Кіріспе

1998 жылы Анвар Ибрахим бастаған «Реформаси» қозғалысы – Малайзиядағы саяси қозғалыс. Ол 1998 жылдың қыркүйегінде Малайзияның бұрынғы премьер-министрінің орынбасары Анвар Ибрахимді сол кездегі премьер-министр Махатхир Мохамад қызметтен босатуынан кейін басталды. Қозғалыс елде Достастық ойындары өтіп жатқан кезде күш алды. Бастапқыда Малайзияның сол кездегі премьер-министрі Махатхир Мохамадтың отставкаға кетуін және «Барисан Насионал» (BN) басқаратын үкіметтің таратылуын талап етті. Кейіннен ол Малайзиядағы әлеуметтік теңдік пен әділдік үшін күресетін реформалық қозғалысқа айналды. Қозғалысқа азаматтық наразылық, демонстрациялар, отырыстар, тәртіпсіздік, басып алу және онлайн белсенділік кірді. «Реформаси» қозғалысының қарқынымен Анвардың әйелі Ван Азиза Ван Исмаил 1998 жылдың соңында Әлеуметтік әділдік қозғалысын (ADIL) құрып, оған жетекшілік етті. Бірақ ADIL партиясын ресми тіркеуде қиындықтар туындағаннан кейін, қозғалыстың қалдықтары Теренггану штабында орналасқан «Икатан Массакарат Ислам Малайзия» (IKATAN) исламдық партиясымен бірігіп, 1999 жылы «Парти Кедилан Насионал» (PKN) партиясын құрды. 1999 жылдың 24 қазанында Демократиялық әрекет партиясы (DAP), Малайзия халық партиясы (PRM) және Малайзия ислам партиясы (PAS) бірлесіп «Барисан Альтернатив» (BA) коалициясын құрып, 1999 және 2004 жылғы Малайзияның жалпы сайлауына қатысты. 2003 жылы PKN және PRM бірігіп «Парти Кедилан Раят» (PKR) партиясын құрды. PKR 2008 және 2013 жылғы жалпы сайлауда сәтті өтетін «Пакатан Раят» (PR) коалициясын құруға ықпал етті, ал кейіннен 2018 жылғы Малайзияның жалпы сайлауында «Пакатан Харапан» (PH) коалициясы ретінде BN партиясы 1955 жылдан бері алғаш рет парламенттік көпшілігінен айырылды. Соңғы онжылдықтардағы сайлаудағы жетістіктерге қарамастан, «Реформаси» қозғалысы 2018 жылға дейін елдегі жалғасып жатқан саяси қозғалыс ретінде қарастырылады.

Реформашылдыққа ынталандыру

1997 жылғы Азия қаржы дағдарысының нәтижесінде Малайзия рингиті құнының 50%-ын жоғалтты, Куала-Лумпур қор биржасы (KLSE) құнсыздады, жылжымайтын мүлік нарығы күйреп, нашар несиелер көбейді, ал үкімет дағдарыстың шешімін табуға күресті. Бұл қиындық, әсіресе Халықаралық валюта қорына (ХВҚ) жүгінбей, – сол кездегі премьер-министр Тун доктор Махатхир егемендіктің жоғарылатылуына қарсы болды, – дұрыс саясат жолдары туралы пікірталастарға және елдің сыртқы экономикалық күштерге осалдығын түсінуге алып келді. Махатхир валютаны тұрақтандыру және экономиканы одан әрі спекуляциялық шаралардан қорғау үшін жаңаша шараларды қолданды. Ал премьер-министрдің орынбасары және сол кездегі Қаржы министрі Анвар Ибрагим ХВҚ стиліндегі, еркін нарыққа бағытталған түзету шараларын жақтады. Экономика ақырында Махатхирдің шаралары арқасында қалпына келді, бірақ Анвар Махатхирдің шараларына қарсылығын жалғастырды, бұл оның барлық министрлік лауазымдарынан және Біріккен малай ұлттық ұйымынан (UMНО) шеттетілуіне, содан кейін тұтқындалуына және жемқорлық үшін алты жылға, ал содомия үшін тоғыз жылға бас бостандығынан айырылуына әкелді. Бұл қозғалыс сол жылдың басында көршілес Индонезияда президент Сухартоға қарсы науқаннан алынған ұрандарды пайдаланды, ол «Реформаси» (Reformasi) атты үш онжылдық Сухарто билігін аяқтауға бағытталған. 20 қыркүйекте тұтқындалғанға дейін Анвар елді аралап, көптеген адамдарға әділдік, жемқорлық пен құдагерлік, әлеуметтік қорғау қажеттігі туралы лекциялар оқыды. Бұл топтар кең ауқымды желілерді басқарды және Анвардың ісіне және «Реформаси» шақыруына он мыңдаған, көбінесе малай жастарын біріктірді. Демократиялық әрекет партиясы (ДӘП) және жалпымалайзиялық ислам партиясы (ПАС) да қолдау көрсетті. 1998 жылғы 20 қыркүйекте Куала-Лумпурда өткен үлкен митингке жетекшілік еткеннен кейін, Ұлыбритания Королевасы Елизавета II-нің Куала-Лумпурге сапары кезінде Анвар тұтқындалды және Ішкі қауіпсіздік заңы (ІҚЗ) бойынша қамауға алынды. Оның көптеген ізбасарлары да ІҚЗ бойынша ұсталды, ал жүздеген наразылық білдірушілер заңсыз жиналыс және осыған байланысты қылмыстар жасады деп айыпталды, сондай-ақ оның өте даулы сот процестері болды. 1999 жылғы сәуірде Анвардың жемқорлық (өкілеттігін асыра пайдалану) үшін алты жылға бас бостандығынан айырылуына наразылық білдіру үшін мыңдаған адамдар көшеге шықты. Полиция тарапынан қайтадан қатаң репрессия жасалды, 118 адам тұтқындалды. Полиция наразылық білдірушілерді көзден жас шығаратын газ, химиялық қосылған су және таяқтарды қолданып таратып жіберді, сондай-ақ басты баспасөз құралдарында тергеуге қажетті адамдардың суреттері мен тізімдерін жариялады. Көшедегі тікелей қақтығыстардан басқа, үкімет пен оппозиция бір-біріне қарсы, тиісінше, негізгі және баламалы БАҚ-та қатал науқан жүргізді. Соңғысына екі тілде (ағылшын және малай) аптасына екі рет шығатын «Хараках» газеті, «Эксклюзив», «Детик» және «Тамадун» сияқты кішігірім апталық және айлық басылымдар, сондай-ақ бірнеше интернет сайттары кірді. Анвар тұтқындалғаннан кейін «Реформаси» қозғалысы дамып, «Анварға әділдік» деген ұран күшті шақыру болып қала берді. Қамауға алынғанға дейін Анвар өзінің әйелі Ван Азиза Ван Исмаилды қозғалыстың мұрагері етіп тағайындаған болатын. Ван Азиза көптеген ізбасарларды жинады, ол өзінің эмоционалды, бірақ қарапайым сөздерімен мыңдаған адамдарды тартты. Бір кездері бұл ізбасарлар апта соңында көшеде, көбінесе Куала-Лумпурда, кейде Пенангта және басқа қалаларда «кедилан» (әділдік) үшін және Махатхирге қарсы үлкен демонстрациялар өткізді. «Реформаси» наразылықшылары азаматтық бостандықтарды қорғауды және ІҚЗ-ды жоюды талап етті. Олар БАҚ пен сот жүйесіне қатысты шектеулерді айыптап, «KNN» (korupsi, kolusi dan nepotisme) (сыбайлас жемқорлық, құдагерлік және жеңілтекшілік) деп аталатын нәрсеге наразылық білдірді. Басқалары үкімет пен қоғамның моральдық құлдырауына қарсы шешім ретінде исламдықты жақтады. «Аллаху Акбар» (Алла – ұлы) және «Такбир» (Алланы мақтау) деп айқайлаулар көптеген мешіттер мен намаз уақытында өткен демонстрацияларды өршітті. Демонстрацияларға полиция тарапынан барған сайын қатаң репрессиялар жасалды. Бұл көшелік наразылықтар қараша айының ортасына қарай біртіндеп азайып кетті, бірақ олар Анвардың ісі бойынша үкім шығарылған және оның жылдық мерейтойлары сияқты маңызды сәттерде қайта жанданды.

Реформаның мақсаттары

Реформашылдар қозғалысы әртүрлі мақсаттар мен мәселелерді көздеген көптеген наразылық білдірушілерді бір-біріне байланыстырды. Реформалар – әлеуметтік, саяси және экономикалық өзгерістерге бағытталған кең ауқымды халықтық қозғалыс болды. Бұл қозғалыстың өкілі ретінде «Барисан Альтернатив» (БА) коалициясы, содан кейін «Пакатан Раякит» (ПР) коалициясы танылды. Азаматтық қоғамдағы өкілдігін ҮЕҰ-лар, кәсіподақтар және басқа да белсенділердің бірлескен жұмысы қамтамасыз етті. Махатхирге, БН-ге және оппозициялық бағыттағы БАҚ-та (әсіресе интернетте) жарияланған үкіметтік заңдар мен саясаттарға қарсылық білдірудің күшті толқыны да Реформашылдар қозғалысымен байланысты болды. Қозғалыс пен оның басшылары саяси дағдарыс күшейгеннен кейін «реформа» терминінің мағынасын нақтылап, нақты және прагматикалық мақсаттарды айқындауға мәжбүр болды. Әсіресе сайлау алдында Реформашылдардың мақсаттары кең ауқымды сайлау платформасында бейнеленуі керек болды. Оқиғалар барысында Реформашылдар қозғалысы бұрын-соңды көрілмеген деңгейде белсенді және бейтарап қолдаушыларды тартты. Көптеген малайзиялықтар кем дегенде біршама өзгерістер қажет екеніне келісім білдірді. Мысалы, 1999 жылдың ортасында жүргізілген сауалнамаға сәйкес, респонденттердің 85 пайызы Малайзияның саясаты, экономикасы және қоғамы қайта қарастырылуы керек деп санайтын. Нақты реформаларды егжей-тегжейлі баяндаған маңызды құжаттардың ішінде қытай белсенділерінің бастамасымен жасалған екеуі ерекше көзге түсті: «Халық – басты» декларациясы және Малайзиялық қытай ұйымдарының сайлау шағымдары комитетінің (Сукиу деп те аталады) мәлімдемесі. Бұл екі құжат та 1999 жылдың тамыз айының ортасында жарияланды. «Халық – басты» онлайн-кампаниясын этностық қытай журналистерінің бейресми тобы азаматтардың санасын арттыру мақсатында бастады. Қол қойғандардың тізіміне қытай малайзиялықтары ғана емес, сонымен қатар малайлар мен үндістер де кірді. Жобаның «Халық санасына қатысты декларациясы» үкіметтің халық тарапынан тағайындалатынын және оған билік берілетінін, сондықтан халықтың өз «қызметкерлерін» бақылауға және оларды жауапқа тартуға құқылы екенін түсіндірді. Сукиу көбірек дау тудырды. Оның алдында 13 ұлттық деңгейдегі қытай гильдиялары мен қауымдастықтарынан құралған лоббилік және бақылау тобы тұрды. Бұдан өзге, ел бойынша 2000-нан астам қытай ұйымы 17 негізгі талаптардан тұратын тізімді мақұлдады. Бұл тізім барлық саяси партияларға ұсынылып, БН-нің Малайзиялық қытай қауымдастығы (МКА), Малайзия халық қозғалысы партиясы (Геракан), Саравак Біріккен халық партиясы (СУПП) және оппозициялық Барисан Альтернатив (Альтернативті майдан) коалициясы тарапынан қабылданды. Талаптардың кейбіреуі, демократияны, адам құқықтарын, әділдікті, әйелдер құқықтарын және ұлттық бірлікті қолдау сияқтылары этникалық сипатқа ие емес еді. Ал Жаңа ауылдарды жаңғырту және көпмәдениеттілікті теңестіруді ынталандыру сияқты талаптар қоғамдық деп есептелді. МКА талаптарды кабинетке ұсынды, бірақ УМНО оларды орынсыз және қауіпті деп айыптады. Сукиу тақырыбындағы қызу пікірталас сайлаудан кейін де жалғасты. УМНО малайлардың мәртебесін қорғауға ант берді, ал УМНО жастары 2000 жылдың тамызында Селангор қытайлық жиналыс залының алдында агрессивті демонстрация өткізді. Басқалары, әсіресе БА және азаматтық қоғам өкілдері, студенттер мен жастар ұйымдарының көпұлтты тобы бастаманы қолдады. Сукиудің жақтастары пікірталасты нәсілдік шиеленіске ұшыратпауға шақырды, оң ықпал саясатын қажеттілікке негіздеуге кеңес берді, конституция малайларға ерекше мәртебе (kedudukan istimewa) емес, ерекше құқықтар (hak istimewa) беретінін, ал исламның ешқандай нәсілдік топқа ерекше артықшылықтарды бермейтінін атап өтті. Нәзік жағдайға байланысты, 2001 жылдың қаңтар айында Сукиу қысымға көніп, өз талаптарынан бас тартты.

Халықаралық жауап

Анвардың тұтқындалуы Халықаралық рақымшылық ұйымы, Индонезия президенті Б. Ж. Хабиби, Джордж Сорос және АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті Аль Гор сияқты түрлі пікір білдірушілерді Малайзияның саяси және экономикалық кемшіліктеріне наразылық білдіруге жетеледі. 1998 жылы Куала-Лумпурда өткен АТЭС саммитінде Аль Гор Малайзияның премьер-министрі мен Азия-Тынық мұхиты аймағының басқа да премьер-министрлерінің алдында Анварды және Реформа қозғалысын қолдаған сөз сөйледі. "Демократия реформалардың тиімді болуы үшін қажетті заңдылық белгісін береді". Ол әрі жалғастырды: "Осылайша, экономикалық дағдарыстардан зардап шеккен елдерде біз демократия, реформа талаптарын көптеген тілдерде естиміз – Халық билігі, Дои Мои, Реформаси. Біз оларды дәл қазір, осы жерде, Малайзияның батыл халқының арасында естиміз". 1998 жылдың қыркүйегінде Махатхир алғаш рет халықаралық деңгейде сынға ұшырады, Солтүстік Америка Ислам қоғамы (ISNA) премьер-министрді өз жиналыстарының бірінде негізгі спикер ретінде шақыруын кері қайтарды. Махатхирдің қазан айында Кембридж университетінде өткен семинарға үкіметті қолдайтын студенттер тобының шақыруы дау тудырды, ал "Бейбіт Малайзия үшін Кембридж коалициясы" деп аталатын қарсы топ шақыруға жауап ретінде жоспарланған іс-шараны бойкоттауға шақырды. Іс-шара тоқтатылмады, бірақ Махатхирді наразылық білдіргендер, негізінен малайзиялық студенттер және Кембридж университетінің Халықаралық рақымшылық ұйымының мүшелері күтіп алды.

Ішкі реакция

Реформалық қозғалысқа бұрыннан бір-бірінен ерекшеленетін көптеген топтар тартылды. Малайзияның Ислам жастар қозғалысы (АБИМ) және Малайзияның Ислам реформалар қоғамы сияқты 25-ке жуық малай үкіметтік емес ұйым ПАС партиясына қосылып, GERAK (Малайзиялықтардың әділет үшін қозғалысы) құрды. Көпшілігі малай емес үкіметтік емес ұйымдар, мысалы, Suara Rakyat Malaysia (SUARAM) (Малайзиялықтардың дауысы) DAP және кішкентай, бірақ беделді Малайзия халық партиясына қосылып, GAGASAN (Халық демократиясы коалициясы) құрды. Бұдан әрі, сайлау жақындап келе жатқанда, GERAK және GAGASAN-мен байланысты қырыққа жуық үкіметтік емес ұйым Pemantau (Малайзия азаматтарының сайлау бақылау тобын) ұйымдастырды. Саяси комментатор, бұрынғы премьер-министрдің орынбасары Мұса Хитам: "Егер реформалық қозғалыс пен демонстрациялар Малайзия саясаты тұрғысынан қандай да бір маңызға ие болса, онда бұл нәсілдік емес, мәселелік сипатта болады. Мен таңғаламын" деді. Мұса реформаға дейін "Куала-Лумпур немесе Пенангта кез келген демонстрация нәсілдік сипатқа ие болатын. Олар үкіметке қарсы болған жағдайда да, қытай дүкендерін өртеп жіберетін" еді.

Реформа үшін коалиция құру

Реформашыл қозғалыс азаматтық және саяси қоғамдардың көптеген ұйымдарын біріктірді. Бұл қозғалысқа қатысқан топтардың арасында саяси партиялар, үгіт-насихатпен айналысатын ҮЕҰ-лар, діни ұйымдар, кәсіподақтар және кәсіби қауымдастықтар болды. Бұл топтарға ұйымдасқан және ұйымдаспаған студенттер, жеке белсенділер мен баламалы бұқаралық ақпарат құралдары да қосылды. Әртүрлі философиялық негіздерге және түрлі топтарды өкілдік ететін топтар, күшейе түскен және мықты үкіметке қарсы күресте адвокациялық тәжірибе арқылы бір-біріне сеніп, бірлесіп жұмыс істеуге үйренді. Реформаны ілгерілету үшін 1998 жылдың қыркүйегінде екі негізгі коалиция құрылды: «Гагасан Демократия Раякт» (Халық демократиясы үшін коалиция, Гагасан) және «Маджлис Геракан Кедалин Раякт Малайзия» (Малайзия халық әділет қозғалысы, Герак). Екі коалицияның құрамында ДАП, ПАС және ПРМ сияқты ұйымдар болды. Дегенмен, Герак ислами топтарды көбірек қамтып, Гагасан бастаған ҮЕҰ-ларға қарағанда ислами бағытты күштірек ұстанды. Бұл коалицияларда саяси партиялар мен ҮЕҰ-ларды бөліп қарауға ешқандай тытыс жасалмады, бірақ олардың салыстырмалы артықшылықтары мойындалды. ҮЕҰ-лар, әсіресе, саяси партиялармен тым жақын байланысқа түспеуге тырысады. Аталған жағдайларда барлық қатысушылар ортақ мақсаттарға негізделген кең ауқымды ынтымақтастықтың ең тиімді стратегия екенін түсінді. Екі коалиция да адам құқықтары мен жақсы басқару, соның ішінде әділетсіз заңдарды жою, жемқорлықпен күресу, баспасөз бостандығы, сот тәуелсіздігі және әлеуметтік әділдік мәселелеріне баса назар аударды. Бірақ Герактың күн тәртібінде Анвар және ИСА мәселелері басымдық құрды.

Негізгі оқиғалар

1998 жыл Таңдау күні 2 қыркүйек Махатхир өзінің мұрагері Анвар Ибрагимді бесінші Махатхир кабинетінен қызметтен босатті. 3 қыркүйек Анвар УМНО-дан шығарылды, ал Анвардың бұрынғы сөз жазушысы доктор Мунавар Анеес және Анвардың асырап алған ағасы Сукма Дармаван Сасмита Атмаджа гомосексуалистік әрекеттер жасады деген күдікпен тұтқындалды. 8 қыркүйек Анвардың «Реформа» декларациясы жарияланды. 20 қыркүйек Анвар тұтқындалды. 27–30 қыркүйек Анвармен тығыз байланыста болған белсенділер – Тиан Чуа, Н. Гобалакришнан, Мохд Эзам Мохд Нор, Мохаммед Азмин Али, Фаир Исуддин және доктор Бадрул Аминур Бахарун тұтқындалды. 29 қыркүйек Анвар сотқа келді және жемқорлық және содомия айыптары бойынша өзін кінәсіз деп мәлімдеді. Сол кездегі полиция бас инспекторы Рахим Нурдың соққысынан қара көзі шығып, бір қолы көтерілген Анвардың суреті көптеген «Реформа» плакаттарында саяси оппозицияның символына айналды. 1999 жыл 4 сәуір Анвардың әйелі Ван Азиза Ван Исмаил басқаратын Ұлттық әділет партиясы құрылды. 14 сәуір Анвар жемқорлық үшін алты жылға бас бостандығынан айырылды. 2000 жыл 8 тамыз Анвар содомия үшін тоғыз жылға бас бостандығынан айырылды, екі жаза да бірінен соң бірі өтелуге тиіс болды. 2004 жыл 2 қыркүйек Федералдық сот Анвардың содомиялық үкімін жоққа шығарды және Анвар дереу босатылды.

Басшылық стильдерінің қақтығысы

Реформалар Махатхир мен Анвардың әртүрлі басшылық стильдерінің нәтижесінде болды. Анвар үкіметті іштен қарай айтарлықтай өзгертіп, билікте болған кезінде арзан бағадағы тұрғын үйлерді дамыту және халыққа бауыр басқан басқа да саясаттарды жүзеге асырғанын, осының нәтижесінде биліктегі партияға деген халықтың наразылығы күшейгенін айтты. UMNO-ға қосылмас бұрын Анвар студент-белсенді болған, содан кейін 1970-ші жылдары Малайзия Ислам Жастар Ұйымының (ABIM) төрағасы болды, исламдастыру және малай тілінде білім беруді талап етті. ISA бойынша екі жылға қамауда отырған Анвар 1982 жылы Махатхирдің үкіметіне қайта оралды. Махатхирдің лагерінен қуылған Анварды ABIM және басқа да исламдық қоғамдық ұйымдар жылы қарсы алды. (IMF) Малайзияны қайта отарлауды көздеді, ал тұтқындалудың бір себебі Анвардың экономиканы дұрыс басқара алмауы болды. Махатхир Анвар мен оның жақтастарының жемқорлыққа және жеңілтекшілікке қатысқанын, IMF-тің тілегімен елді экономикалық апатқа алып келгенін мәлімдеді. Анвар – "өтірікші және арандатушы, ол 1974 жылы тұтқындалған, енді бұрынғы әдетіне қайта оралды. Ең бастысы, соттың ескертулерін елемеу". Махатхирдің IMF-ке деген ашық қарсылығына қарамастан, Анвар үкіметтің "IMF өкілдерімен өте жақсы қарым-қатынаста екенін және олардың Малайзияға IMF-тің көмегіне мұқтаж емес екенін айтқандарын" мәлімдеді. Махатхир мемлекеттік қаражатты бірнеше ірі компанияны құтқаруға жұмсағанына қарамастан, Анвар үкіметтің құтқару шараларына қарсы шығып, ашықтықтың болмауына наразылық білдірді.

1997 жылғы Азия қаржы дағдарысының экономикалық дұрыс емес басқаруы

1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы кезінде УМНО партиясының басшылары Махатхирді экономикалық дағдарысты тиімсіз басқарды деп айыптады. Махатхирдің саяси байланыстар арқылы ұлына 250 миллион долларлық қарыз бергені туралы Time журналында жарияланған мақаласындағы айыптауды қоса, бірқатар шабуылдар жасалды. Қаржы дағдарысынан кейін биліктегілердің ауырып қалған жеңілдік алушыларды және "қарапайым халықты" нарық күштерінің толық күшінен қорғауға жасаған ашық әрекеттері Махатхир мен Анвар арасындағы шиеленіске елеулі үлес қосты. Анвардың осы жеңілдік алушыларды қаржылық тұрғыдан қолдауға билік тарапынан жасалған әрекеттерге келіспегені жиі айтылды. Үкімет пен бизнес элитасы арасындағы өзара байланыс арқылы құрылған бизнес-конгломераттардың көпшілігі қаржылық қиындыққа тап болғандықтан, саяси салдарлар Біріккен малайлар ұлттық ұйымы (УМНО)/Барисан Насионал коалициясының жоғарғы деңгейлеріне дейін жетті. Анвар саяси байланысы бар бизнеске көмектесуге қарсылық көрсеткені үшін тұтқындалды, содан кейін жемқорлық және әдепсіздікке қатысты айыптаулар тағылды, осылайша ол саяси аренадан шеттетілді.

Реформаның негізгі себебі

Реформаның басты себептері 1998 жылы Анвар Ибрагимнің қызметтен алынып, тұтқындалу эпизодтарымен ғана шектелмейді. Ұзақ жылдар бойы УМНО партия ішінде бірнеше келіспеушіліктер болған, ал Реформаси көбінесе УМНО-дағы топтық бәсекелестіктің көрінісі ретінде қарастырылады.

1970 жылдан бері УМНО фракциялануы

Реформа 1998 жылы УМНО басшылығындағы ашық жарылыстан туындады. Малайзиялықтар 1998 жылға дейін де мұндай жарылыстарға куә болған. Көптеген адамдар үшін 1998 жылға дейінгі оқиғалар, шамамен екі онжылдық бұрын болған жағдайды еске түсіруі мүмкін: биліктегі элитаның түрлі топтары арасындағы билік күресі, кім елді басқарып, оның болашағын анықтай алады. Алғашқы дағдарыс 1975 жылы Тун Абдул Разақтың премьер-министрлік кезінде туындады. Кейбір саясаткерлер партиядағы қарсыластарын қуғындау және қорқыту үшін коммунизм картасын пайдаланды. Бұл кезеңде «жас түркілер» тобы, соның ішінде Махатхир, феодалдық ұлтшылдар мен «ескі жүйенің» институционалдық қалдықтарына тәуелді тұлғалардың «ескі гвардиясынан» өзгешеленіп, қарқынды әлеуметтік өзгерістерге ұмтылды. Алайда, УМНО бұл дағдарыстан аман қалды, өйткені жеңімпаз топ Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) арқылы малайлардың дамуын қорғаушы рөлін өзіне берді, жаңа әлеуметтік және экономикалық қолдау шараларын енгізді. 1987 жылы УМНО Тенгку Разалей Хамза Махатхирге партия төрағалығына үміткер ретінде қарсы шығып, 1479 делегаттың дауысынан 43 дауыс қана айырмашылықпен жеңіліске ұшырады. Бұл нәтиже Тенгку Разалейді УМНО-дан кетуге және өзінің «Семанат '46» партиясын құруға мәжбүр етті. Бұл партия ПАС және негізінен қытайлардан құралған ДАП-пен сайлауалды одақ құрып, 1990 жылғы сайлауда бақ сынады. Бұл әрекет сәтсіз аяқталғаннан кейін, Семанат мүшелері 1996 жылы, соның ішінде Тенгку Разалей УМНО-ға қайта қосылды. Көптеген адамдар қазіргі оппозицияның да осындай тағдырға ұшырауын күтеді. Бұл оқиға малайларға зор әсер еткені сөзсіз. Бұл жағдай малайлардың көпшілігін, әсіресе Кланг аңғары мен солтүстік штаттардағы қауымды қатты бөліп тастады. Анварды қолдаған топ малай жастары мен мұсылман ұйымдарынан зор қолдау алды. Шиеленіс қалаларда көбірек байқалды, бірақ ауылдарда да адамдар қарсы топтардың дүкендеріне және тіпті мешіттеріне бойкот жариялай бастады. Мұндай жағдайлар бұрын да болған, әсіресе 1960 жылдары, бірақ оның ерекшелігі – мұндай масштабта бұрын болмаған. Көптеген мемлекеттік қызметкерлер, әсіресе мұғалімдер мен әскерилер оппозицияны қолдады. Үкімет басшылары осы офицерлерге үкіметке қарсылық көрсетпеуді ескертіп, тәртіптік шаралар қолданумен қорқытты. Малай еместер малайларға қарағанда аз қатысты, бірақ үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) немесе ДАП арқылы қатысты. Олардың жергілікті ұйымдары бірнеше маңызды меморандумдар жариялады, соның ішінде кеңінен таралған «Сукиу» немесе «Он жеті тармақ». Басқа да адвокаттық топтар этникалық емес, жалпыға ортақ мәселелерге қатысты, көбінесе әмбебап тілмен баяндалған. Сонымен қатар, ҮЕҰ мүшелерінің көпшілігі малай мұсылмандарынан тұрады, гендерлік бөліну деңгейі бар, ал көптеген хабарламалар малай тілінде беріледі. Ал адвокаттық топтардың басшылары мен мүшелері негізінен қытайлар мен үндістерден құралған, гендерлік теңдікке көбірек бейім және көбінесе ағылшын тілінде жұмыс істейді. Олардың барлығы «Keadilan» (әділеттік) идеясын қолдайды, бірақ әртүрлі негіздемелермен. Сондықтан, түрлі ҮЕҰ мүшелері бірлесіп жұмыс істегенде, көбінесе партия немесе сайлау коалициясының қызметкерлері ретіндегі балама рөлдерін орындайды.

2004 жылғы Малайзия жалпы сайлауы

Оппозицияның араздасуы 2004 жылғы сайлауда БН-нің бағын өзгертті. Мысалы, «Парти Кеділлан Насинал» партиясы парламенттегі барлық орындарды, президенті Ван Азиза – Анвар Ибрагимнің әйелі – біреуін қоспағанда, жоғалтты. БН коалициясы парламенттегі 219 орынның 198-ін жеңіп алды, бұл 1974 жылдан бергі ең убедительный сайлау нәтижесі болды. «Барисан Насионалдың» Малайзияның солтүстігіндегі көрсеткіші ерекше көзге түсті. «Барисан Насионалдың» үлкен жеңісі 2003 жылы Махатхирдің орнын баскан жаңа премьер-министр Абдулла Бадавиға деген үлкен үміттермен де байланысты болды. Сонымен қатар, 2004 жылғы сайлау кезінде азаматтық қоғамның рөлі Малайзия саясатының шетіне ығысып, мемлекет тарапынан да, UMNO мен PAS арасындағы күресті сайлаудың басты мәселесі ретінде қарастыруды көздеген басқа саяси күштер тарапынан да маргиналданды. Әсіресе, бес жыл бұрын «Реформаси» қозғалысының өркендеуімен өте белсенді және саясиландырылған азаматтық қоғам қозғалыстары, 2004 жылы жұмыс істеуге қолайлы жағдайдың болмауы мен мемлекеттің қоғамға басымдығы салдарынан көзге түспеді. Немесе «Халықтық әділет партиясы». Анвар саясатқа қатысудан шеттетілгеніне қарамастан, ПКР-дің іс жүзіндегі жетекшісі болуға қол жеткізді. Уильям Кейс «Анвар факторы» мен ПКР-дің көпұлттық платформасы Малайзияның саяси өміріне жаңа серпін бергенін айтады. 2007 жылдың мамырында Анвар өзінің мақсаты ПКР, ДАП және ПАС партияларының көпұлттық саяси коалициясын қайта құру екенін мәлімдеді. Оның ықпалымен 2006 жылы ПАС партиясы мұсылман емес азаматтарды қабылдауға бастады, ал Анвардың 36 жылдық «Жаңа экономикалық саясатты» тоқтату туралы ұсынысы малай емес халықтың назарын аударып, қолдауын тапты.

2008 жылғы Малайзия жалпы сайлауы

Анвардың Малайзия саясатында тудырған қызығушылығы реформашыл қозғалыстың рухын қайта жандандырды. Ол Малайзияның 2008 жылғы жалпы сайлауында жаңа күшпен қайтып келді және Халық әділет партиясының (PKR) 31 парламенттік орын жеңіп алуына септігін тигізді. Бұған қоса, Малайзия түбегіндегі он бір штаттың бесеуі ПКР, ПАС және ДАП коалициясының билігіне көшті. Коалицияның жетістігі 1969 жылдан бері сақтап келген парламенттегі үштен екі көпшілігінен "Барисан Насионал" үкіметін айырды. О'Шаннассинің пікірінше, 2008 жылғы сайлаулар маңызды өзгеріс болып табылады, өйткені оппозицияның табысы көпұлттылық ұмтылыстарын халықтың қолдауының айқын белгісі ретінде қарастырылуы мүмкін.

Танымал мәдениетте

"Ең әлсіз буынның күшімен" Сент-Огастин лидерлігі. GE14 сайлауынан кейін құлдырап қалған жергілікті қауымдық БҰҰ Саравакты трансформациялайтын блокчейн бастамасын іске қосты, бұл мемлекеттік басшы Абанг Жохаридің жергілікті экономиканы цифрландыруға жасаған шақыруына жауап ретінде жасалды.