Кіріспе

Бригад генерал сэр Чарльз Шоу (6 тамыз 1794 – 22 ақпан 1871) – шотландтық әскери қызметкер және либерал, британдық армияда және Португалия мен Испаниядағы азаматтық соғыстарда конституциялық үкіметті қолдаған британдық ерікті күштерде қызмет еткен. Кейіннен ол полиция комиссары болып жұмыс істеді.

Алғашқы жылдар

Чарльз Шоу 1794 жылы Шотландияның Айр қаласында дүниеге келді, округ клеркі Чарльз Шоу мен Барбара Райттың үшінші ұлы болды. Оның ағалары – Александр Шоу мен Джон Шоу хирургтар, ал Патрик Шоу – құқық жазушысы. Ол Абердин және Эдинбург университеттерінде оқыды, заңгер болуға дайындалған, бірақ оның орнына әскери карьераны таңдады.

Британдық әскер

Шоу 1813 жылы 52-ші (Оксфордшир) жеңіл жаяу әскер полкіне ақы төлеп прапорщик болып кірді. Ол 1-ші батальонға сарбаздар жіберуге дайындалған 2-ші батальонға қосылды, ол Пиреней соғысында болған. 1813 жылдың желтоқсан айында 2/52-ші батальон (барлығы 196 адам) сэр Томас Грэмнің Төмен елдерге жасаған жорығына қатысты. Шоу 1814 жылдың 31 қаңтарында қарлы Мерксем ауылын басып алу шайқасына қатысты, бірақ 2/52-ші батальон әлсіз болғандықтан тиімді күш емес-тін, сондықтан Грэмнің Берген-оп-Зумға шабуылына қатыспады, оның орнына Антверпенді қоршауға және гарнизондық қызметке жұмсалды. 1815 жылғы науқанға дайындық үшін 2/52-ші батальон жаңа келген 1/52-ші батальонға қосылды. 17 маусымда кіші лейтенант (1813 жылдың желтоқсанында шен алған) Шоу жүкті Брюссельге апаруға жіберілді. Жылдам қайтып келген ол 18 маусым күні таңертең Уотерлоо ауылына жетті, бірақ өкінішке орай, міндетіне оралуға бұйрық берілді, сондықтан 52-ші полк ерекше көзге түскен Уотерлоо шайқасын өткізіп алды. Дегенмен ол Ватерлоо медалін алды. Ол Парижді оккупациялау кезінде қызмет етті және 1816 жылы Англиядағы 2/52-ші батальонға оралды. 2/52-ші батальон 1816 жылы таратылды және Шоу жартылай жалақыға шығарылды. 1817 жылы ол 90-шы (Пертшир) жеңіл жаяу әскер полкіне ауысты. Жаңа полкіне қосылмас бұрын Шоу әскери білімін жетілдіру үшін континентке демалысқа шықты. Ол Брансвик қаласындағы Каролинум колледжінің әскери факультетіне студент болып түсті, содан кейін Пруссия армиясын бақылау үшін Берлинге сапар шекті. Шоу 1818 жылдың наурыз айында 90-шы полкке қосылды, бірақ британдық армия қысқаруын жалғастырды, сондықтан Шоу көп ұзамай қайтадан жартылай жалақыға көшті. Ол Эдинбург университетіне оралды, содан кейін Лейттегі шарап импорттау бизнесіне серіктес болды. Бос уақытында ол Лейт мергендер жасағының капитан-командирі, еріктілер жасағының басшысы болды.

Португалияның азаттық армиясы

Шоу 1830 жылы континентке саяхаттау үшін бизнес мүдделерін сатты. 1831 жылы ол Лондонда қызы Марияны Португалия тағына қайтару үшін күш жинаған Бразилияның бұрынғы императоры Дом Педроға қосылды, оның ағасы Дом Мигель (Португалиялық либералдық соғыстар) оны тақтан ығыстырған еді. 1819 жылғы «Шетелдік әскерге алу туралы» заңға сәйкес, британдық жерде шетелдік әскерлерге жалдануға тыйым салынған, бірақ Шоу және басқа «азат етушілер» Лондонның жеті Диалс және Сохо аудандарының төменгі қабаттарында, полицияның ұстауларынан қашқан күйде, бірнеше жүз «Бразилияға жұмыс істеуге» адамдарды жалдады. Олар Дом Педроның британдық теңізшілермен жабдықталған флоты үшін теңіз жаяу әскерлерінің батальонын құрды, ал Шоуға капитан шенімен Жеңіл ротаға басшылық етуі тапсырылды. 1831 жылдың желтоқсанында олар Педроның базасы болған Азор аралдарына аттанды. Онда жаттығудан өткеннен кейін «Португалияны азат етуші армиясы» 1832 жылдың 5 шілдесінде Порту қаласының жанындағы материкке қонды. Шоу Жеңіл ротасымен бірге алғашқылардың бірі болып қонды және Мигельдің күзетшісімен болған шайқаста науқанның алғашқы оғын өзі атқандап мәлімдеді. Олар сол күні Портуды басып алды, бірақ Мигелиттер оларды жақын уақытта қоршап алды. Шоу қоршау кезіндегі тұрақты шабуылдар мен ұрыстарда өзін батырлықпен көрсетті және бірнеше рет жараланды. Бұрынғы британдық армия хирургі доктор Джебб, азат етушілермен бірге қызмет етіп, қоршау кезінде Шоуға 12 рет операция жасағанын айтты. Бір шабуылдан кейін штаб офицері офицерлердің көп шығынға ұшырағанын хабарлағанда, Дом Педро кенеттен Шоу туралы сұрады. Оның жараланбағанын естігенде, регент: «Мен оған қуаныштымын, ол көбінесе құтылудан қашады» деді. Қыс мезгілінде теңіз арқылы күшейте берулер келді, ал теңіз жаяу әскерлері батальоны полкке дейін кеңейтілді, Шоу батальон командирлерінің бірі болды. Содан кейін оған шотландтық сарбаздардан жасақталған отряд берілді, ол оны «Шотландтық фузилер» деп атады (британдық армияның «Корольдік шотландтық фузилер» полкімен шатастырмау керек). Адмирал Нейпиердің Кейп-Сент-Винсенттегі теңіз жеңісінен кейін, Педро әскері Лиссабонда екінші майдан ашу үшін теңіз көлігін пайдалана алды, ал Шоу мен оның адамдары кейіннен осы күшке қосылды. 1833 жылдың 29 қыркүйегінде олар жағалаудағы Обидос қаласын шабуылдап алды. Келесі көктемде Шоу бүкіл британдық бригадаға қолбасшылық етті. 1834 жылдың мамыр айында ол Шотландтық фузилермен бірге Нейпиердің басшылығымен Орем қаласын қан төкпестен қоршап алды. Мигель әскері көп ұзамай капитуляциялады, ал Шоу 1 маусымда британдық бригаданы Лиссабонға алып барды, онда ол команданы португалдық офицерге тапсырды. Алайда ол тағы бір жыл Португалияда қалды, өзінің сарбаздарына қаржылық өтемақы алуға тырысты – Шоу 1837 жылы естеліктерін жариялаған кезде олар әлі де толық төлем күтіп отырды. 1835 жылы ол «Мұнара және Қылыш» орденінің рыцарь атағымен марапатталды.

Британдық көмекші легион

1835 жылы Шоу Португалиядан келген бірнеше тәжірибелі әскерилерімен Глазго қаласына сапар шегіп, Бірінші Карл соғысы кезінде Испанияда қызмет ету үшін генерал Джордж де Лейси Эванс басқаратын британдық қосымша легионының «Шотланд бригадасын» құрды. Испанияға қонғаннан кейін Шоу өзінің бригадир-генерал емес, полковник шені бар екенін және оның Шотланд бригадасы таратылғанын біліп, ашуланды. Ол Бильбаодан құтқару операциясы, Виторияға жорық және Арбалан төбелеріндегі шайқас (1836 жылғы 16–22 қаңтар) кезінде кішігірім бригадаға қолбасшылық етті. Шоу Виторияның губернаторы болып тағайындалды және британдық қосымша легионының (БАЛ) дені сау болмаған, суық және аш әскерлері арасында тараған тиф эпидемиясы кезінде ауруханаларды жабдықтау үшін күресті. Шоу «Ауруханалар толып жатыр, бір төсекке төртеу-бесеуден жатады: ешкімді емдемей, тікелей қабірге жібереді» деп сипаттады. 1836 жылғы ақпанда Шоуға «Ирланд бригадасының» басқаруы тапсырылды – «Легиондағы ең жақсы бригада», – деп ол жазды және, соңында, бригадир-генерал шеніне көтерілді. Ол бригаданы сәуір айында жағалауға жеткізіп, Сан-Себастьянға БАЛ-дың теңіз арқылы жасаған көмекші экспедициясының бір бөлігі ретінде Сантандерден аттанды. Ол 5 мамырдағы қаһарлы шайқаста орталық колоннаны басқарды, онда БАЛ Карл әскерлерінің үш қатарын бұзып өтті, тіпті оның қарсыластары да оның көрсеткен батырлығын мойындады. Шоуға бір доп тиді, ал екіншісі оның сағатына соқты. Ол испандық Сан-Фернандо орденімен марапатталды. 1836 жылғы 31 мамырда Шоу мен оның бригадасы Альса ауылы маңындағы БАЛ бекіністерін қорғауда тағы да белсенді қатысты, қарсыластардың күшті шабуылына тойтарыс берді. 11 шілдеде Шоу бригадасы француз шекарасына қарай, Карл әскерлерін теңізден оқшаулау мақсатымен, жағалау бойында барлау миссиясын жүргізді. Оның батальондары көпір үшін шайқасқанда, Шоу күзет отрядымен Фуэнтеррабия қабырғаларына дейін жетті. Ол қолдау көрсетілсе, Карлдің соңғы теңіз портын күшпен басып ала алатынын сезінді, бірақ күшейте беруге ешкім келмеді, сондықтан легион шегінді. Шоудың ағасына осы шайқас туралы жазған хаты Лондонның «Курьер» газетіне жарияланды, онда Шоу мақталып, БАЛ басшылығы сыналып жазылды. Эванс Шоуды өзі хатты жариялаған деп айыптады, нәтижесінде Шоу отставкаға келіп, Ұлыбританияға оралды. Шоу 1838 жылы Виктория патшайымынан рыцарь атағын алды.

Полициядағы мансабы

1839 жылы Солтүстік-Батыс Англиядағы чартистердің наразылықтары кезінде Шоу Манчестер және Болтон қалаларының алғашқы полиция комиссары болып үкімет тарапынан тағайындалды. Ол зауыт иелерінен (қалалық билік органдарында үстемдік құрған) және кәсіподақтар мен чартистерден тәуелсіз, бейтарап күш құруға тырысты. 1841 жылы ол "Эштон қылмыскерлерін" ұстауға жетекшілік етті. 1842 жылдың жазында Астық заңын жоюға қарсы және "Плаг Плот" көтерілісі кезінде Шоу әскери күш шақыруға мәжбүр болды. Бір сәтте ол өзі драгундық әскер тобын көтерілісшілерге қарсы шабуылға жетектеді. Шоу чартистерге және Манчестердің кедей халқына шын ниетпен жанашырлық танытты, ал 1842 жылдың 1 қазанында Манчестер қалалық билігі Боро полициясының жауапкершілігін өз мойнына алғанда, ол қызметтен алынды.

Кейінгі өмірі

Шоу 1841 жылы 67-ші жаяу полкінің майоры Мартин Карридің жалғыз қызы Луиза Ханнаға үйленді және олардың Чарльз Мартин Шоу деген ұлы болды. 1844 жылдың 10 мамырында ол жартылай жалақыдан 73-ші жаяу полкіне ауысып, комиссиясын сату арқылы әскерден зейнетке шықты. Дегенмен, ол әскери істерге деген қызығушылығын сақтап, тұрақты түрде британдық газеттерге және Еуропа саясаткерлеріне хаттар жазды. Оның ең қызықты тақырыптары Мини мылтығы, солдаттардың әл-ауқаты және жағалау қорғанысы болды. 1859 жылғы басып кіру қаупі кезінде «Каледониялық Меркурий» газетіне жазған мақалаларында Лит портына жасалған мифтік шабуылды сипаттап, өз ойын жеткізді, бұл кейінірек Чеснидің «Доркинг шайқасы» немесе Свинтонның «Дюффердің ағынының қорғанысы» еңбектеріне ұқсас стильде жазылған. Ол 12-20 мылтықтан тұратын «мылтық батареяларын» пайдалануды ұсынды, оларды бір немесе екі адам басқаратын болады, бұл көп тоқымашының жұмысын атқаратын механикалық тоқыма станоктарына ұқсас еді. Осы «мылтық батареялары» кейінірек пайда болған Норденфельдт мылтығының прототипі болған сияқты. Өмірінің соңында Шоу Германияның Бад-Хомберг қаласында тұрды, ол 1871 жылдың ақпанында қайтыс болды. Ватерлоо медалінің иегері болғандықтан ол әскери салтанатпен жерленді, оның қоштасу рәсіміне француз және пруссиялық офицерлер қатысты.

Тұлғасы мен сыртқы келбеті

Порто қоршауы кезінде британдық тұрғын Шоуды «ескі Ковентер үлгісіндегі, Дом Педроның абсолютизмге қарсы крест жорықтарымен жалынған, жарықтандырылған либерал» деп сипаттады. Британдық ерікті португал сарбаздарының ұзын сақалдарына қызығушылық білдірді, бірақ Шоудың сақалы «олардан әлдеқайда ұзын, тіпті кометаның құйрығындай жарқырап тұрды». Шоудың суреті сақталмаған.