Кіріспе
Ulmus wallichiana Planch. ағашының түрі, Гималай шаған, сондай-ақ Кашмир шағаны және Бутан шағаны деп те аталады, Ауғанстанның орталық Нуристан аймағынан бастап, Солтүстік Пәкістан, Солтүстік Үндістан арқылы Батыс Непалға дейін 800–3000 м биіктікте өсетін тау ағашы. Сыртқы түрі жағынан ерекшеленсе де, оның жалпы атауы кейде Кашмирге ғана тән, бірақ тау беткейлерінде емес, аңғарларда өсетін вишня қабықты шаған Ulmus villosa үшін жаңылыс қолданылады. Бұл түр U. glabra шағанымен тығыз байланысты.
Ulmus wallichiana Planch., the Himalayan elm, also known as the Kashmir elm and Bhutan elm, is a mountain tree ranging from central Nuristan in Afghanistan, through northern Pakistan and northern India to western Nepal at elevations of 800–3000 m. Although dissimilar in appearance, its common name is occasionally used in error for the cherry bark elm Ulmus villosa, which is also endemic to the Kashmir, but inhabits the valleys, not the mountain slopes. The species is closely related to the wych elm U. glabra.
Сипаттама
Гималай шегі 30 м биіктікке жетеді, бірнеше тік өсетін бұтақтары бар кең жапырақшасымен ерекшеленеді. Көліктің қабығы сұрғылт қоңыр түсті және бойлай терең сызылған. Жапырақтары эллипстік ұштар, 13 см-ге дейін ұзын, 6 см-ге дейін ені, сағақтары 5–10 мм ұзындықта. Самаралары көбінесе шар тәрізді, диаметрі 13 мм-ден кіші, 5 мм-лік гүлсабақшаларда орналасқан.
Зиянкестер мен аурулар
Ағаш Гималайға тән Ophiostoma himal ulmi қымызбасына және сол жердегі голландтық ельм ауруына жоғары төзімділік көрсетеді. Дегенмен, U. wallichiana ересек ельм жапырақты қоңызы Xanthogaleruca luteola үшін тамақтану және көбеюге ең қолайлы ельм түрлерінің бірі болып табылды, ал АҚШ-та жапон қоңызы Popillia japonica үшін тамақтануға өте қолайлы деп танылды. Италияда жүргізілген сынақтар американдық нәтижелерді растады, сондай-ақ Elm Yellows-қа орташа деңгейде жоғары сезімтал екендігі анықталды, ал Нидерландыда бұл түрдің Nectria cinnabarina кораллдық дақты қымызбасына сезімтал екендігі анықталды.
Өсіру және пайдалану
Жақын отын қорлары жоқ, кедей аймақтың эндемигі U. wallichiana отынға, сондай-ақ мал азығына күшті кесілуге ұшырайды, бұл оны кейбір аймақтарда жойылу қаупіне тікелей әкеліп соқтырады. Дегенмен, басқа жерлерде ол ауылдар мен шаруа қожалықтарының жанына әдейі отырғызылған. Оның қиын жағдайын ескере отырып, Үндістанда оның тұқымдарын кептіріп, салқындатылған қоймаларда сақтау арқылы сақтап қалуға күш салынып жатыр. Зор коммерциялық потенциалы бар бұл түрдің оптималды көбею әдістерін зерттеу жұмыстары да жүргізілуде. Ағаш алғаш рет 1920 жылдары Батысқа таныстырылды, солтүстік Үндістан жазығына көз тіреген Чамба төбелік станциясынан Арнольд Арборетумына бір дана жеткізілді. Бірақ ол Бостонның суық қыстарында өмір сүруге жарамсыз болып шықты және қырылып қалды, алайда 1929 жылы Гаага қаласының Парктер директоры С.Г.А. Дуренбосқа бес бүршікті кесім жіберілді. Дуренбос төрт бүршікті тамырландырып, келесі жылы жақсы өсетін өсімдіктердің қатарын өсірді. Ағаштар қайтадан аяздың салдарынан зардап шекті, бірақ 1938 жылы голланд елімінің селекциялық бағдарламасында саңырауқұлаққа қарсы гендердің көзі ретінде пайдаланылып, қысқа төзімді ағылшын сорты 'Exoniensis'пен будандастырылды. U. wallichiana Ұлыбританиядағы бірнеше арборетумдарда өсіріледі, бірақ ең көп саны Брайтон және Хоув қалалық кеңесінде, NCCPG елімінің коллекциясын сақтайтын ұйымда сақталған, онда 60-қа жуық дана бар, соның ішінде Роттиндиндегі мектеп аумағындағы TROBI Чемпионы да бар. Брайтон және Хов қаласында бұл ағаштар көбінесе қысқа бағаналы болып өседі және құрғақшылық кезінде тез жапырақтарын түсіреді. Ағаш 1962 жылдан 1977 жылға дейін Хиллиер және Ұлдары питомнигінде (Винчестер, Гэмпшир) көбейтіліп сатылды, осы кезеңде 97 дана сатылды. Солтүстік Америкада бұл түрдің өкілі тек Вашингтондағы АҚШ Ұлттық Арборетумындағы екі данамен ғана көрсетілген. Бұл таксонның белгілі сорттары жоқ, сондай-ақ ол саудада да табылмайды.
There are no known cultivars of this taxon, nor is it known to be in commerce.
Этимология
Ағаш даниялық ботаник Натаниел Валлихтің құрметіне аталған.
Ішкі түрлер мен сорттар
Оның валличиана және ксантодерма екі түршесі, сондай-ақ Мелвилл мен Хейбрук анықтаған томентоза нұсқасы бар. 2012 жылы Химчал-Прадеш штатындағы Кулу аңғарындағы әдемі өскен ескі данасы Үндістанның ерекше ағаштарының бірі ретінде тізілген.
Гибридті тұқымдар
U. wallichiana 1938 жылы Нидерландыда "Exoniensis" еліммен будандастырылды, нәтижесінде "202" клоны іріктелді, ол 1960 және 1970 жылдары Нидерландының елім селекциялық бағдарламасының маңызды бөлігіне айналды. Өзімен-өзі будандастырылған немесе U. minor немесе бұрынғы голландтық гибридтермен будандастырылған оның ұрпақтарына 'Clusius', 'Dodoens', 'Lobel' және 'Plantyn' жатады. "Plantyn" голландтық гибридтердің үшінші буынында маңызды рөл атқарды; екі жеке дана іріктеліп, 'Columella' және кейінірек 'Wanoux' = ретінде тіркелді, ал "Plantyn" өзі U. 'Bea Schwarz' елімімен будандастырылып, бүгінгі күнге дейін ең сәтті голландтық елім сорты саналатын 'Nanguen' = сорты алынды. "Plantyn" 1970 жылдары басталған итальяндық елім селекциялық бағдарламасында да қолданылды, сібірлік U. pumila елімінің сорттарымен будандастырылып, тез тік өсуімен белгілі бірнеше төзімді ағаштар шығарылды: 'Arno', 'Plinio' және 'San Zanobi'.