Кіріспе

Британдық әскер офицері, зерттеуші және рухани жазушы, лейтенант-полковник сэр Фрэнсис Эдвард Йонгхусбанд (31 мамыр 1863 – 31 шілде 1942) – британдық әскер офицері, зерттеуші және рухани жазушы. Ол алыс Шығыс және Орталық Азиядағы саяхаттарымен, әсіресе 1904 жылы өзі жетекшілік еткен Тибетке британдық экспедициясымен және Азия және сыртқы саясат туралы жазбаларымен танымал. Йонгхусбанд Тибеттегі британдық комиссар және Корольдік географиялық қоғамның президенті лауазымдарын атқарды.

Ерте өмір

Франсис Янгхусбанд 1863 жылы Британдық Үндістанның Мурри қаласында (қазіргі Пәкістан) британдық әскери отбасында дүниеге келді. Ол генерал-майор Джордж Янгхусбандтың інісі және генерал-майор Джон В. Янгхусбандтың екінші ұлы болды. Генерал Макгрегордың «Индияны қорғау» кітабын оқығаннан кейін, ол Азия даласында өрбіген тыңшылықтың «Ұлы ойын» бойынша сарапшы деп өзін атауға толық құқылы еді. 1886–1887 жылдары полкінен демалыста болған Йонгхусбанд, жас офицер болғанымен, Азияны аралап экспедиция жасады. Қытайға кемемен барғаннан кейін, оның тобы полковник Марк Беллдің рұқсатымен 1200 мильге созылған шөлді кесіп өтіп, географиялық зерттеулер жүргізуге билік алды. Бірақ шын мәнінде мақсаттары – Раджға ресейлік физикалық қауіп-қатерлердің күшін анықтау болды. 1887 жылдың 4 сәуірінде Пекиннен аға әріптесі Генри Э. М. Джеймс (Үндістан мемлекеттік қызметінен демалыста) және Ньючвангтан келген жас британдық консулдық офицер Гарри Инглиш Фулфордпен бірге лейтенант Янгхусбанд Маньчжурияны аралап, Чанбай таулары аймағындағы қытай қоныстарының шекаралық аймақтарын зерттеді. Үндістанға келген соң, бас қолбасшы фельдмаршал лорд Робертс оған үш айға демалыс берді. Бұл саяхаттың ғылыми нәтижелері Корольдік географиялық қоғамға құнды ақпараттар ұсынар еді. Янгхусбанд көптеген ғылыми бақылаулар жасады, атап айтқанда, Чанбай тауларының ең биік шыңы – Бэкду тауының биіктігі шамамен 8 мың футқа жететінін көрсетті, ал британдық карталарда бұл аймақта 10 мыңнан 12 мың футқа дейінгі қарлы шыңдар көрсетілген. Фулфорд саяхатшыларға тіл және мәдениет саласындағы біліктілігімен көмектесті. Янгхусбанд әлемдегі ең қиын өткелдерді басып өтіп, Гималайға жетті, бірақ содан кейін үйіне қайтуға бұйрық берілді. Британдық серіктерімен қоштасып, ол Такламакан шөлінен Қытай Түркістанына өтіп, Кашгардан Үндістанға дейін картаға түсірілмеген Мустаг асуы арқылы жаңа жол ашты. Ол вице-король лорд Дафферинге Қаракорум, Хиндукуш, Памир таулары арқылы және үш ұлы империяның қиылысқан жері – Гималай арқылы өту жолы туралы баяндады. 1880 жылдары Жоғарғы Окс аймағының көп бөлігі әлі де картаға түсірілмеген еді. Бұл жетістігі үшін, әлі 24 жасқа толмаған Янгхусбанд Корольдік географиялық қоғамның ең жас мүшесі болып сайланды және қоғамның 1890 жылғы медалін алды. 1889 жылы ол капитан болып тағайындалды және Ладакхтың солтүстігіндегі картаға түсірілмеген аймақты зерттеу үшін Гуркха сарбаздарының шағын эскортымен жіберілді, мұнда өткен жылы Хундзадан келген шабуылшылар Ярканд пен Үндістан арасындағы сауданы бұзған еді. Ярканд өзенінің аңғарында орналасқан лагерінде Янгхусбанд «Ұлы ойын» романындағы орыс әріптесі капитан Бронислав Громбчевскиймен кешкі асқа шақыру алды. Янгхусбанд Громбчевскийдің лагеріне шақыруды қабылдады, ал кешкі астан кейін екі қарсылас түнге дейін әңгімелесіп, бренди мен арақ ішіп, Британдық Үндістанға ресейлік шабуыл жасау мүмкіндігін талқылады. Громбчевский Янгхусбандты казак эскортының атқа міну шеберлігімен таң қалдырды, ал Янгхусбанд Громбчевскийді Гуркха сарбаздарының мылтықпен жаттығуларын көрсете отырып таң қалдырды. Осы шалғай шекаралық аймақтағы кездесуден кейін Громбчевский Тибетке экспедициясын жалғастырды, ал Янгхусбанд Қаракорумды зерттеуді жалғастырды.

Үндістанның саяси қызметі

Жасхаббэнд Симладан жеделхат алып, барлау бөліміне барып, Сыртқы істер министрі сэр Мортимер Дюрандпен сұхбаттасты. Ол британ армиясының саяси офицері болып қызмет етті. Лхасаға аудармашы ретінде бару туралы ұсыныстан бас тартты, шотланд саудагері Эндрю Далглиштің өлтірілуінен кейін, Ярканди саудагері кейпінде ресейліктерді жаңылыстыруға кепілдік болмады. Жасхаббэндпен бірге Гуркха эскорты болды, олар шайқастағы қатыгездігімен танымал. "Алға" саясаты барлық саяхатшыларға шекарадан өтудің бейбіт қауіпсіздігін қамтамасыз ету арқылы шектелді. 1889 жылдың 8 тамызында Лехтен шыққан керуен Шимшал тау жолы арқылы Хунзаға жеткізді. Оның мақсаты – Шыңжаңға шай саудасын қайта жандандыру және Кашмирге кез келген шабуылдарды болдырмау. Оған Гилгиттен полковник Дюран қосылды. Жасхаббэнд ауылдарды аралап, олардың қабылдауын бағалады: оны тонаушылардың мекені деп есептеген соң, олар тік шатқалға көтерілді. Хунза оларға жабық болды, тұзақ қойылды; келіссөздер оны келіссөздер жүргізу үшін ішке кіргізді. Нервоздық сейілген соң, олардың барлығы қауіпсіздікке жеткеніне қуанды; Жасхаббэнд бейкүнә саудагерлерге шабуыл жасайтындар кім және неліктен білгісі келді. Билеуші Сафдар Әли өзінің Кашмир патшалығына құттықтау хат жолдады; британдықтар агент Громчевский басқаратын ресейліктердің қайдан келгенін анықтады. Ладакшта, олар олардың қимылын жақыннан бақылады. Жасхаббэнд көңілсіздікпен казак көшбасшыларымен кешкі ас ішті, олар олардың ортақ қарсылығының құпиясын ашты. Громчевский Радждың Қара теңіз порттарына араласуы үшін жаулықты шақырғанын түсіндірді. Орыс стратегияны жақсы түсінбеді, бірақ батыл болды. Ол Абдул Рахманның сенімін бұзып, британдықтарға дос емес екенін көрсетті. Жасхаббэнд Бохара мен Самарқандағы иеліктерінің осал екенін түйіндеді. Қысқа дайындықсыз британдық гарнизон Ладакқа кіруден бас тартты. Жасхаббэнд ақыры Гүлмитке 13 зеңбірекпен салют жасауға келді. Каракрум тас жолындағы шатырда хаки киген елші Сафдар Әлиді қарсы алды, Хунза халқы билеушілерінің аяғына тізе бүгіп отырды. Бұл протокол мен әдепке негізделген колониялық дипломатия болды, бірақ Жасхаббэнд тек тривиальды мәселелерді талқылау үшін келген жоқ. Дюранның әскерлерімен нығайтылған Жасхаббэндтың аргументтері қылмыстық тонау, кісі өлтіру және қарақшылықтың алдын алуға бағытталған. Сафдар Әли ақылға қонымды болғанымен, Жасхаббэнд оған Раджды күлдіруге жол бермеді. Ол күнделігінде атыс-жөні "қатты сенсация тудырды" деп жазды. Британдық майор 23 қарашада Үндістанға қайтып оралғанда, Рождествоға дейін жетті, оны жеңіліс сезімімен қанағаттандырды. 1890 жылы Жасхаббэнд Джордж Макартнимен бірге аудармашы ретінде Қытай Түркістанына миссияға жіберілді. Ол қысты Кашгарда өткізді, онда Макартниді британдық консулы қызметін атқаруға қалдырды. Жасхаббэнд Памир ойысын, Ресейдің Үндістанға кіруге болатын жолын зерттегісі келді, бірақ ол Хунза тайпаларының үшжақты әрекетіне жол бермеу үшін Кашгардағы қытайлардың мәселесін шешуі керек еді. Осы себепті ол мандарин аудармашысын, кіші офицер Джордж Макартниді, мұзды тауларға сапарларына алып жүрді. Олар Кашгарда тыңдау бекеті ретінде қыстады, Синьцзянмен сауда жасауға қарсылық көрсеткен орыс Николай Петровскиймен конференцияда кездесті. Ресейлік агент Британдық Үндістан туралы жақсы хабардар болды, бірақ адал емес болып шықты. Өзінің сәттілікке жеткеніне сенген Жасхаббэнд Петровскийдің Синьцзянның Таутайымен келісімін ескермеді. 1891 жылдың шілдесінде олар әлі Памирде болған кезде, ресейліктердің "қытайлықтар мен ауғандықтармен бірге ескертулер жасап, есеп беру үшін" әскер жібермекші болғаны туралы хабар жетті. 12 тамызда Кіші Памирдегі Бозай Гумбазда ол казак сарбаздарына тап болды, олар оны аймақтан кетуге мәжбүр етті. Бұл Хунза-Нагар жорығын тудырған оқиғалардың бірі болды. 20 солдаттан тұратын топ Ресей шекарасынан оңтүстікке қарай 150 миль жерде, өздері талап етпеген аумақ деп ойлаған жерге ту отырғызды. Алайда британдықтар бұл аймақты Ауғанстанның аумағы деп санады. Георгий орденімен марапатталған полковник Ионов лагерьге жақындап, бұл жер енді патшаға тиесілі екенін жариялады. Жасхаббэнд олардың Читрал аймағына шабуыл жасағанын білді. Олармен бірге ынталы барлаушы офицер лейтенант Дэвисон болды, бірақ британдықтарды Иванов британдық егемендік туралы алдады: Жасхаббэнд сыпайы, протоколды сақтады, бірақ үлкен орыс аюын құшақтады. Кашмирде қызмет еткен кезде ол Эдвард М. Дж. Молинекс өтініші бойынша "Кашмир" атты кітап жазды. Жасхаббэндтың сипаттамалары Молинекс суреттерімен үйлесімді болды. Кітапта Жасхаббэнд Кашмирдің табиғи сұлулығы мен тарихына деген зор құрметін білдірді. Ұлы ойын, Ұлыбритания мен Ресей арасындағы, 1907 жылғы ағыл-ресейлік шартқа ресми түрде аяқталғанша 20 ғасырдың басынан асып түсті. Жасхаббэнд, Свен Гедин, Николай Пржевальский, Шоқан Уәлиханов және сэр Ауриэль Стейн сияқты басқа да саяхатшылар мұнда белсенді қатысты. Ресейдің Хиндукушқа кеңеюі және Тибеттегі ресейліктердің болуы туралы қауесеттер Үндістанның жаңа вице-королі лорд Керзонды 1902 жылдан 1904 жылға дейін Жасхаббэндты, енді майорды, Тибетке британ комиссары етіп тағайындауға итерді.

Тибетке экспедиция

1903 жылы Керзон Юнгхусбанді Тибет шекаралық комиссиясының төрағасы етіп тағайындады; Сиккимнің саяси өкілі Джон Клод Уайт және Э.К.Уилтон комиссияда оның орынбасарлары болды. Кейіннен Юнгхусбанд Тибетке британдық экспедициясын жетекшілік етті, оның ресми мақсаты Сикким-Тибет шекарасындағы дауларды реттеу еді, бірақ ол Ұлыбритания үкіметінің нұсқауларын асырып, Тибетке жасалған де-факто шабуылға айналды. Тибеттің ішінде шамамен 161 км (100 миль) қашықтықта, Гьянтсеге, содан кейін Лхаса астанасына бара жатқан жолда, Гуру ауылының жанындағы қақтығыс экспедициялық әскерлердің 600-700 тибеттік сарбаздарға қарсы жеңіске жеткеніне әкелді. Юнгхусбандтың жақсы жаттығудан өткен әскерлері мылтықтармен және пулеметтермен қаруланған, бұл оларға дұрыс ұйымдаспаған тибеттік күштерді, олардың қолында кетпендер, қылыштар және кремнийлі мылтықтар болған, оңай жеңуге мүмкіндік берді. Нәтижесінде, Юнгхусбандтың экспедициясынан 202 адам шайқаста қаза тауып, 411 адам жауынгерлік емес себептерден көз жұмды. Экспедицияны Бутан Корольдігінің патшасы Угьен Вангчук қолдады, ол өз қызметі үшін рыцарь атағымен марапатталды. Алайда, Тибетке жасалған шабуыл британ үкіметін ұялтып жіберді, себебі олар Қытайдың жағалаудағы елді мекендерімен сауда жасау үшін Цин әулетімен жақсы қарым-қатынас орнатуды қалаған. Сондықтан британ үкіметі Юнгхусбанд Тибеттік көшбасшылармен жасасқан Лхаса шартын мойынламады. 1891 жылы Юнгхусбанд Үнді империясы орденінің серігі болды, ал 1904 жылдың желтоқсанында Үндістан жұлдызы орденінің қолбасшысы атағын алды. Ол 1901 жылы «Қайсар-и-Хинд» медалімен (алтын) марапатталды. 1906 жылы Юнгхусбанд Кашмирде британдық резидент ретінде қоныстанды, 1909 жылы Ұлыбританияға оралғаннан кейін көптеген клубтар мен қоғамдардың белсенді мүшесі болды. 1908 жылы ол подполковник шеніне көтерілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның патриоттық «Құқық үшін күрес» науқаны «Иерусалим» әнін жаздырды.

Гималай мен альпинизм

1889 жылы Йонгхусбанд Түркістан Ла (Солтүстік) жотасының солтүстігінен бастауына жетіп, бұл ұзақ мұздық және Орталық Азияның маңызды суайырық жотасы екенін байқады. 1919 жылы Йонгхусбанд Корольдік географиялық қоғамның президенті болып сайланды, екі жылдан кейін 1921 жылғы Эверест тауына жасалған алғашқы британдық барлау экспедициясын үйлестіру үшін құрылған Эверест тауы комитетінің төрағасы болды. Ол дағдылы альпинист Джордж Мэллориді Эверест тауына алғашқы көтеріліс жасауға белсенді түрде ынталандырды, және олар бұрынғы Тибет миссиясы қолданған бастапқы бағытты ұстанды. Йонгхусбанд 1922 және 1924 жылдардағы британдық экспедициялардың төрағасы қызметін атқарды. 1938 жылы Йонгхусбанд Тибетке жетуге тырысқан Эрнст Шефердің британдықтардың келісімсіздігіне тап болғанда, неміс экспедициясын басқарған Шеферге "шекараны жасырын түрде кесіп өтуге" кеңес берді.

Шығармашылық бейнелеу

Янгхусбандтың үй қызметшілерінің бірі Глэдис Айлвард Қытайда христиан миссионері болды. Ингрид Бергманның "Алтыншы бақыттың мейрамханасы" (1958) фильмі Глэдис Айлвардтың өміріне негізделген, онда Рональд Сквайр Янгхусбандты сомдаған.