Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайлық шенеунік және ғалым (132–192)
Chinese official and scholar (132–192)
Цай Ён (132/133 – шамамен 192 жылдың маусымында), әдепті аты Боцзе, Шығыс Хан әулетінің астрономы, каллиграфы, тарихшысы, математигі, музыканты, саясаткері және жазушысы болған. Ол каллиграфия, музыка, математика және астрономия саласын жақсы меңгерген. Оның қызы Цай Ян / Цай Вэньцзи де белгілі ақын және музыкант болды.
Cai Yong (132/133 – c. June 192), courtesy name Bojie, was a Chinese astronomer, calligrapher, historian, mathematician, musician, politician, and writer of the Eastern Han dynasty. He was well versed in calligraphy, music, mathematics and astronomy. One of his daughters, Cai Yan / Cai Wenji, was also a famous poet and musician.
Ерте өмір
Цай Ён Юу округінде (縣), Чэнлиу командирлігінде (陳留郡) бай және беделді жергілікті отбасында дүниеге келді. Бұл жер бүгінгі Хэнань провинциясының Қайфын қаласы маңындағы Ци округіне (圉縣) жақын жерде орналасқан. Цай отбасы үш буын бойы жерлерін бөліп алмау дәстүрін сақтап келген. Әкесі Цай Ленг (蔡棱) қайтыс болғаннан кейін, Цай Ён анасына үш жыл бойы қамқорлық жасап, көңіл көтеріп, туысы Цай Чжидің (蔡質) үйінде тұрды. Анасы қайтыс болған соң, Цай Ён анасының қабірін әсемдеп безендеуімен танымал болды. Содан кейін Цай Ён Хан императорлық сарайындағы жоғары лауазымды шенеуніктердің бірі Ху Гуаннан (胡廣) композиция, математика, астрономия, музыка және дыбыс талғамдарын үйренді.
Cai Yong was born in a substantial local family in Yu County (圉縣), Chenliu Commandery (陳留郡), which is around present day Qi County, Kaifeng, Henan. The Cai family had a reputation of not having their territory divided for three generations. When his father Cai Leng (蔡棱) died, Cai Yong lived with his uncle Cai Zhi (蔡質) while taking great care for his own mother for her last three years. When she died, Cai Yong became known for his arrangement of his mother's tomb. After that, Cai Yong studied composition, mathematics, astronomy, pitch pipes and music under Hu Guang (胡廣), one of the highest ranking officials in the Han imperial court.
Император Лингтің тұсында қызмет ету
160-шы жылдардың басында Цай Юн император Хуанға (146–168 жылдары) жоғары евнухтар барабан мен гуциньдегі шеберлігі үшін ұсынды. Астанаға жол тартқанда Цай Юн ауруға шалдыққандай болып, үйіне қайтып, оңашада оқумен айналысты. Он жыл өткен соң, 170-ші жылдардың басында Цай Юн қабілетін жоғары бағалаған Чиао Сюаньдің кеңсесінде хатшы болып қызмет етті. Кейін Цай Юн уезд басшысы, содан кейін астанадағы кеңесші болып тағайындалды, кітапханадағы мәтіндерді редакциялау және жинақтау жұмыстарын басқарды. Әдеби шеберлігімен танылған ол мақтау сөздерін, ескерткіш жазуларын және басқа да мәтіндерді жазуға жиі шақырылды. 175 жылы Конфуций классикасын өздерінің көзқарастарын қолдау үшін өзгертуге тырысатын топтардан қорқып, Цай Юн және бір топ ғалымдар Бес классиканы тасқа қашап беруді сұрады. Император Лин (168–189) осы ұсынысты мақұлдады, нәтижесінде 183 жылы аяқталған Сипин тас классикасы жарық көрді, ол келер ұрпақ ғалымдары үшін канонға айналды. Саяси мансабының барысында ол салтанатты рәсімдерді қайта жаңғыртуды қолдады және евнухтардың саясатқа араласуына жиі қарсылық білдірді. 177 жылдың қысында ол императорды өзінің ескерткіштері арқылы бір рәсімге қатысуға көндірді, бірақ евнухтарға қарсы шабуылдары аса сәтті болмады. 178 жылдың күзінде ғалымдардан соңғы уақытта болған жаман белгілер туралы пікір сұралды. Цай Юн евнухтардың жоғарыпарлылығын сынады. Евнухтар бұл сынау туралы біліп, Цай Юн мен оның інісі Цай Чжиді ақша талап етуде айыптады. Олар түрмеге қамалып, өлім жазасына кесілді, бірақ жаза кейін солтүстік шекараға жер аударылуға алмастырылды. Тоғыз айдан кейін ол таққа династия тарихы мен классикалық еңбектерінің жау шабуылынан зардап шегуі мүмкін екенін жеткізіп, астанаға оралуға рұқсат алды. Алайда, ол астанаға қайтар алдындағы қоштасу кешінде ықпалды евнухтың туысына ренжіп, астанадағы лауазымын қауіпке тікті. Цай Юн оңтүстікке, У (吳) және Куайцзи округтеріне қашып, он екі жыл сол жерде тұрды.
In the early 160s, Cai Yong was recommended to Emperor Huan ( 146–168) by the senior eunuchs for his skill with the drums and the guqin. On his way to the capital, Cai Yong feigned illness to return home to study in seclusion. Ten years later in the early 170s, Cai Yong served as a clerk under the official Qiao Xuan, who greatly admired his abilities. Afterwards, Cai Yong served as a county magistrate and then a Consultant in the capital, in charge of editing and collating the text in the library. Known for his literary skills, he was constantly commissioned to write eulogies, memorial inscriptions, and the like. In 175, in fear of parties trying to alter the Confucian classics to support their views, Cai Yong and a group of scholars petitioned to have the Five Classics engraved in stone. Emperor Ling (168–189) approved, and the result was the Xiping Stone Classics completed in 183, which set the canon for future generations of scholars. Throughout his political career, he was an advocate of restoring ceremonial practices and often criticised against the eunuchs' influence in politics. He was successful in persuading the emperor to participate in a ritual in the winter of 177 through his memorials, but his attacks on the eunuchs were not so successful. In the autumn of 178, the scholars were asked for advice on recent ill omens. Cai Yong responded with criticisms of eunuch pretensions. The eunuchs learnt of the attack, and accused Cai Yong and his uncle Cai Zhi of extortion. They were thrown into prison and sentenced to death, but the sentence was later remitted to exile in the northern frontiers. Nine months later, he cited to the throne that his work on the dynastic history and classics were at risk from enemy raids, and was allowed back to the capital. However, he offended the sibling of an influential eunuch during a farewell banquet before his return, which put his position in the capital at risk. Cai Yong fled south to Wu (吳) and Kuaiji commanderies and stayed there for 12 years.
Донг Чжуоның басқаруындағы қызмет
189 жылы билікке келген және орталық үкіметті бақылаған Доң Чжуо Цай Юнды император астанасы Луоянға шақыртты. Басында Цай Ён қарсы болды, бірақ Доң Чжуо "Мен бүкіл тайпаларды жоя аламын" деген қауіппен талабын орындауға мәжбүр етті. Доң Чжуоның кезінде Цай Ён үйдің сол жақ генералы болып тағайындалды және Доң Чжуоның жаңа үкіметі үшін рәсімдерді жаңартуға жауапкер болды. Доң Чжуо Цай Ёнды ғалым және музыкант ретінде құрметтегенімен, Цай Ён Доң Чжуоның мінезінен қорқып, бірде үйіне қайтуды ойлады, бірақ оның тым танымал екендігіне көндірді. 192 жылы мамыр айында Ван Юнның қастандығы салдарынан Доң Чжуо қаза тапқанда, Цай Ён түрмеге қамалып, Доң Чжуоның өліміне қайғырғаны үшін өлім жазасына кесілді. Цай Ён және басқа да үкімет шенеуніктері Ван Юннан Хан тарихы бойынша жұмысын аяқтауға рұқсат беруді өтінді, бірақ Ван Юн олардан бас тартып, былай деді: "Ежелгі заманда император У Сима Цянды өлтіре алмады, соның салдарынан оған кейінгі ұрпаққа жеткен жалақорлық кітабын жазуға мүмкіндік берді. Әсіресе қазіргі уақытта императордың жағдайы нашарлап, қала сыртында соғыс аттары бар, біз опасыз министрдің жас императордың жанында қалам ұстауына жол бере алмаймыз. Бұл билеушінің даналығына ешқандай пайда әкелмейді және біздің партиямызды қорлау мен айыптауға әкеледі". Ван Юн кейін бұл шешіміне өкінгені айтылады, бірақ Цай Ён түрмеде көз жұмған еді. Оның өлімінен кейін оның құрметіне суреттер қойылды және Чэнлиу округі мен Ян провинциясы бойынша еске алу сөздері жазылды.
When the warlord Dong Zhuo came to power in 189 and controlled the central government, he summoned Cai Yong back to the imperial capital Luoyang. At first Cai Yong was unwilling, but Dong Zhuo enforced his demand with the threat "I can eliminate whole clans", Cai Yong had no choice but to comply. Under Dong Zhuo, Cai Yong was appointed Left General of the Household, and became in charge of revising rituals for Dong Zhuo's new government. Despite Dong Zhuo's admiration of Cai Yong as a scholar and musician, Cai Yong worried about Dong Zhuo's temper and once considered to return home, but was persuaded that he was too well known to escape. In May 192, when Dong Zhuo was killed in a plot by Wang Yun, Cai Yong was put into prison and sentenced to death for allegedly expressing grief at Dong Zhuo's death. Cai Yong and other government officials pleaded with Wang Yun to allow him to finish his work on the history of Han, but Wang Yun denied them, saying: "In ancient times, Emperor Wu failed to kill Sima Qian, and so allowed him to write a book of slander which was passed down to later times. Particularly at this time, as the fortunes of the Emperor are in decline and there are war horses in the suburbs, we cannot allow a treacherous minister to hold his brush among the attendants to a young emperor. It offers no advantage to the sage virtue of the ruler, and it will cause our party to suffer contempt and abuse." It was said that Wang Yun eventually regretted this decision, but Cai Yong had already died in prison. After his death, pictures were set up in his honour, and commemorative eulogies were composed throughout Chenliu Commandery and Yan Province.
Көркем шығармаларда
Цай Боцзе – Гао Миннің 14 ғасырдағы «Пипа әңгімесі» пьесасының басты кейіпкері.
Cai Bojie is the main protagonist in the 14th century play Tale of the Pipa by Gao Ming.