Жарқын апта: Құдіретті қайта тірілу мерекесінің күндері

Кіріспе

Шығыс христиандығында Пасхадан басталатын жеті күн, Шығыс христиандығындағы бір апталық тойлау. Жарық апта, Пасха аптасы немесе Жаңару аптасы (Διακαινήσιμος Ἑβδομάς) – Шығыс православие және Византиялық ритуалды католик шіркеулері Пасхадан басталып, келесі жексенбіге дейін (бірақ оны қоспағанда) жалғасатын жеті күндік кезеңнің атауы. Православ христиандары Пасхадан кейінгі аптаны Қайта тірілу мерекесін тойлауға арнайды. Трулло соборының 66-шы қағидасына сәйкес: "Құдай Иеміз Мәсіхтің қайта тірілуінің қасиетті күнінен бастап, Жаңа жексенбіге дейін (яғни Тома жексенбісіне дейін) қасиетті шіркеулердегі адалдар мәдхиялар, әндер мен рухани әндерді үнемі қайталап, Мәсіхті қуанышпен құттап, Құдай жазбаларын оқып, қасиетті құпиялармен ләззаттанады. Осылайша біз Мәсіхпен бірге биіктейміз, Олмен бірге қайта тірілеміз. Сондықтан аталған күндері ешқандай ат жарысы немесе басқа да қоғамдық көріністер болмасын!" Ресей империясында Жарық апта кезінде мейрамханалар жабылып, алкогольдік сусындар сатылмайтын.

Литургиялық аспектілер

Бүкіл апта бір үздісіз күн болып есептеледі. Аптаның әр күнінің атауы "Жарқын" (мысалы, "Жарқын дүйсенбі") деп аталады және аптаның қызметтері ерекше, жылдың қалған уақытындағы қызметтерден мүлдем өзгеше. Қызметтер толығымен әнмен орындалады, ал Пасха гимндері Октоэхостағы жексенбілік тіріліс проперінен алынған стихерлермен бірге әртүрлі үндер арқылы ауысады. 1-ші үн – қасиетті сенбі күні және жексенбідегі Пасха таңында, 2-ші үн – жексенбі және дүйсенбі күндері т.б. қолданылады, ең аз мерекелік, ауыр (немесе қасіретті) үннен өтіп, жұма күні мен сенбіде 4-ші үнмен (немесе 8-ші үнмен) аяқталады. Барлық Жарқын апта бойы иконостастастағы қасиетті есіктер ашық болып тұрады – бұл жылдың жалғыз уақыты. Ашық есіктер – Мәсіхтің қабірінен жылғаланған тасты бейнелейді, ал жерленген киімдерді көрсететін Епитафиос (славян тілінде: Плащаница) олар арқылы Киелі үстелге (алтарға) көрінеді. Есіктер Томас жексенбісінің қарсаңында тоғызыншы сағаттан бұрын жабылады. Дегенмен, Пасха мерекесінің соңғы күні Көктемге көтерілу мерекесіне дейін жалғасады. Жарқын аптада Пасха аяттары (67-ші псалмнан) Құдай қызметінің басында Пасха тропарионымен бірге, кешкі қызметтің басында 103-ші псалмның орнына, ал таңертеңгі қызметтің басында алты псалмның орнына орындалады. Барлық қызметтер қуанышпен ән айтылып орындалады, оқылмайды. Мысалы, Құдай қызметі алдында шіркеуді түтінмен шашу кезінде диякон 50-ші псалмның орнына Пасха гимнін оқиды. Әдетте, бүкіл псалмдер апта ішінде (ал Ұлы Ораза кезінде аптасына екі рет) оқылады, бірақ Жарқын аптада ешқандай псалм оқылмайды. Әр кішкентай сағаттың орнына Пасха сағаттары деп аталатын арнайы қызмет өткізіледі. Жарқын аптада қалыпты ораза тоқтатылады, апта бойы ораза ұсталмайды, әр күні арнайы Пасха тағамдары желінеді, сондай-ақ Пасха түнде баталанған қызыл Пасха жұмыртқалары да дастарқанға қойылады. Жарқын дүйсенбіден Жарқын сенбіге дейінгі Құдай қызметінің соңында шіркеудің айналасында үш рет процессия өтеді, онда Тіріліс иконасы мен Артос көтеріледі. Соңғы айналымда Евангелие оқылады және дін қызметкері адалдарға қасиетті су шашып береді. Артос – бұл Пасха түнде баталанған Тіріліс иконасының мөрімен басылған ашытқылы нан. Бұл мөр – Тірілген Мәсіхтің елшілердің арасында физикалық түрде болуын көрсетеді. Бұл Артос Жарқын апта бойы шіркеуде сақталады және Тіріліс иконасының жанында, Иконостастастағы Мәсіх иконасының алдында немесе қасиетті есіктердің алдында орналастырылуы мүмкін. Апта бойы шіркеуге кірген әр адам Артосты сүйіп, тірілген Мәсіхке құрмет көрсетеді. Жарқын жұма күні, "Өмір беретін көктем" ретінде Құдай анаға арналған қызмет Пасха қызметіне қосылады. Бұл қызмет Типиконде табылмайды, бірақ он төртінші ғасырда Никита Каллист Ксантопулос жаңаруды еске алу үшін, яғни "Өмір беретін бұлақ" деп аталатын ғибадатхананың бағышталуын атап өту үшін құрастырған. Жарқын сенбі күні Құдай қызметкері Артосқа дұға оқып, оны бөліп, адалдарға таратып береді. Жарқын апта – Пасхадан басталып, Елуінші күн мерекесіне дейін жалғасатын елу күндік кезең, яғни Пентекостарионның басталуы. Пасха күні литургиялық циклдарды, сондай-ақ келесі жылға арналған хаттар мен Евангелие оқуларын анықтайды.

The entire week is considered to be one continuous day. The name of each day of the week is called "Bright" (e. g., "Bright Monday") and the week's services are unique, varying greatly from those during the remainder of the year. The services are entirely sung, and the Paschal hymns are included with the stichera taken from the Sunday Resurrection propers in the Octoechos, rotating through the various tones. Tone 1 is used Holy Saturday and at Paschal matins on Sunday, tone 2 Sunday night and Monday, etc., skipping the least festive heavy (or grave) tone and ending with the plagal 4th (aka, Tone 8) on Friday night and Saturday. During all of Bright Week the Holy Doors on the Iconostasis are kept open—the only time of the year when this occurs. The open doors represent the stone rolled away from the Tomb of Christ, and the Epitaphios (Slavonic: Plashchanitza), representing the burial clothes, is visible through them on the Holy Table (altar). The doors are closed before the Ninth Hour on the eve of Thomas Sunday. However, the Afterfeast of Pascha will continue until the eve of the Ascension. During Bright Week the Paschal Verses (from Psalm 67) are sung responsorially with the Paschal troparion at the beginning of the Divine Liturgy, in place of Psalm 103 at the beginning of vespers and in place of the Six Psalms at the beginning of matins. Everything in the services is sung joyfully rather than read. Thus, for example, while censing the church before the Divine Liturgy, the deacon recites a Paschal hymm in place of Psalm 50. Normally, the entire Psalter is read during the course of a week (and twice a week during Great Lent), but during Bright Week no psalms at all are read. Each of the Little Hours is replaced by a special service known as the Paschal Hours. In Bright Week ordinary fasting is suspended, and the entire week is fast free, with special Paschal foods eaten every day as well as red Easter eggs blessed during the Paschal Vigil. At the end of the Divine Liturgy on Bright Monday through Bright Saturday there is an outdoor procession three times around the church, at which the Icon of the Resurrection and the Artos are carried. On the last circuit, there is a reading from the Gospel and the priest sprinkles the faithful with holy water. The Artos is a loaf of leavened bread impressed before baking with a seal of an icon of the Resurrection that is blessed during the Paschal Vigil. This seal symbolizes the physical presence of the Resurrected Christ among the Apostles. This Artos is kept in the church during Bright Week, and may be placed either in the nave next to the Icon of the Resurrection, in front of the Icon of Christ on the Iconostasis, or in front of the Holy Doors. Throughout the week, whenever anyone enters the church, he or she kisses the Artos, symbolically greeting the resurrected Christ. On Bright Friday, a service in honor of the Theotokos (Mother of God) as the "Life giving Spring" is included in the Paschal service. This service is not found in the Typicon, but was composed in the fourteenth century by Nikita Kallistos Xanthopoulos, in commemoration of the renewal, i. e., the consecration of the temple known as the Life giving Spring. On Bright Saturday, after the Divine Liturgy, the priest says a prayer over the Artos and it is broken up and distributed to the faithful. Bright Week begins the liturgical season known as the Pentecostarion, the period of fifty days which begins on Pascha and continues to Pentecost and its Afterfeast. The date of Pascha determines liturgical cycles as well as the Epistle and Gospel readings for the subsequent year.

Пасхалық жерлеу және параклезис

Жарық аптасында өткізілетін жаназа рәсімдері ерекше дәстүрге ие, олар толығымен қуанышты Пасха гимндерінен тұрады, тек қана жаназаға арналған тілектер (литаниялар) сақталады. Пасах уақытында параклездер (молебендер) де арнайы тәртіп бойынша, Пасах канонымен бірге өткізіледі.