Кіріспе

Жалпы формальды онтология (GFO) – процестер мен объектілерді интеграциялайтын жоғарғы онтология. GFO Лейпцигте Генрих Херре, Барбара Хеллер және олардың әріптестері (Onto Med зерттеу тобы) тарапынан әзірленді. GFO бір таксономиялық ағаш ұсынса да, оның модульдері үшін әртүрлі аксиомалық жүйелерді таңдауға болады. Осы тұрғыдан алғанда, GFO арнайы, салалық онтологияларды құруға мүмкіндік береді. GFO үш қабатты метаонтологиялық архитектураға ие, ол абстрактілі жоғарғы деңгей, абстрактілі ядролық деңгей және негізгі деңгейден тұрады. Бірінші кезекте, GFO онтологиясы: объектілерді де, процестерді де қамтиды, және олар екеуі де біртұтас жүйеге біріктірілген; шындық деңгейлерін қамтиды; онтологиялық бейнелеу және редукция принциптері арқылы өзара қарым-қатынасқа қабілеттілікті қамтамасыз етуге бағытталған; бірнеше жаңа онтологиялық модульдерді қамтиды, атап айтқанда, функциялар модулі және рөлдер модулі; және медициналық, биологиялық және биомедициналық салаларда, сондай-ақ экономика және социология салаларында қолдануға арналған.

ГФО-ның таксономиялық ағашы

GFO (Жалпы формалды онтология) нақты бірліктер, санаттар және жиынтықтар арасындағы негізгі айырманы көрсетеді. Жиынтықтар Зермело-Френкель жинақтар теориясының аксиомалық фрагментімен сипатталады, бірақ ZF AFA сияқты анти-негіз аксиомалық жинақтар теориясының фрагменттері де қарастырылады. Нақты бірліктер – уақыт пен кеңістікте болатын бірліктер, ал санаттар – әмбебап сипатқа ие.

Санаты

Барлық санаттардың ортақ қасиеті – олар бір нысанға қатысты айтылуы мүмкін. GFO-дағы санаттар имманентті универсалдарға, тұжырымдамалық құрылымдарға және символикалық құрылымдарға бөлінеді. Имманентті универсалдар – Аристотельдік универсалдар деп аталады, яғни олар заттың өзінде қарастырылады. Бұл, осы универсалдар бақылаушыға тәуелсіз, имманентті универсалды қалыптастыратын барлық нысандарда бар дегенді білдіреді. Имманентті универсалдың мысалы – АЛМА. АЛМА универсалы барлық алмаларда бар, ол агенттің қабылдауына тәуелсіз. Тұжырымдамалық құрылымдар – нысандардың немесе универсалдардың санадағы бейнелері, және олар агенттің санасында ғана бар. Мысалы, агенттің санасындағы (тілдік) "алма" терминінің жеке бейнесі (агенттің тәжірибесі, білімі және сенімі т.б. арқылы анықталады). Символикалық құрылымдар – белгілер, олар токендер арқылы көрініс табуы мүмкін. Олардың өзінен тыс нәрсені білдіру қабілеті бар. Мысал ретінде, "APPLE" символдық құрылымын бейнелейтін "apple" сөзінің физикалық жазбасын келтіруге болады.

Уақыт пен кеңістік

GFO Брентано философиясынан шабыдаланған кеңістік және уақыт теориясын қолданады. Уақыт үшін хроноидтар деп аталатын уақыт аралықтары бастауыш болып есептеледі. Осы уақыт аралықтарына тәуелді уақыт шекаралары бар. Әртүрлі уақыт аралықтарының уақыт шекаралары бір-бірімен беттесуі мүмкін. Бұл беттесу ұғымы уақыттың Allen және Hayes-тің кездесу қатынасына негізделген формалдануымен теңдес. Көлемді үш өлшемді кеңістіктің байланысқан бөліктері "топоидтар" деп аталады. Хроноидтар сияқты, топоидтар екі өлшемді шекарада беттесуі мүмкін. Бұл шекара бір өлшемді шекарадағы басқа (екі өлшемді) шекаралармен беттесуі мүмкін, және т.б.

Процестер мен объектілер

GFO процестер мен объектілерді ажыратады. Процестер уақыт бойынша дамиды, олардың уақытша бөліктері болады. Объектілер (презенциалдар деп аталады) уақытша бөліктеріне ие емес, және тек уақыт шекараларында ғана болуы мүмкін. Презенциалдар процестерге тәуелді. Бұл уақытты формализациялаудағы тәуелділік қатынастарының туындысы ретінде қарастырылуы мүмкін: процестер әрқашан хроноидпен шектеледі; ал уақыт шекаралары хроноидтарға тәуелді болғандықтан, презенциалдар да процестерге тәуелді. DOLCE және басқа онтологиялар "күңкейлік" (немесе "айнымалылық") мәселесіне тап болады: уақыт өте келе объектінің қалай сақталуын модельдеуге болады. GFO-да бұл мәселе ашық айтылады: барлық презенциалдар тек бір уақыт шекарасында ғана болады; ал сақталу ерекше категориямен – тұрақтымен модельделеді.