) (НКО заңының 8-бабы) – мүшелерінің өзара игілігі үшін қызмет атқаратын мүшелік ұйымы. Сондықтан, КЕС-ке сыйлық ретінде берілген активтерді қоғамдық игілік мақсатынан өзге де мақсаттарда пайдалануға болады. Автономиялық коммерциялық емес ұйымдар – Автономиялық коммерциялық емес ұйым (АНО) (НКО заңының 10-бабы) – білім беру, әлеуметтік саясат, мәдениет және т.б. салаларында қызмет көрсететін мүшеліксіз ұйым, ол іс жүзінде көбінесе қызметтерін ақылы негізде ұсына отырып, табыс табады.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада үкіметтік емес ұйымдар 1997 жылғы Үкіметтік емес ұйымдар туралы заңмен (NPO Act) реттеледі. Аталған заң көбінесе "жақсы" заң деп сипатталады, ол елдегі азаматтық қоғам ұйымдарына қолдау көрсетуге және оларға көмектесуге бағытталған. Кейбір қайырымдылық ұйымдары талап бойынша салық сертификатын беруге құқылы, оны донорлар салықтан жеңілдік алу үшін пайдалана алады. Қайырымдылық ұйымдары/ҮЕҰ ерікті бірлестіктер, трастар немесе коммерциялық емес компаниялар (НПК) нысанында құрылуы мүмкін. Ерікті бірлестіктер жалпы құқық бойынша келісім арқылы құрылады, ал трастар Жоғары соттың мүсілімінде тіркеледі. Коммерциялық емес компаниялар (НПК) Компаниялар және Интеллектуалдық меншік комиссиясында тіркеледі. Олардың барлығы Үкіметтік емес ұйымдар дирекциясында өз еркімен тіркелуге және Оңтүстік Африкалық салық қызметіне (SARS) салықтан босату туралы өтініш беруге құқылы.

Украина

Украинадағы коммерциялық емес ұйымдарға үкіметтік емес ұйымдар, кооперативтер (оның ішінде тұрғын үй кооперативтері), қайырымдылық ұйымдары, діни ұйымдар, саяси партиялар, тауар биржалары (Украинада тауар биржаларын пайда табу мақсатында құруға болмайды) және тағы да басқалары жатады. Коммерциялық емес ұйымдар коммерциялық емес мәртебесін салық органдарынан алады. Мемлекеттік салық қызметі – коммерциялық емес мәртебеге тіркеуді жүзеге асыратын басты орган.

Басқару

Директорлар кеңесі ұйымды толық бақылайды, бірақ әдетте атқарушы директор тағайындалады. Кейбір жағдайларда кеңес мүшелері сайланады, бірақ көбінесе директорлар кеңесі өзін-өзі жаңартады. Мұндай "тек кеңес" ұйымдарында кеңес мүшелері жаңа мүшелерді ұсынады және басқа директорлардың ұсыныстарына дауыс береді. 990 нысанының VI бөлімі, Басқару, басқару және ақпарат ашу, А бөлімі, 7а сұрағы: «Ұйымда басқарушы органның бір немесе бірнеше мүшелерін сайлау немесе тағайындау құқығына ие мүшелер, акционерлер немесе басқа адамдар болды ма?»; IRS нұсқауларында «(ұйымның басқарушы органынан басқа, осындай өкілеттікпен әрекет ететін)» деп толықтырылды.

Қазақстан

2023 жылдың ақпан айында Зимбабве президенті Эмерсон Мнангагва жеке ерікті ұйымдар (ЖЕҰ) туралы заңға қол қоятынын жариялады. ЖЕҰ заң жобасы 2021 жылы Зимбабведегі азаматтық қоғамды шектеу және бақылау мақсатымен ұсынылған.