Кіріспе
Яһуди жазушысы – софер, софер, софер SeTaM немесе софер ST"M ([[w:he:סופר סת"ם, "жазушы"; көпше түрі – סופרים) – Сифрей Кодеш (қасиетті кітаптар), тефилин (филактериялар), мезузот (ST"M, סת״ם, осы үш терминнің аббревиатурасы) және басқа да діни жазбаларды көшіре алатын яһуди жазушысы. Соферимдер көшірмешілер ғана емес, яһуди дінінде олардың маңызы зор. Сифрей Тора, тефилин және мезузоттан басқа, жазушылар Бес Мегилотты (Ән әндері, Рут кітабы, Естер кітабы, Нақыл сөздері және Жылап-ағылау кітабы), Невиимді (хафтара оқу үшін пайғамбарлар кітаптары) және ажырасу қағаздарын жазуға қажет. Көптеген жазушылар каллиграфтар ретінде де жұмыс істейді, мысалы, (неке шарты) немесе діни мәтіндердің әсемдікпен безендірілген көркем нұсқаларын жасайды. Бұл нұсқаларға жазушының біліктілігі қажет емес және оларға әріптер мен парқшаға қойылатын талаптар қолданылмайды. Жазу өнеріне қатысты маңызды халаха Талмудтағы "Мазекет Софрим" трактатында келтірілген. Тораның 613 міндетінің соңғысы – әрбір яһуди өмірінің соңына дейін Сефер Тораны жазуы керек.
A sofer, sopher, sofer SeTaM, or sofer ST"M ([[w:he:סופר סת"ם, "scribe"; plural , סופרים) is a Jewish scribe who can transcribe Sifrei Kodesh (holy scrolls), tefillin (phylacteries), mezuzot (ST"M, סת״ם, is an abbreviation of these three terms) and other religious writings. By simple definition, soferim are copyists, but their religious role in Judaism is much more. Besides sifrei Torah, tefillin, and mezuzot, scribes are necessary to write the Five Megillot (scrolls of the Song of Songs, Book of Ruth, Book of Esther, Ecclesiastes, and Book of Lamentations), Nevi'im (the books of the prophets, used for reading the haftarah), and for , divorce documents. Many scribes also function as calligraphers—writing functional documents such as (marriage contracts), or ornamental and artistic renditions of religious texts, which do not require any scribal qualifications, and to which the rules on lettering and parchment specifications do not apply. The major halakha pertaining to , the practice of scribal arts, is in the Talmud in the tractate "Maseket Sofrim". In the Torah's 613 commandments, the second to last is that every Jew should write a sefer Torah before they die.
Біліктілік пен білім
Софрутпен айналысатын адам дінге берілген, жақсы мінезді және софрутқа қатысты заңдарды білуі керек. Софер болу үшін равин болу керек деген жалған түсінік жиі кездеседі. Әдетте, діни жазушы болғысы келетін адамдар басқа бір тәжірибелі соферден (оқушылыққа) үйренеді, өйткені тәжірибесіз жазушы болу мүмкін емес. Жаңадан сертификат алған соферлер Мегилат Эстерді жазады. Софер болудың ең қиын тұсы – каллиграфия емес, керісінше, Сифрей Тораға, тефиллинге, мезузаға және парқшаға жазылатын басқа да мәтіндерге қатысты мыңдаған заңдарды жаттау. Діни жазушы болғысы келетін кейбір адамдар Иерусалимде және Израильдегі Бней Бракта, сондай-ақ АҚШ-тың Нью-Йорк қаласындағы Бруклинде орналасқан, жазу өнерінің халахикалық және көркемдік тұтастығын қорғау мақсатын ұстанатын халықаралық ұйымда оқиды. Оқу сертификат алу мүмкіндігімен бірге келеді, бірақ мұндай сертификат халахикалық талап емес, сондай-ақ ол нақты софердің жұмысының сапасын кепілдемейді. Дегенмен, бұл процесс сертификатталған софердің тиісті білім алғанын және софрут саласындағы танымал сарапшы екенін қамтамасыз етеді.
Суфрутты үйрететін мәтіндер
Ашкеназдық соферимдер жазушылық өнерді үйренетін негізгі мәтіндерге Мишна, Мишна Берура (24 45), Мишне Тора (Хилхот Тефилин у'Мезуза в'Сефер Тора, Хилхот Тзизит) кіреді. Сефард соферимдері Мишне Торадан (Хилхот Тефилин у'Мезуза в'Сефер Тора, Хилхот Тзизит) басқа, Арба'а Турим, және Шүлхан Арухқа да сүйенеді. Балади дәстүрімен жазатын йемендік (теймани) соферимдер Рамбамның, яғни Мишне Тораның (Хилхот Тефилин у'Мезуза в'Сефер Тора, Хилхот Тзизит) нұсқауларын мүмкіндігінше қатаң сақтауға тырысады, бірақ Мишне Торадан бұрын олардың стандарты Рамаға, яғни Рабби Мейр бен Тодрос Халеви Абулафияға негізделген.
Sephardic soferim rely, in addition to Mishneh Torah (Hilchot Tefillin u'Mezuzah v'Sefer Torah, Hilchot Tzitzit), on Arba'ah Turim, , and Shulchan Arukh. Baladi Rite Yemenite (Teimani) scribes try to follow as closely as possible only the instruction of the Rambam, i. e. Mishneh Torah (Hilchot Tefillin u'Mezuzah v'Sefer Torah, Hilchot Tzitzit), though before Mishneh Torah, their standard was based on the Rama, i. e. Rabbi Meir ben Todros HaLevy Abulafia.
Әйелдер және софрут
Әйелдердің софер болуына қатысты Талмудтың 45б бетінде былай делінген: «Еретик, жұлдызға табынушы, құл, әйел, кәмелетке толмаған, кутеялық немесе дінінен бас тарған яһуди жазған Сифрей Тора, тефилин және мезузалар діни мақсатта қолдануға жарамсыз». Мезузалар мен тефилиндерге қатысты үкімдер Талмудты ұстанатындар арасында күмәнді емес. Арбаа Түрим әйелдерді Сифрей Тора жазуға құқықсыз деп санамаса да, кейбіреулер мұны әйелдерге Сефер Тора жазуға рұқсат етілгендігінің дәлелі деп есептейді. Дегенмен, бүгінде барлық ортодоксал (модерн және ультраортодоксал) дінбасылары әйелдің Сефер Тора жазуына рұқсат беруге қарсы. Бірақ, әйелдерге Кетубот (неке шарты), діни мақсатта қолданылмаған STaM және қарапайым STaM-нан асып түсетін басқа да жазуларға рұқсат беріледі. 2003 жылы канадалық Авиэль Барклей дәстүрлі білім алған әлемдегі алғашқы соферет атанды. Ортодоксал емес яһудилер арасында әйелдер 2000 жылдардың басынан бері Тораның шиыршықтарын жазып келеді. 2007 жылы британдық Джен Тейлор Фридман Сефер Тора жазған алғашқы әйел болды. 2010 жылы Бразилия, Канада, Израиль және АҚШ-тан алты әйелдің тобы жазған алғашқы Сефер Тора аяқталды; бұл «Әйелдер Тора жобасы» деп аталды. Одан бері басқа да әйелдер Тораның шиыршықтарын жазып келеді. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, әлемде шамамен 50 әйел софер бар.
Жазушылар жазған құжаттар
Тора, тефилин және мезуздардан басқа, бес мегилот (Песня Песней, Рут кітабы, Естер кітабы, Нақылшыл және Арықтау кітабы) және Невиим (хафтара оқылатын пайғамбарлар кітабы), сондай-ақ (ажырасу қағаздары) жазу үшін де жазушылар қажет. Кейбір қауымдастықтарда, әсіресе Хаим Каниевскийдің Бней Брак қауымдастығында, соферимдер Киелі кітаптың басқа кітаптарын, мысалы Забур немесе Езра кітабын да жазады. Бұл практиканы 19 ғасырда Иерусалимде раввин Шемуэль Шеломо Боярски қолдаған.
Каллиграфия және әріптер
Жазба мәтіні діни тұрғыдан дұрыс деп танылуы үшін, әріптердің дұрыс жасалуына қатысты көптеген ережелерді сақтау қажет. Ашкенази, сефарди, Хабад (Лубавич) және Мизрахи яһудилерінің әрқайсысы әріптерді қалыптастырудың өзіндік тәсілдерін қолданады, бірақ мәтін бойындағы ережелер ортақ болады. Әдетте, Сифрей Тораға қатысты, ешбір топ бұл айырмашылықтар Тораны (ғибадатқа жарамсыз немесе жарамсыз) етеді деп санамайды. Мұндай құжаттар тиісті түрде дайындалған пергамент немесе клаф деп аталатын мал терісіне жазылуы керек. Көптеген жазушылар сонымен қатар каллиграфтар болып жұмыс істейді – кетубот сияқты қажетті құжаттарды, немесе діни мәтіндердің көркемдік безендірілген нұсқаларын жазады. Бұл жұмыстарға жазушының біліктілігі қажет емес және әріптерді жасау мен пергамент талаптарына қатысты ережелер қолданылмайды.