Кіріспе

Жеңілдік – континенттік философия мен экзистенциализммен ең тығыз байланысты философиялық ұғым, ол онтологияда қолданылады. "Жеңілдік" терминінің қолданылуы әртүрлі, бірақ ол "балса ағашының жеңілдігі" сияқты физикалық салмақтан өзгеше. Яғни, Поль Валери жазғандай, "құсша жеңіл, қауырсынша емес". Жеңілдік зат есім ретінде де қарастырылады.

Милан Кундера

Милан Кундераның 1984 жылғы «Төзімсіз жеңілдік» романы жеңілдік ұғымын зерттейді. Кундера Фридрих Ницшенің Мәңгілік Қайту доктринасын жеңілдікті түсіндіру үшін пайдаланады. Мәңгілік Қайту барлық нәрсенің мәңгілікке дейін қайталап тұратынын білдіреді. Яғни, адамзат тарихы – прогресс жоқ, алдын ала белгіленген айналым, бірдей оқиғалар үнемі пайда болып, өзгермейтін немесе жақсармайтын жағдайға түседі. Сондықтан, өмір салмақты, себебі ол шексіз айналымда тоқтап тұрады. Бұл салмақтылық – «ең ауыр жүк», өйткені «егер өміріміздің әр сәті шексіз рет қайталаса, біз Иса Мәсіхтің айқышқа шегеленгендей мәңгілікке бекітіліп қаламыз». Сонымен қатар, айналымның өзі бірдей болуы үшін кез келген оқиға оқиғалар айналымында әрқашан болғандай болуы керек; нәтижесінде, барлығы мәңгілікке белгіленген мағынаға ие болады. Бұл факті адамды нәрселердің өткінші және құнды емес екендігіне сенуден сақтайды. Бұл тұжырымның керісі – Кундераның «төзімсіз жеңілдік» ұғымы. Егер мәңгілік қайту мүмкін болмаса, адамзат «мүлдем жүксіздік» сезіміне толар еді, және бұл «адамды мағынаның салмағы болмағандықтан ауадан жеңіл ететін» еді. Мәңгі қайталанбайтын нәрсе қысқа ғана өмір сүреді, ал ол аяқталғаннан кейін ғалам аяқталған құбылысқа қызығусыздықпен өмір сүруді жалғастырады. «Бір рет жоғалып, қайтып келмейтін өмір» деп жазады Кундера, «жүксіз, қорқынышты, әдемі немесе ұлы болса да, маңызсыз». Әрбір өмір маңызсыз; әрбір шешімнің мәні жоқ. Шешімдердің мәні болмағандықтан, олар «жеңіл»: олар бізді шектей алмайды. Алайда, сонымен бірге, шешімдеріміздің, өміріміздің немесе болмысымыздың маңызсыздығы төзімсіз. Сондықтан «төзімсіз жеңілдік». Екінші жағынан, мәңгілік өмір бізден белгіленген ережелер мен заңдарды қатаң сақтауды, міндет сезімін және қатаң моральды талап етеді. «Олай болса, біз не таңдауымыз керек? Салмақты ма, жеңілдікті ме?» Кундера бұл жаңа сұрақ емес екенін айтады. Парменид бұл сұрақты б.з.б. VI ғасырда қойған. Ол әлемді қарама-қарсылықтарға бөліп қарады: жарық/қараңғылық, жұқалық/қалыңдық және т.б. Қарсылықтың бір жағын ол оң деп атады (жарық, жұқалық, жылу, болмыс), екінші жағын теріс деп атады. Біз бұл оң және теріс полюстерге бөлуді бір қиындық болмаса, қарапайым деп табамыз: қайсысы оң, салмақ па, жеңілдік пе? Парменид жеңілдік оң, салмақ теріс деп жауап берді. Содан кейін Кундера: «Ол дұрыс айтты ма, жоқ па?» деп сұрайды. Жеңілдік пен салмақ арасындағы қарама-қайшылық ең түсініксіз болып қала береді. Содан кейін Кундера сұрақ қояды: адам салмақ пен міндетпен өмір сүруі керек пе, әлде жеңілдік пен еркіндікпен өмір сүруі керек пе? Ницшелік тұрғысынан, салмақ – өмірді бекіту, себебі жағымды қарқынмен өмір сүру – қайталауға дайын өмір сүру. Сабинаның «Төзімсіз жеңілдік» романындағы өмірінің бос болуы және ол «жеңілдікте өлуді» қалағаны – яғни, ол өміріне бейжай қарағаны, оның өмірін қайталамағанын және мәңгілік қайтуды қабылдамағанын көрсетеді.

Итало Кальвино

Грекиялық философ Гераклит сияқты, Итало Кальвино үшін жеңілдік – икемділік; салмақсыздық; қозғалмалылық; байланыс; құрылымдардан өзгеше векторлар. Итало Кальвино өзінің "Келесі мыңжылдыққа арналған алты эссесінің" біріншісінде жеңілдікті зерттеді. Ол жеңілдікті постмодерн қоғам мен өмірдің маңызды аспектісі деп қарастырды және оны құрметтеу қажет; ол Гераклит сияқты, жеңілдікті ешқашан теріс деп санамады, тіпті оған ешқандай бағалау мазмұны да бермеді. Кальвино жеңілдік пен сыртымдылық арасындағы шекараны мұқият зерттейді; ол терең ойлау жеңіл мінезді ауыр және көңілсіз етуі мүмкін дейді; жеңілдікке ұмтылу – өмірдің міндеттемелеріне реакция ретінде. Кальвино қарама-қарсыны жоққа шығаруға немесе оны нашар деп белгілеуге ниеттенбейтінін атап көрсетеді, мысалы, жеңіл/ауыр, жылдам/баяу; жылдам қорытынды шығару, жақсы ойластырылғаннан гөрі нашар болуы мүмкін, тіпті керісінше де болуы мүмкін. Ол тек жеңілдіктің символы болатын нәрсені көрсетеді. Екі «полюс» арасындағы тепе-теңдік немесе кернеу маңызды аспекті болып табылады. "Алты эсседе" ол былай дейді: «Программдық жасақтама өз жеңілдік күштерін аппараттық жабдықтың салмағы арқылы ғана жүзеге асыра алады. Бірақ бұйрық беретін, сыртқы әлемге және бағдарламалық жасақтаманың функциясы ретінде ғана өмір сүретін және одан әрі күрделі бағдарламаларды жасауға мүмкіндік беретін машиналарға әсер ететін – бағдарламалық жасақтама. Біріншісінен өзгеше, екінші өнеркәсіптік революция бізге домендер мен балқытылған болат сияқты қиын кескіндерді емес, электрондық импульстар түрінде тізбектер арқылы жүретін ақпарат ағынындағы «биттерді» ұсынады. Темір машиналар әлі де бар, бірақ олар салмақсыз биттердің бұйрықтарына бағынады».

Шығыс философиясы

Патанджалидің "Йога сутралары" да жеңілдік туралы айтады. 3-кітапта жеңілдік немесе Лагхиманы сегіз сиддхидің, яғни сегіз кемелдіктің бірі ретінде сипаттайды: адамның шындығының күшін жеңу қабілеті. Бұл, әлемдік салмақ пен массаға қатысты Тартылу немесе Гарима арқылы анықталады. Дзен буддизмі, адамның өзінің мәні сияқты жеңіл болу керектігін үйретеді. Дзен тек болмыстың жеңілдігін "қабылдануға" лайықты етуге ғана емес, сонымен қатар осы жеңілдікке қуануға да шақырады. Бұл Кундераның жеңілдікке берген бағасына қызықты қарсылық құрайды.