Кіріспе

Сен-Дени шайқасы – франко-голланд соғысының (1672–78) соңғы маңызды шайқасы болды. Ол 1678 жылдың 14 тамызында, Франция королі Людовик XIV Нидерланд Республикасымен Нимвеген шартын бекіткеннен кейін төрт күн өткенде, бірақ Испаниямен шартты аяқтамай тұрып өтті. Бұл шайқасты голланд және испан әскерлері француздың испандық Монс қаласын басып алуына бөгет қою үшін бастады, ол Франция мен Испан Нидерландының шекарасында орналасқан еді. Шайқастың нәтижесі даулы болды, екі тарап та жеңіске жеткенін мәлімдеді. Монс қаласын қоршауды сақтап тұру үшін шағын күш қалдырып, француз қолбасшысы Люксембург жақын маңдағы Сен-Дени және Касто ауылдарының маңына 40 000–50 000 сарбаз жинады. Оларға Оранье Вильгельм бастаған 35 000–45 000 сарбазды құраған голланд-испан әскері шабуыл жасады. Шайқастың басында одақтастар француздың қанаттарын басып алып, Люксембургті Сен-Дени аббаттығындағы штаб-пәтерінен ығыстырды, бірақ кейін бірнеше рет иесі ауысқан позициялармен бірнеше қарсы шабуылдарға ұшырады. Күн батқанға дейін шайқас жалғасты, Вильгельм әскерлерін қайта жинақтау үшін кері шегінді, ал француздар бастапқы шептің көп бөлігін басып алды. Бірақ Сен-Дениді жоғалту француздың позициясын тұрақсыз етті. Одақтастар ертеңгі таңда шабуылды қайта бастағанда, Люксембургтің түні бойы шегініп, Монс қаласын қоршаудан бас тартқанын көрді. Соның салдарынан, қала 17 қыркүйекте Людовик XIV-пен келісілген шарт бойынша испандықтардың қарамағында қалды.

Өмірбаян

Франция Испаниялық Нидерландты иеленуді өзінің қауіпсіздігі мен саудасы үшін өте маңызды деп санады және оның көп бөлігін Деволюция соғысында (1667-68) басып алды. 1648 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, Нидерланд Республикасы агрессивті және экспансионистік Франциядан гөрі әлсіреген Испанияны көрші ретінде қалауға басымдық берді. Осының салдарынан, Нидерланд жетекшілігіндегі Үштік одақ Франция королі XIV Людовикті 1668 жылғы Экс-ла-Шапель шарты арқылы басып алған жерлерінің көп бөлігін қайтаруға мәжбүр етті. Содан кейін Людовик Нидерландтықтардан жеңіліс арқылы уақытша жеңілдіктер алуға болатынын шешті. Бастапқыда Англия қолдаған Франко-Нидерланд соғысы 1672 жылдың мамыр айында басталды; француз әскерлері Нидерландтың көп бөлігін жылдам басып алды, бірақ шілде айына қарай Нидерландтың жағдайы тұрақталды. Сәттілік Людовиктің артық талаптар қоюына себеп болды, ал француз әскерлерінің ілгерілеуі Нидерландқа Бранденбург-Пруссиядан, император Леопольдтан және Испанияның II Карлынан қолдау әкелді. 1673 жылдың тамызында императорлық әскер Рейнландқа енді; бірнеше майданда соғысқа тап болған француздар Нидерландтағы басып алған жерлерінің көп бөлігін тастап, Граве мен Маастрихтке назар аударды. 1674 жылдың қаңтарында Дания французға қарсы коалицияға қосылды, ал ақпан айында Англия Вестминстер шарты арқылы соғыстан шықты. 1674 жылдың бірінші жартысында Людовик Франш-Контеді қайтаруға күш салды, бұл процесс маусым айының соңына дейін аяқталды, содан кейін француз әскерлері Конде әскеріне, Испаниялық Нидерландқа жіберілді. Екі тарап та 11 тамыздағы Сенеффе шайқасында ауыр шығынға ұшырады, бұл Людовиктің позициялық соғысқа басымдық беруін растады, одан кейін осы театрдың басым бөлігінде қоршау және маневрлер жүргізілді. 1676 жылы Нимвегенде басталған бейбіт келіссөздер 1677 жылдың қараша айында, Вильгельм Оранский өзінің туысқан қызы Мэриге, Англия королі II Карлдың немересіне үйленген кезде, үлкен қарқынға ие болды. 1678 жылдың наурыз айында ағылшын-нидерландтық қорғаныс одағы құрылды, бірақ ағылшын әскерлері мамыр айының соңына дейін маңызды көлемде келген жоқ. Бұл кешігу Людовикке келіссөздердегі жағдайын жақсартуға мүмкіндік берді, ол наурыз айының басында Ипр мен Гентті басып алып, 10 тамызда Нидерландпен бейбіт келісімге қол қойды.

Шайқас

Француздық стратегияны Вобанның пре-карре жоспары, солтүстік шекараларын қорғау үшін қамалдардың қос желісі басқарды (Картаны қараңыз). Монс испандықтардың әлі де ұстап тұрған ең маңызды позициясы болды; Голландия Франциямен келісімге келсе де, Испания әлі мұны жасамаған еді, ал кешіктіру оны басып алуға мүмкіндік берді. Ипр мен Гентті қорғаған наурыз шабуылы кезінде де Монталдың француз күштері Монсты блокадалау үшін Сент-Гислейн мен Марвиллге орналасты. Маусымның соңында Людовик Люксембургке блокаданы жалғастыруды, бірақ қорғанысқа тұруды, әскерлерінің көпшілігін француз шекарасына қайтарып алуды тапсырды. Алайда одақтастар Монсты босатуға тырысқанда, ол ақыры Люксембургке шайқасқа қатысуға рұқсат берді, ол голландиялықтарды бейбітшілік орнатуға мәжбүрлеу үшін жеткілікті құрбандықтарға ұшырауға үміттенді. 12 тамызда Люксембург пен оның 40 000-50 000 саяхатшыдан тұратын әскері жақын маңдағы Сен-Денис және Касто ауылдарында, Сойниде орналасқан 35 000-45 000 голландтық және испандық күштерімен бірге, шамамен үш сағаттық жолмен орналасты. Вильям мен Виллаермоса голландтардың келісімге жақын екенін білгенімен, олар шабуыл жасауға шешім қабылдады, өйткені Испаниямен соғыс жалғасты және Монстың жоғалуы екеуіне де пайда әкелді. Люксембург Сен-Дени аббаттығында орналасқан, француз оң жағының алдындағы маңызды ашық позицияда, сол күні таңертең шартқа қол қойылғанын білді. Алайда, бұл дау тудырады және басқа тарихшылар бұл шайқаста олар бейбітшілік туралы ресми түрде келіскенін білмейтінін айтады. Оның мықты позициясы Люксембургтің Вильгельмнің шабуыл жасауын күтпегенін білдірді, бұл сенім оның барлаушыларымен күшейтілді. Ол одақтастардың басты мақсаты – Хайн өзенінің екінші жағалауындағы француз қоршау жұмыстарына шабуыл жасау деп есептегендіктен, оның желілеріне кез келген шабуыл жасау бұрылыс болуы керек деп ойлады. Нәтижесінде, сэр Александр Кольердің басшылығымен голландтық драгундар Сент-Денис маңындағы орманды биіктіктерді басып алып, француз форпостарын кері қайтарып жібергенде, Люксембург оларға көмектесу үшін ештеңе істеген жоқ. 14:00-де одақтас әскерлер өз орнында болды, ал Вильгельм Люксембургтің сол және оң жақ фланктеріне бір мезгілде шабуыл жасауға бұйрық берді. Сен-Дениді басқаратын Виллерой одақтастардың аббатханаға қарай алға жылжуын хабарлағанда, Люксембург өзінің артиллериясы мен багаж пойызына Сен-Гислендегі де Монталдың позицияларына қарай шегінуге бұйрық берді. 15:00-ге жуық голланд әскерлері граф Вальдектің қол астында Аббатхананы қатты шығынға қарамастан басып алды, Вильгельмнің хатшысы кейінірек 300-400-ге жуық өліктердің алдындағы жерге шашылып жатқанын атап өтті. Содан кейін олар француздарды майданнан өтетін өзенге қарай итермеледі, бірақ одақтастардың оны кесіп өтіп, Виллеройдың алдыңғы сызығын бұзуға тырысуы ақырында сәтсіз болды. Сонымен қатар, шотланд бригадасын қамтитын испандық және голландтық жаяу әскерлері Кастоға шабуыл жасап, ауылдың көп бөлігін басып алды. Люксембург бұл қалжың емес екенін түсінгеннен кейін, ол өзінің резервтерін бес сағаттан астам уақытқа созылған Касто үшін шайқасқа арнады, оның ішінде шіркеу, диірмен және замок бірнеше рет иелері ауысты. Екі жақ та қатал қолмен қол соғыста ауыр зардап шекті; Люксембург жараланды, ал Уильямды болашақ маршал Хендрик Оверкирк құтқарды, ол француз драгунды принстің кеудесіне тапаншасын соққылап өлтірді. Сағат 19:00-де Вильгельм Кастодағы жаяу әскеріне Испанияның ат әскері мен Кастодағы артқы бөлімнің қамқорлығымен кері шегінуге бұйрық берді, содан кейін олар да солай істеді, бірақ француз гугеноттарының полкі қаланы ұстады. Бұрынғы француздық офицер М. де Ла Рок Сервиердің қолбасшылығында олар Касто маңындағы шайқас аяқталғанда, сағат 21:00-ден кейін ғана аяқталғанға дейін күресті жалғастырды. Сол кезде күн мүлдем қараңғы болды, тіпті Сен-Дениде де, екі жақ та одан әрі алға баспаған жерде, өрт 22:00 шамасында сөнді. Француздардың құрбандықтары шамамен 4000 адам болды, оның ішінде 689 элиталық Gardes Francaises, одақтастардың барлығы шамамен 5000-ға тең немесе сәл жоғары. Басқа дереккөздер француздардың жалпы жоғалтуларын шамамен 2500 деп есептейді, ал одақтастардың жоғалтулары 3000-ға жуық. Британдық әскерлердің тек Оссори графының қолбасшылығындағы Голландиялық шотланд бригадасының алты полкі болды, олардың офицерлерінің 25% -ы қаза тапты немесе жараланды. Британдық экспедициялық күштердің қолбасшысы Джеймс Скотт, Мо...

Салдары

Осы кезеңдегі көптеген шайқастар сияқты, екі тарап та жеңіске жеткенін мәлімдеді. Люксембург одақтастардың шабуылдарын сәтті тойтарғанын, аз шығынға ұшырағанын және бастапқы позицияларының көп бөлігін сақтап қалғанын алға тартты. Ал Вильгельм әскерін қайта ұйымдастыру үшін ғана кері шегінгенін айтты. Олар 15 тамыздың таңында шабуылды жаңартқанда, француздар шайқас алаңынан кетуге үлкергенін көрді. Сол кездегі қағидалар бойынша, екі тараптың талқылауға құқығы болды, бірақ бұл Вильгельмнің көпірлер жөнделген соң Монсқа қарай жорығын жаңартуына себеп болды. Ол келген кезде Люксембург қамалды көтеріп алып, француз шекарасының артына шегінгенін анықтады, яғни одақтастар қаланың испан қолында қалуын қамтамасыз етудегі стратегиялық мақсатына жетті. Осының салдарынан, нәтиже даулы болып қала береді: оны француздың жеңісі, одақтастардың шамалы жеңілісі, шешімсіз немесе одақтастардың жеңісі деп әртүрлі сипаттайды. 19 тамызда Испания мен Франция қару тоқтату туралы келісімге келді, ал 17 қыркүйекте ресми бейбітшілік шартына қол қойылды. Франция Шарлеруа, Гент және испандық Нидерландыдағы басқа да қалаларды қайтарды, бірақ Испания Ипр, Мобеж, Като-Камбре, Валенсиен, Сен-Омер және Кассельді Испания Францияға берді. Ипрден басқа, олардың барлығы қазіргі Францияның құрамында.