Кіріспе

Араб мемлекеттері лигасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы қарым-қатынас өзгеше болып келді, себебі Иранның әрбір елмен екітарапты қарым-қатынасы әртүрлі сипатта болды. Иран, 22 араб мемлекетінен тұратын және Иранның да құрамына кіретін Таяу Шығыс пен Солтүстік Африканың көп бөлігін қамтитын Араб Лигасының ең шығыс шекарасында орналасқан. Араб Лигасы халқының көп бөлігі этникалық арабтардан, ал Иран халқының көп бөлігі этникалық парсылардан тұрады; екі тараптың да ортақ діні – Ислам болғанымен, олардың діни бағыттары әртүрлі: Араб Лигасында сунниттер басым, ал Иранда шииттер басым. 1979 жылғы Иран Ислам революциясынан бері елдің шиит теократиясы барлық мұсылмандардың заңды діни және саяси басшысы болуға тырысып келеді, бұл мәртебе әдетте Мекке мен Медина қалалары орналасқан суннит көпшілігі Сауд Арабиясына тиесілі деп есептеледі. Осы араздық, Иран мен Сауд Арабия арасындағы өкілдік соғыс ретінде көрініс беріп, мұсылман әлемінде шиит-суннит алауыздығын күшейтті. Таяу Шығыста араб-иран қарым-қатынасы бейбіт өмір сүру мен ашық жаулық арасында ауысып келді. Иран-Ирак соғысы Араб Лигасының бір мемлекеті мен Иран арасындағы тікелей қарулы қақтығыстың соңғы мысалы болып табылады. Араб Лигасының кейбір мемлекеттері, әсіресе шиит үкіметтері бар елдер, Араб Лигасынан гөрі Иранмен жақын байланыста деп есептеледі. Басқа да факторлармен қатар, бұл жағдай соңғы жылдары араб-израиль қақтығысына елеулі әсер етті, себебі Иранның Израиль мен көптеген араб елдеріне төндірген өзара қаупі, Иран-Сауд Арабиясы және Иран-Израиль арасындағы өкілдік соғыстардың нәтижесінде «араб-израиль одағының» құрылуына жағдай жасады; көптеген араб елдері Иран үкіметінің әскери және саяси мақсаттарына қарсы аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін Израильмен дипломатиялық қарым-қатынасты жаңартты, бұл Израилге қатысты Араб Лигасының ұзақ жылдар бойғы бойкотын бұзды.

Иран Ислам революциясы

Иран революциясынан кейін Иранның сыртқы саясаты күрт өзгерді. Көп жағдайда дипломатиялық жауынгерлік араб мемлекеттері Иранмен ынтымақтасуға көшті, ал бұрын қолдау көрсеткен кейбір елдер қолдауын азайтты. Революцияның көшбасшысы, Иран Ислам Республикасының негізін қалаушысы және оның алғашқы Жоғарғы Басшысы Рухолла Хомейни: «Монархия тұжырымы Исламға толыққанды қайшы келеді» деп мәлімдеді. Сондықтан араб көшбасшылары Иран Ислам Республикасына деген қарым-қатынаста жаулық таныта бастады. Хомейнидің мустазафин (әділетсіздікке ұшырағандар) мен мустакбирлерге (жоғарыпарлыларға) қарсы тұру идеясы, кейбір араб режимдерін ирандық дін ғалымдары мустакбирлердің қатарына жатқызғандықтан, көрші елдермен көптеген мәселелерге әкеп соқты. Аятолла Хомейни мұсылман әлемінің басқа бөліктеріне революцияны тарату ниетін жасырмады.

1980 жылдар: Иран-Ирак соғысы

1980 жылдардың басында Иран аймақтық және халықаралық деңгейде оқшауланды. Бұл дипломатиялық және экономикалық оқшаулау Иран-Ирак соғысы кезінде одан да күшейді, онда Сирияны қоспағанда, барлық көрші араб мемлекеттері Иракты логистикалық және экономикалық тұрғыдан қолдады. Кейбір сарапшылар пікірінше, Саддам Хусейн Иранды өздерінің тұрақтылығына қауіп деп қараған басқа араб мемлекеттерінің атынан соғысты. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында революциялық құлшыныс басылып, ирандық саясаткерлер белгілі бір деңгейде прагматизмге көшті.

1990 жылдар

Акбар Хашеми мен Мұхаммед Хатами президенттік кезеңінде Иранның сыртқы саясаты халықаралық қарым-қатынастағы шиеленісті төмендетуге бағытталды және Иран араб көршілерімен қарым-қатынасын жақсартуға тырысты. 1990 жылдардың басында АҚШ Иракқа шабуыл жасаған кезде, бұл әрекет Иранның Таяу Шығыстағы саяси ықпалын күшейтті.

2000-шы жылдар: Ирак соғысы

2000 жылдан бері жағдай түбегейлі өзгерді. Ең маңызды фактор – 2003 жылы АҚШ-тың Иракқа басып кіруіне қабылданған шешім, ол шиит Иранының аймақтық ықпалын теңестіруге тырысқан, жалпы арабтық көзқарастарға ие Баас партиясының көшбасшысы Саддамның құлауына әкелді. Саддамның биліктен кетуімен Иран өзінің кеңеюіне кедергі келтіретін маңызды тосқауылды жойды. Бұл Иранға Таяу Шығыста маңызды ойыншы ретінде көзге түруге жақсы мүмкіндік берді. Ричард Хаас 2006 жылы айтқандай, "Иран аймақтағы ең қуатты екі мемлекеттің бірі болады. Иранның және оған байланысты топтардың ықпалы артты". Иран Сирия, Ливан, Кувейт және Ирак сияқты араб елдерінен одақтастар таба алады. Екінші жағынан, Сауд Арабиясы, Иордания және Біріккен Араб Эмираттары АҚШ-тың қолдауымен Иранға қарсы бірікті. Басқа араб елдері Иранмен қалыпты қарым-қатынасты сақтап қалды. Иран мен араб елдері арасындағы шиеленістің тағы бір себебі – діни ағымдардың қақтығысы. Иран революциясының басында аятолла Хомейни шииттер мен сүнниттер арасындағы келіспеушілікті азайтуға тырысып, Әлиден бұрынғы халифаларды сынауға тыйым салды. Сондай-ақ, ол шииттерге сүнни имамдардың артында намаз оқуға рұқсат берді. Дегенмен, Иранның шекара сыртындағы шиит қауымдастықтарына әсері және араб көршілерімен аумақтық даулар, сондай-ақ басқа да мәселелер араб-иран қарым-қатынастарында шиеленіс тудыруда.

2010 жылдар

2010 жылы жарияланған дипломатиялық хабарламалар араб елдерінің басшылары Иранды аймақтық тұрақтылыққа ең үлкен қауіп деп атағанын көрсетті, бірақ олар бұл туралы көпшілікке айтудан бас тартып, АҚШ дипломаттарымен жеке сөйлескенде, батысқа қарсы мұсылман мемлекетіне қолдау көрсеткені үшін ішкі мәселелерге тап болатындарын жеткізді. Хабарламаларда Сауд Арабиясы мен Бахрейннің Иранның ядролық бағдарламасын тоқтату мақсатында Иранға қарсы әскери шабуылды қолдағандығы көрсетілген. 2016 жылдың 4 қаңтарында Сауд Арабиясы мен Бахрейн Иранмен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді. Сауд Арабиясы Тегерандағы Сауд Арабиясының елшілігіне жасалған шабуылды себеп ретінде көрсетті, бұл шабуыл негізінен сунниттік Сауд Арабиясының шиит дін өкілін атқа жазалауынан кейін болды. Бахрейн Иранның Бахрейн және басқа араб елдеріне жасаған "ашық және қауіпті араласуын" себеп ретінде атады.

Алжир

Иран революциясынан кейін 1981 жылы Алжирдің рөлі Иранда ұсталған АҚШ дипломатиялық тұтқындарын босатуда шешуші болды. 1998 жылы Иран Алжирдің қауіпсіздік күштерінің қатаң әрекеттеріне, әсіресе мұсылманның қасиетті Рамазан айында болған бірнеше қырғын кезінде сын айтты және Алжирге халықаралық қауымдастық арқылы гуманистік қағидаларға сәйкес әрекет етуге қысым жасады. Алжир өз кезегінде қырғынға Иранды кінәлады. Он жыл өткен соң, 2000 жылдың қыркүйек айының басында Иран президенті Мохаммад Хатами мен оның алжирлік әріптесі Абделазиз Бутефлика БҰҰ Мыңжылдық Саммитінің шеңберінде Алжир мен Иран арасындағы дипломатиялық және сауда қатынастарын қайта жаңарту туралы шешім қабылдады. Қатынастарды қайта орнату "сот істері, қаржы, өнеркәсіп және әуе көлігі салаларындағы екіжақты ынтымақтастық туралы" бірқатар келісімдерге мүмкіндік берді. Осыдан кейін қарым-қатынастар тез күшейді, 2002 жылы Иранның қорғаныс министрі Али Шамхани мен Алжирдің Бірлескен Штаб Бастығы Мұхамед әл Имари Иранда әскери және техникалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. 2006 жылы БҰҰ-да Иранның ядролық бағдарламасы бойынша өткен дауыс беруде Алжир дауыс беруден бас тартты.

Бахрейн

Иран 1970 жылдың наурызына дейін Бахрейнге тарихи құқығы болды, бірақ Шах Мохаммад Реза Пахлави құпия англо-ирандық келіссөздер нәтижесінде бұл талаптан бас тартты. Саясатты қайта бағалаудан кейін екі ел 1970 жылы шекаралау туралы келісімге қол қойды. Иран революциясынан кейін 1981 жылы Бахрейндегі шиит фундаменталистері «Бахрейнді азат етуге арналған ислами фронт» атты ұйымның қолдауымен төңкеріс жасауға әрекеттенді. Төңкеріс сәтті болған жағдайда, Иранда эмиграцияда тұрған шиит дін ғалымы, Худжат әл-Ислам Хади әл-Мударриси теократиялық үкіметтің басшысы болып тағайындалатын еді. Бахрейн үкіметі бұл төңкерісті Иранның сүнни үкіметін құлатуға жасаған әрекеті деп қарады. Иран бұл мәлімдемені жоққа шығарып, фундаменталистердің Иран революциясынан шабыттанғанын, бірақ Ираннан ешқандай қолдау алмағанын мәлімдеді. Бұл оқиғаның қайталануынан қорқып, Бахрейн шиит халқына қатысты шектеулерді күшейтті, мыңдаған адамды түрмеге қамады және Иранмен қарым-қатынасты одан әрі нашарлатты. Соңғы кезде екі елдің қарым-қатынасы жақсара бастады және бірнеше бірлескен экономикалық жобалар іске асырылуда. Иран Бахрейннің Парсы шығанағында АҚШ-тың 5-ші флотын орналастыруын қатты сынға алды. 2015 жылдың тамызында Бахрейн билігі Бахрейнде болған кемінде бір жарылысқа қатысы бар, сондай-ақ Ливандық Хезболла және Иранның «Революциялық гвардиясынан» көмек алған деген күдік туған террористік ұйымның бес мүшесін ұстағанын хабарлады. 2016 жылдың 4 қаңтарында Бахрейн Иранның «ашық және қауіпті араласуына» байланысты Иранмен дипломатиялық қарым-қатынасын үзіп жіберді. Бұл Сауд Арабиясының Иранмен дипломатиялық байланысын үзуінен кейін болды. 2016 жылдың қаңтарында Комор аралдары Сауд Арабиясымен ынтымақтастық пен ынтымақты білдіру мақсатында Ираннан елшісін шақырды. Комор аралдарының бұрынғы президенттерінің бірі, Ахмед Абдалла Мохамед Самби, Иранның Кум қаласындағы ислами семинариясын бітірген. Тегерандағы «Табнак» жаңалықтар агенттігінің хабарлауынша, Самби сол жерде Аятолла Мешбах Яздиден дәріс алған. Джибути 2016 жылдың 3 қаңтарында Сауд Арабиясымен ынтымақтастық таныту үшін Иранмен дипломатиялық байланысын үзіп жіберді, бұл Эр-Риядтың Иранмен дипломатиялық қарым-қатынасын үзуінен кейін болды. Бұрын екі ел 2005 жылы сауданы арттыру мақсатында сауда келісімдеріне қол қойған. 2006 жылы Иранға ресми сапармен келген Джибути президенті Исмаил Омар Гуэль Иранның болашақта қорғаныс саласындағы ынтымақтастықты кеңейтуге қызығушылық танытқанын мәлімдеді. Сол жылы президент Иранның бейбіт мақсаттарда ядролық энергияны пайдалану құқығын қолдады.

Мысыр

1939 жылы Египет пен Иран арасындағы дипломатиялық қатынастар елшілік деңгейіне көтерілді, ал Юсеф Зулфикар-паша Тегерандағы Египеттің алғашқы елшісі болып тағайындалды. Сол жылы Египет ханшайымы Фаузия, король Фарук I-нің қарындасы, Иранның сол кездегі тәж мұрагері (кейін шах) Мұхаммед Реза Пахлавиге үйленді. Гамал Абдель Насер президенттігі кезінде Иран мен Египет арасындағы қарым-қатынас ашық жаулыққа ұшырады. 1970 жылы Садат қайтыс болғаннан кейін, президент Садат оны тез арада ашық және жылы достыққа айналдырды. 1971 жылы Садат Тегерандағы Иран парламентіне тиянақты парсы тілінде сөз сөйлеп, екі ұлттың 2500 жылдық тарихи байланысын сипаттады. Бір түндік уақытта Египет пен Иран қас жаулардан тез дос болып кетті. Қаһире мен Тегеран арасындағы қарым-қатынас соншалықты жақсы болды, Иран шахы (Парсы) Мұхаммед Реза Пахлави Садатты "құрметті бауырым" деп атады. 1973 жылы Израильмен соғыстан кейін Иран Суэц каналын тазалау және қайта іске қосуда жетекші рөл атқарды, үлкен инвестициялар жасады. Иран сондай-ақ Израильдің Синай жарым аралынан кетуіне көмектесті, егер олар Батыс Синайдағы египеттік мұнай кендерінен кетсе, египеттік мұнайдың орнын ирандық мұнаймен тегін ауыстыруға уәде берді. Бұл Садат пен Иран шахы арасындағы достықты одан әрі нығайтты. 1978-1979 жылдары Иран төңкерісі кезінде екі ел арасындағы қарым-қатынас қайтадан нашарлады. Шах құлағаннан кейін Египет оның орнын басатын Рухолла Хомейниді мақұлдамады, ол да осы сезімге толыққанды жауап берді. Сонымен қатар, 1979 жылы Анвар Садат Иранның қуылған шахы Мұхаммед Реза Пахлавиді қысқа, бірақ мерзімі белгісіз болатын уақытқа қабылдап, жаңа иран үкіметін ашуға себеп болды. 1979 жылы Иран Египетпен барлық байланысты ресми түрде үзіп жіберді. Бұл қадам 1978 жылғы Кемп-Дэвид келісімдеріне, сондай-ақ Иран-Ирак соғысында Египеттің Иракты қолдауына жауап болды. 1981 жылы Иран Садаттың қатылушысы Халед Исламбулиге символдық түрде бір көшені арнады. Американдық бір есепке сәйкес, Мубарак Иранды Египет алдындағы басты ұзақ мерзімді сын-қатер деп санайды, ал египеттік бір шенеунік Иранның Египеттің ішінде Египет үкіметін құлатуға бағытталған агенттерін жұмыс істететінін айтты. Саяси сарапшы Хани Сулейман (Аль-Масри Аль-Юммен сұхбатта): Иран мен Египет Ислам Республикасы президенттерінің Эр-Риядтағы кездесуінің шетінде өткен кездесуі кейбір мәселелерге байланысты өте маңызды деп есептеледі, себебі аталған кездесу осы екі елдің басшылары арасындағы ұзақ үзілістен кейінгі алғашқы кездесу болып саналады. Сонымен қатар, сионистік режимнің агрессиясының жалғасуын ескере отырып, аталған кездесу сыртқы әлемге, әсіресе Америка, Израиль және Батыс елдеріне аймақтық тараптардың ынтымағы мен жақындығын күшейту туралы хабарламалар жібереді, және бұл сионистік режим үшін қауіпті болып табылады және ол жағдайды АҚШ-тың бақылауынан шығарады.

Ирак

1980 жылғы 17 қыркүйекте Ирандағы Ислам революциясы тобыққаннан кейін, Саддам Хусейн басқаратын Ирак Иранмен шекаралық дауларды реттеудің бұрынғы келісімін күштен шығарылған деп жариялады. Бірнеше күн өткен соң, 22 қыркүйекте Ирак Иран-Ирак соғысын бастап, Иранға шабуыл жасады. 1988 жылға дейін жалғасқан қатыгез соғыс бір миллионнан астам адамның өмірін қиды және араб-иран қарым-қатынастарын күрт нашарлатты. Иракта бұл қақтығыс тұрақты түрде арабтар мен парсылар арасындағы тарихи қақтығыс ретінде ұсынылды. Соғыстың салдары аймақтағы қарым-қатынастарға зор зиян келтірді; Иракқа жалпы араб тарапынан көрсетілген қолдау және шиит мұсылмандарына деген қорқыныш Иран мен Перс шығанағы елдері арасында көптеген келіспеушіліктерге әкелді. Соғыс Иран ішінде арабтарға қарсылықтың күшеюіне басты себеп болды, бұл осыған дейін көбінесе көзге түспеген еді. Соғыс БҰҰ демеушілігімен бейбіт келісімге қол жеткізумен аяқталды.

Иордания

1980 жылы Иран-Ирак соғысы басталга́н соң, Иран Иорданиямен барлық қарым-қатынастарын үзіп тастады. Екі ел арасындағы қарым-қатынас 1991 жылы қайта жанданды. 2000 жылдың қыркүйегінде король Абдулла Нью-Йорктегі Мыңжылдық саммиті барысында Иран президенті Мохаммад Хатамимен кездесті. Содан кейін Иордания мен Иран арасындағы сауда күрт өсті. Иорданияның Орталық банкінің мәліметтері бойынша, "2001 жылы Иордания мен Иран арасындағы сауда көлемі 20 миллион долларға жетті, бұл өткен жылғы 13,7 миллион доллардан 46 пайызға артық". 2003 жылдың 2 және 3 қыркүйегінде король Абдулла II Тегеранға сапар жасады, ол Иранда 1979 жылы Ислам революциясы басталғалы Тегеранға барған алғашқы иорданиялық патша болды.

Кувейт

Кувейт пен Иран тығыз дипломатиялық, экономикалық және әскери байланыстарды бөліседі, бұл сунниттік араб мемлекеті үшін ерекше жағдай, тіпті АҚШ-тың одақтасы үшін де, оның үстіне бұл байланыстар үзіліс-үзіліс болатын. 1979 жылғы Иран революциясынан кейін Кувейт премьер-министрі Сабах әл-Сабах (кейін Кувейт әмірі болған) Иранға сапар шегіп, Иран революциясын құттықтады. Бірақ, Кувейт Ирактың Иранға қарсы соғысында Иракты қолдағаннан кейін жағдай тез нашарлады, және Иран революциясының салдарынан туындаған қауіптен сескенгеннен кейін Кувейт пен Иран арасында 10 жылға жуық ресми қарым-қатынас болмады. 1990 жылы, Персыш шығанағы соғысынан кейін Ирак-Кувейт қарым-қатынасы күрт нашарлады, нәтижесінде Кувейт-Иран қарым-қатынасы айтарлықтай жақсара бастады. Екіжақты қарым-қатынастар біртіндеп нығайтылды, өйткені Иран мен Кувейт екеуі де Ирактың шабуылына ұшырады, және ирандық және кувейттік саяси және экономикалық делегацияларының алмасуы бірнеше экономикалық және саудалық келісімдерге қол қоюға әкелді. 2006 жылдың ақпан айында Иран президенті Махмуд Ахмадинежад Кувейтке сапар шегіп, екі ел арасындағы қарым-қатынаста жаңа кезең ашты. Көп талқыланған бұл сапар 27 жыл ішінде Кувейтке жоғары лауазымды ирандық шенеуніктің алғашқы сапары болды.

Ливан

Иран Ливанмен тығыз байланыста және оны өкілдес санайды. Иран Ливанның «Хезболла» саяси партиясымен және оның жауынгерлік жасақтарымен де тығыз байланыста, және оларға жылына 100 миллион долларға дейін жарақаттар мен қару-жарақпен қамтамасыз етеді деген хабар бар. Ливан армиясына қаржыландыруды тоқтату туралы американдық қауіптен кейін, егер «Хезболла» оған қол жеткізуіне жол берілмесе, Ливанның сол кездегі қорғаныс министрі Элиас Мурр қарулы күштерге көмек көрсету үшін қор құрды. Бірнеше аптадан кейін Ливан президенті Мишель Сулейман Ираннан Ливан армиясына заманауи әскери техника сатуды қарастыруды сұрады. «Хезболла» президенттің бұл ұсынысын қолдады. Келесі күні Иранның қорғаныс министрі Ахмад Вахиди Ливанға әскери көмек көрсетуге дайын екенін мәлімдеді. Иран президенті Махмуд Ахмадинежад 2010 жылдың қазан айында Ливанға сапар шегуді жоспарлаған, бірақ АҚШ, Израиль және 14 наурыз альянсының бір бөлігі, мысалы Самир Геагеа, бұл сапарды тоқтату үшін қысым көрсетті және наразылық білдірді. Дегенмен, оны шақырған Ливан президенті Мишель Сулейман және басқа да оппозициялық саяхатшылар бұл сапарды құттықтады. 8 наурыз альянсының парламенттік жетекшісі Мишель Аун, «Хезболла» ұйымының бас хатшысының орынбасары шейх Наим Касем және Ливанның бұрынғы премьер-министрі Салим Хосс оның сапарын қолдады.

Ливия

Ливия Иран-Ирак соғысы кезінде көптеген араб елдерінен өзгеше, Иранды қолдады. 2011 жылғы Ливия азамат соғысынан кейін Каддафи үкіметі құлағаннан соң, Иран Ұлттық ауысу кеңесі үкіметін таныған елдердің бірі болды.

Мавритания

1987 жылдың маусым айында президент Мауя Ульд Сид Ахмет Тая Иранның Иран-Ирак соғысын аяқтау үшін келіссөздерге түсуден бас тартқан деген шағымға наразылық ретінде Иранмен барлық дипломатиялық қатынастарды үзіп жіберді.

Марокко

1981 жылы Иран, патша Хасан II-нің қуғынға ұшыраған шахқа пана беру туралы шешіміне жауап ретінде Рабатпен барлық дипломатиялық байланысты үзіп жіберді. Он жыл өткен соң екі елдің арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас жаңартты, бірақ Марокко премьер-министрі Абдеррахман Юссуфидің Иран Ислам Республикасына алғашқы марокколық делегацияны жетектеп баруы үшін тағы бір он жыл күтуге тура келді. Иранның Батыс Сахара мәселесіндегі ұстанымына көршілес елдермен – Марокко мен Алжирмен дипломатиялық қарым-қатынастары зор ықпал етті. 1979 жылдың қаңтар айының соңынан бастап, Персияның биліктен тайдырылған шахы Мұхаммед Реза Пахлавиге Хасан II Мароккода пана берді және оны Иранға соттау үшін қайтарудан бас тартты, нәтижесінде 1981 жылы Иран мен Марокко арасындағы қарым-қатынас үзілді. Осыған дейін, 1980 жылдың 27 ақпанында Иран Сахара Араб Демократиялық Республикасын Батыс Сахара аумағының заңды үкіметі деп ресми түрде мойындады. 1980 жылдары Полисарио фронтына көрсетілген қолдау Сахара ұлттық азаттық қозғалысына Тегеранда дипломатиялық өкілдік ашуға мүмкіндік берді.

Оман

Оман мен Иранның дипломатиялық, экономикалық және әскери байланыстары тығыз. Конгресс зерттеу қызметінің Кеннет Катцманның айтуынша, "Оманның Иранмен ынтымақтастық дәстүрі Иран шахының режиміне дейін барып жатыр және Оман Ираннан тараған қауіптен басқа Перс шығанағының мемлекеттеріне қарағанда көбінесе алаңдаушылық білдірмейді". Перс шығанағындағы көрші мемлекеттердің көпшілігінен айырмашылығы, Оман 1980-1988 жылдардағы Иран-Ирак соғысы кезінде екі тараппен де дипломатиялық қарым-қатынасты сақтап, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қақтығысты тоқтату жөніндегі қарарларын нық қолдады. Соғыс кезінде екі қарсыластың арасында Маскатта құпия атысты тоқтату келіссөздері өтті. Бұл келіссөздер кезінде келісімге қол жеткізілмегенімен, олар екі жақтың да сенімсіздігін азайтты. Сонымен қатар, соғыстан кейін Оман Иран мен Сауд Арабиясы, Иран мен Ұлыбритания арасындағы дипломатиялық қарым-қатынасты қалпына келтіру жөніндегі келіссөздерді жеңілдетті. Персия шығанағындағы соғыс кезінде Иранның Персия шығанағындағы танкерлердің қозғалысына шабуыл жасауы және Ормуз бұғазында кемеге қарсы зымырандарды орналастыруы Оман-Иран қарым-қатынасына нұқсан келтірді. Содан бері Перс шығанағының көршілері байланыстарын қалпына келтіріп, 2011 жылдың ақпанында бірлескен әскери оқу-жаттығулар өткізді. Оман басшысы Сұлтан Қабус 1979 жылғы революциядан кейін 2009 жылы алғаш рет Иранға сапар шекті. АҚШ екі рет Иран туралы талқылау үшін жоғары деңгейдегі шенеуніктерді Оманға жібергенімен, Оманның Иранның ядролық бағдарламасы бойынша алаңдаушылықты ашық білдірмеуі екі мемлекеттің тығыз байланыстарын сақтап қалуының себебі болуы мүмкін. Иран мен Оманның мықты дипломатиялық және саяси байланыстарымен қатар, олар энергетиканы қоса алғанда бірнеше сала бойынша экономикалық ынтымақтастық көрсетеді. Соңғы кезде Перс шығанағының көршілері Ираннан Оманға үлкен көлемде табиғи газ жеткізу туралы алғашқы келісімге қол қойды, бұл жобаның құны бұрын 7-12 миллиард долларға бағаланған. Бұл ірі экономикалық жобалардан басқа, екі ел өзара қаржылық операцияларды жеңілдету үшін бірлескен банк ашты, Перс шығанағындағы Киш және Хенгам газ кен орындарын дамытуға келісті және 800 миллион долларлық бірлескен мұнай-химиялық жобаға қатысты түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Иранның ядролық бағдарламасы туралы Оман үкіметінің ресми ұстанымы: "Сұлтандық Вашингтонның Иранның ядролық бағдарламасы бойынша дағдарысты шешу үшін Тегеранмен "тікелей диалог" жүргізуіне үміттенеді. Сұлтандық Иранның бағдарламасының тек бейбіт мақсатта екеніне сенуіне себеп жоқ. Бұл аймақ, әрине, әскери қақтығыс немесе шиеленіс болмауын қалайды". 2012 жылдың шілдесінен 2013 жылдың қазанына дейін Ұлыбританиядағы Иранның барлық мүдделерін Лондондағы Оман елшілігі қамтамасыз етті.

Палестина аумақтары

Ислам революциясынан кейін жаңа теократиялық үкімет Иран мен Израиль арасындағы қарым-қатынасты тоқтатты; Тегерандағы Израиль елшілігін жауып, оны Палестинаны азат ету ұйымына қайта бағыттағанға дейін Израильдің егемендігін мойындаудан бас тартты. Иран ресми түрде Израильді (немесе "сионистік құрылымды") жоюды қолдайды, Израиль мен Палестина аумақтарын қамтитын, Иерусалимді астанасы еткен бір Палестина мемлекетінің құрылуын жақтайды. Хамас сияқты бірнеше палестиналық содырлар тобы Иранның жақын одақтастары болып табылады. Иран үкіметі Газа секторындағы Хамас үкіметіне де айтарлықтай көмек көрсетеді, оның бюджетінің шамамен 90% сыртқы көмекке тәуелді. Алайда, ирандық қолдау шартсыз болған жоқ, 2011 жылдың шілде және тамыз айларында Иран 2011 жылғы Сирия көтерілісі кезінде Сирия президенті Башар Асадты қолдап, қоғамдық митингтер өткізбегеніне наразылық білдіру үшін қаржыландыруды тоқтатты. Осы себепті Хамас өзінің "40 мың мемлекеттік және қауіпсіздік қызметкерлерінің" шілде айына жалақысын төлей алмады. Иран кейде ресми түрде "Оккупацияланған Палестина" терминін (мысалы, ирандық паспортта) Израильге сілтеме жасағанда қолданады. Ислам революциясынан бұрын Израиль Пахлави Иранды – араб әлемінің шетіндегі араб емес державаны – Израиль премьер-министрі Давид Бен-Гурионның "шет елдердің одағы" аясында арабтардың мүдделеріне қарсы табиғи одақтас және тепе-теңдік ретінде қарастырды.

Қатар

1969 жылы Иран мен Катар шекара туралы келісімге қол қойды.

Сауд Арабиясы

Иран-Ирак соғысы басталғаннан кейін ирандық қажылар Сауд Арабиясының АҚШ-қа қарай бет бұрып, Израилге қарсы шаралар қабылдамауына наразылық білдіріп, Меккедегі хаж кезінде саяси демонстрация ұйымдастырды. 1987 жылы олар мұраттарына жетті, бірақ Сауд Арабиясы полициясы демонстрацияны күшпен таратып, ирандық қажыларды көтеріліс жасауға мәжбүр етті. Көтерілістен кейін Рухолла Хомейни мұсылмандарды қажылардың өліміне жауап ретінде Сауд Арабиясының патшалық отбасын құлатуға шақырды. Сауд Арабиясы үкіметі көтеріліске ирандық қажыларды айыптап, оның өз билігін тұрақсыздандыру мақсатында жасалған қастандық екенін мәлімдеді. Келесі күні наразылар Тегерандағы Сауд Арабиясының елшіліктеріне шабуыл жасады. 2001 жылы Иран мен Сауд Арабиясы есірткі саудасымен және ұйымдасқан қылмысқа қарсы күресу үшін маңызды қауіпсіздік келісіміне қол қойды. 2008 жылы Сауд Арабиясының королі Абдулла Иранның бұрынғы президенті Али Акбар Хашеми Рафсанджаниді ислам конференциясына қатысу үшін Сауд Арабиясына шақырды. Рафсанджани бұл мүмкіндікті "Иран мен Сауд Арабиясы мұсылман әлеміндегі келіспеушіліктерді шешуге мүмкіндік беретін жол" деп сипаттады. 2010 жылы WikiLeaks сайты АҚШ және оның одақтастарына қатысты құпия құжаттарды жариялады, онда Сауд Арабиясының королі Абдулла АҚШ-ты Иранға шабуыл жасауға үндеткені анықталды. 2015 жылдың 24 қыркүйегінде Минада болған "жапсарылу және қағысу" салдарынан 2000-нан астам қажы қаза тапты. Ирандағы қазалар саны 464 адамды құрады. Иран Ислам Республикасының Жоғарғы көшбасшысы аятолла Али Хаменеи Иранда үш күндік аза тұру жариялады. Апаттың себебі әлі де даулы мәселе болып қалып отыр. Минадағы оқиға Сауд Арабиясы мен Иран арасындағы шиеленісті күшейтті, ол Таяу Шығыстағы жалпы жағдайдың нашарлауына байланысты бұрыннан бері жоғары деңгейде болған еді. 2016 жылдың 4 қаңтарында Сауд Арабиясы Тегерандағы Сауд Арабиясының елшілігіне жасалған шабуылға және шиит дін қызметкерінің өліміне жауап ретінде Иранмен дипломатиялық қарым-қатынасын үзіп жіберді. Бұған Бахрейннің Иранмен дипломатиялық байланысын тоқтатуы тікелей ілесіп келді. 2023 жылдың 10 наурызында Иран мен Сауд Арабиясы Қытайдың делдалымен жасалған келісімге сәйкес қарым-қатынастарды қалпына келтіретіндерін мәлімдеді. Иран елшілігі 6 маусымда, ал Сауд Арабиясының Ирандағы елшілігі 9 тамызда қайта ашылды.

Сомали

2006 жылы Ислам соттары одағы ЦРУ қолдаған ARPCT-ден Могадишуді басып алды. Иран халық көтерілісін қолдаған бірнеше елдің бірі болды. Премьер-министр Али Мохаммед Гедидің сөзіне қарағанда, Иран, Египет және Ливия жасақтарға көмек көрсетуде. Сомали премьер-министрі бұл елдерді Сомалидегі қақтығысты одан әрі қыздыруды көздейді деп айыптайды, бұл өтпелі үкіметтің Байдоадан тысқары жерлерде билігін орната алмауымен байланысты сияқты, және осыны Ислам Республикасы да мойындайды.

Судан

1991 жылы Судан мен Иран арасындағы экономикалық және әскери байланыстардың күшейгеніне куәліктер болды. Шамамен 2000 Иран революциялық гвардиясы Судан армиясын даярлауға көмектесу үшін Суданға жіберілді деген мәлімдеме тарады, ал желтоқсан айында Иран президенті Рафсанжани Суданға ресми сапар жасады, оның нәтижесінде екі ел арасында сауда келісіміне қол қойылды. 1993 жылдың қарашасында Иран Суданның 20 қытайлық шабуылдық ұшақтарын сатып алуына қаржылық көмек көрсеткені хабарланды. 1996 жылдың сәуірінде үкімет Иран әскери-теңіз күштеріне қару-жарақ сатып алу үшін қаржылық қолдау алмасу шартымен теңіздік нысандарды пайдалануға рұқсат бергені туралы ақпарат тарады. Алайда, 1997 жылы Суданның әскери көмек сұрауына жауап ретінде Иран тек әскери техникалық қызмет көрсетумен ғана көмектесті. 2006 жылдың сәуір айының соңғы аптасында Судан президенті Омар Хасан Ахмад әл-Башир Тегеранда Иранның Жоғарғы көшбасшысы Али Хаменеи және президент Махмуд Ахмадинежад сияқты бірқатар қоғамдық қайраткерлерімен кездесті. 24 сәуірде әл-Баширмен бірлескен баспасөз конференциясында Ахмадинежад екі ел арасындағы қарым-қатынастың кеңеюі екі елдің, аймақтың және ислам әлемінің мүддесіне, әсіресе бейбітшілік пен тұрақтылықты нығайту тұрғысынан қызмет ететініне сенім білдірді. Конференция аяқталғаннан кейін әл-Башир Иранды "бейбіт мақсаттар үшін ядролық қуатты" игерудегі табысымен құттықтады, ал Ахмадинежад Дарфурдағы БҰҰ бейбітшілік сақшыларының қатысуына қарсылығын қайталады.

Сирия

Сирия мен Иран стратегиялық одақтастар. Сирияны көбінесе Иранның «ең жақын одақтасы» деп атайды, Сирия билігіндегі Баас партиясының араб ұлтшылдығы идеологиясына қарамастан. Иран-Ирак соғысы кезінде Сирия араб емес Иранның жауы Иракқа қарсы тұрды және Сауд Арабиясы мен кейбір араб елдері тарапынан оқшауланды, Ливия, Ливан, Алжир, Судан және Оманнан басқа. Иран мен Сирия Саддам Хусейнге қарсы ортақ наразылығы мен АҚШ пен Израильге қарсы координациясының арқасында осы кезден бері стратегиялық одақтас болып келеді. Сирия мен Иран Израильмен шекаралас Ливандағы «Хезболла» тобына Ираннан қару-жарақ жеткізілімін ұйымдастыруда ынтымақтасады. 2006 жылдың 16 маусымында Иран мен Сирияның қорғаныс министрлері Израиль мен АҚШ тарапынан туындаған «ортақ қауіптерге» қарсы әскери ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. Келісімнің толық мәліметтері жарияланбады, бірақ Сирияның қорғаныс министрі Наджар: «Иран Сирияның қауіпсіздігін өзінің қауіпсіздігі деп санайды, ал біз өз қорғаныс мүмкіндіктерімізді Сирияның мүмкіндіктері деп есептейміз» деді. Бұл сапар нәтижесінде Сирияға ирандық әскери техника жеткізілді. Әскери техниканы алумен қатар, Иран Сирия экономикасына миллиардтаған доллар инвестициялады. Сирия басшылығы, оның ішінде президент Ассадтың өзі, көбінесе шиит исламының алауит тармағына жатады. Қазіргі уақытта Иран Сирияда бірнеше өнеркәсіптік жобаларды іске асыруға қатысады, оның ішінде цемент зауыттары, автомобиль құрастыру желілері, электр станциялары және астық сақтаушы құрылыстар. Иран болашақта иран-сириялық бірлескен банк құруды жоспарлап отыр. 2007 жылдың ақпан айында президенттер Махмуд Ахмадинежад пен Башар Асад Тегеранда кездесті. Ахмадинежад кейіннен АҚШ пен Израильдің ислам әлеміне қарсы жасаған құйқындықтарына қарсы күресу үшін одақ құратынын мәлімдеді. Сириядағы азаматтық соғыс кезінде Иран Сирия үкіметіне көмек көрсетті. The Guardian газетінің хабарлауынша, 2011 жылы Иран революциялық гвардиясы Сирияның «наразылықтармен күресу қабілетін» арттыру үшін «техникалық және кадрлық қолдау деңгейін» күшейтті. Иран Сирия үкіметіне көтерілісшілерді бақылауға арналған жабдықтар, барлау техникасы және мұнай жіберуге көмектескен. Сондай-ақ, Латакия әуежайында ірі әскери база құруға қаржы бөлуге келісті. АҚШ үкіметінің мәліметінше, «Құдс» күштерінің үшінші қолбасшысы Мохсен Чизари Сирияға барып, қауіпсіздік қызметкерлерін наразылықтарға қарсы күресуге оқытқан. Алайда тамыз айының соңында Иран үкіметі Сирияның дағдарысты шешуіне қатысты «алғашқы ресми алаңдаушылығын» білдірді, сыртқы істер министрі Али Акбар Салехи Сирия үкіметін «өз халқының талаптарына жауап беруді» талап ететін мемлекеттер тізіміне қосты.

Тунисі

1970 және 1980 жылдардағы Тунис Жалпы Еңбек Одағының жетекшілігімен болған еңбек дауларынан кейін, 1987 жылы президент Бургиба Иранның қолдауымен жасалған деген "террорлық құйрық" деген желеумен тунистік саясатты жаппай тазартуды бастады. Иран наразылық білдіріп, дипломатиялық қарым-қатынас дереу үзілді. 1987 жылдың 27 қыркүйегінде мемлекеттік қауіпсіздік соты 76 айыпталушыны үкіметке қарсы қастандық жасауда және бомбалар қоюда кінәлі деп тапты; жеті адам (олардың бесеуі қашып кеткен күйде) өлім жазасына кесілді. 1990 жылдың қыркүйегінде Тунис пен Иран дипломатиялық қарым-қатынасты қайта жаңартты. 1999 жылдың маусымына дейін қарым-қатынастар өзгеріссіз қалды, содан кейін Тунис Парламентінің спикері Фуад Мебаза 1979 жылы Ислам революциясы басталғаннан бергі Иранға сапар шеккен алғашқы тунистік ресми тұлға болды. Оның сапары "1990 жылдардың ортасында сыртқы істер министрлері деңгейінде бірлескен ынтымақтастық комитеті құрылғаннан бері екіжақты қарым-қатынастардың қарқынды жақсаруын" көрсету мақсатында болды. 2000 жылға қарай екі ел арасындағы сауда айналымы 73 миллион АҚШ долларына жетті. Келесі жылы, 2001 жылдың 19 сәуірінде Тунис премьер-министрі Мұхаммед әл-Гануше Тегеранға "ресми сапармен" барып, әріптесімен жаңа бірлескен сауда келісіміне қол қойды.

Йемен

Йемен мен Иран толыққанды дипломатиялық және сауда қатынастарын ұстап тұр. 1979 жылғы революцияның алғашқы екі онжылдығында Тегеран мен Сана арасындағы қарым-қатынас тығыз болған жоқ, бірақ соңғы жылдары екі ел өзара келіспеушіліктерін реттеуге тырысып келеді. Мұның бір белгісі 2003 жылдың 2 желтоқсанында Йеменнің сыртқы істер министрлігі "Йемен Иранның Араб лигасына бақылаушы мүше ретінде қатысуына қатысты өтінішін қолдайды" деп мәлімдегені болды. 2006 жылдың 10 мамырында "Ирандағы Йемен елшісі Джамал әл-Салал Иранның Араб елдері және Солтүстік Африка істері жөніндегі сыртқы істер министрінің орынбасары Мохаммад Бақиримен және сыртқы істер министрінің білім беру және ғылыми-зерттеу жөніндегі көмекшісінің орынбасары Мохаммадимен кездесті. Кездесу екі ел арасындағы өзара ынтымақтастықты арттыру және оны күшейту жолдарына арналды. Тараптар аймақтық және исламдық деңгейдегі өзекті мәселелерді де талқылады."