Кіріспе

Жұмыс үшін пайдаланылатын компьютер жүйесіне деген көзқарас. Компьютер пайдаланушысының қанағаттануы (және жүйелік қанағаттану, пайдаланушы қанағаттану, компьютерлік жүйелік қанағаттану, соңғы пайдаланушы есептеу қанағаттану сияқты тығыз байланысты ұғымдар) – бұл пайдаланушының жұмыс ортасында қолданатын компьютерлік жүйеге деген көзқарасы. Doll және Torkzadeh (1988) бойынша, пайдаланушы қанағаттануы – пайдаланушының қолданатын нақты бір компьютерлік бағдарлама туралы пікірі. Кең мағынада, пайдаланушы қанағаттануының анықтамасын кез келген компьютерлік электрондық құрылғыға қатысты пайдаланушының қанағаттануын қамтуға болады. Дегенмен, ғалымдар Адам-компьютер өзара әрекеттесуінің бір бөлігі ретінде пайдаланушы қанағаттануы мен пайдалану ыңғайлылығын ажыратады. Сәтті ұйымдарда пайданы барынша арттырып, шығындарды азайтуға көмектесетін жүйелер құрылған. Сондықтан олардың барлық жүйелері, соның ішінде компьютерлік жүйелері де сәтті болуы және сәттілігін сақтап қалуы тиіс. DeLone және McLean (2002) сияқты белгілі ғалымдардың пікірінше, пайдаланушы қанағаттануы – компьютерлік жүйенің табыстылығының маңызды көрсеткіші, тіпті оның синонимі де болуы мүмкін. Алайда, пайдаланушы қанағаттануын анықтау және өлшеу әдістерін әзірлеу жүйесіз және күмәнді болды. Осы мақалада Компьютер пайдаланушысының қанағаттануы термині пайдаланушы қанағаттануы деп қысқартылады.

CUS және UIS

Бейли мен Пирсонның (1983) 39 факторлы Компьютерлік Пайдаланушылар Қанағаттануы (CUS) сауалнамасы және оның туындысы – Баруди, Олсон және Айвстың Пайдаланушы Ақпарат Қанағаттануының (UIS) қысқартылған нұсқасы, «факторлық» деп аталатын құралдардың типік мысалы болып табылады. Олар факторлар тізімінен тұрады, олардың әрқайсысын жауап беруші бір немесе бірнеше баллдық шкала бойынша бағалауы тиіс. Бейли мен Пирсонның CUS-ы 39 фактордың әрқайсысы үшін бес бағалау сұрады. Бірінші төрт шкала сапаны бағалауға, ал бесіншісі – маңыздылықты бағалауға арналған. Әр фактордың бесінші бағасы бойынша, олардың пайдаланушылардың іріктелген үлгісі жүйедегі дәлдікті, сенімділікті, уақтылылықты, маңыздылықты және сенімділікті ең маңызды деп бағалаған. Ең аз маңызды факторлар – бақылау сезімі, өнімнің көлемі, жеткізушінің қолдауы, оқыту деңгейі және ЭЭЖ (электрондық деректерді өңдеу немесе есептеу бөлімі) ұйымдық орны болды. Дегенмен, CUS үшін 39 x 5 = 195 жеке жеті балдық шкала бойынша жауап беру қажет. Айвс, Олсон және Баруди (1983) және басқалар мұндай көптеген жауаптар ақауларға әкелуі мүмкін деп ойлады. Бұл жауап берушінің сауалнаманы қайтармауы немесе ұзақ нысанды толтыру кезінде жауап берушінің ұқыпсыздығы болуы мүмкін. Психометрияда мұндай қателер іріктеме көлемінің төмендеуіне ғана емес, сонымен қатар нәтижелердің бұрмалануына әкелуі мүмкін, себебі дұрыс толтырылған ұзақ сауалнамаларды қайтаратындар, қайтармайтындардан психологиялық ерекшеліктерімен өзгеше болуы мүмкін. Айвс және т.б. осылайша UIS-ті жасады. Бұл жауап берушіден 13 факторды бағалауын ғана талап етеді, сондықтан қазіргі уақытта кеңінен қолданылады. Әр фактор үшін екі жеті балдық шкала (әрқайсысы сапаға арналған) қарастырылған, барлығы 26 жеке жауап қажет. Бірақ соңғы мақалада Ислам, Мерви және Какола (2010) өнеркәсіптік жағдайда пайдаланушылардың қанағаттануын өлшеу қиын, себебі жауап беру көрсеткіші көбінесе төмен болады деп мәлімдеді. Осылайша, пайдаланушылардың қанағаттануын өлшеу құралының қарапайым нұсқасы қажет.

Факторларды санау мәселесі

Бұл шараларға алғашқы сын-пікірлер компьютерлік технологияның дамуы мен өзгеруіне байланысты айтылды. Бұл жаңарту қажеттілігін көрсетті және факторларға негізделген басқа да құралдардың жасалуына әкелді. Мысалы, Долл мен Торкзаде (1988) сол кезде пайда болған жаңа пайдаланушы түрі – «соңғы пайдаланушы» үшін факторлық құрал жасады. Олар соңғы пайдаланушыларды компьютерлік интерфейспен ғана байланыс жасайтын пайдаланушылар деп анықтады, ал бұрынғыда пайдаланушылар әзірлеушілермен және техникалық қызметкерлермен де байланысқан. McKinney, Yoon және Zahedi (2002) ақпарат алу кезеңіндегі веб-клиенттердің қанағаттануын өлшеуге арналған модель және құралдарды әзірледі. Cheung және Lee (2005) электрондық порталдарға қанағаттануды өлшеу құралын жасағанда, оны McKinney, Yoon және Zahedi (2002) құралының негізінде құрды, ал ол өз кезегінде бұрынғы зерттеулердегі құралдарға негізделген.

Пайдаланушылардың қанағаттануын анықтау мәселесі

Жалпы қолданылатын құралдардың ешқайсысы пайдаланушының қанағаттануын толыққанды анықтамағанымен, Cheyney, Mann және Amoroso (1986) сияқты ғалымдар соңғы пайдаланушының есептеу ортасының табысына ықпал ететін факторлар бойынша қосымша зерттеулерді қажет етті деп атап өтті. Дегенмен, бұл мәселеге жаңаша көзқарас ұсынатын көптеген жұмыстар жасалмады. Барлық факторлық құралдар жауап беруші үшін маңызсыз факторларды қамту тәуекеліне тап болады, ал олар үшін маңызды факторларды жіберуі мүмкін. Бұл, әрине, ақпараттық технологиядағы үнемі болатын өзгерістермен одан әрі күшейеді. Әдебиетте пайдаланушының қанағаттануына қатысты екі анықтама қолданылады: «Пайдаланушының қанағаттануы» және «Пайдаланушының ақпаратқа қанағаттануы» терминдері бір-бірін алмастырып қолданылады. Doll және Torkzadeh (1988) «пайдаланушының қанағаттануын» пайдаланушының қолданатын нақты компьютерлік қолданбаға қатысты пікірі ретінде анықтайды. Ives және авторлар (1983) «пайдаланушының ақпаратқа қанағаттануын» – «пайдаланушыларға қолжетімді ақпараттық жүйенің олардың ақпараттық қажеттіліктерін қамтиды деп санайтын деңгей» деп түсіндірді. Пайдаланушының ақпаратқа қанағаттануының басқа да атаулары: «жүйеге қабылдану» (Igersheim, 1976), «көрінетін пайдалылық» (Larcker және Lessig, 1980), «АҚТ жүйесіне құрмет» (Swanson, 1974) және «ақпараттық жүйеге қатысты сезімдер» (Maish, 1979). Ang және Koh (1997) пайдаланушының ақпаратқа қанағаттануын (UIS) «жүйе табысының қабылдау немесе субъективті өлшемі» ретінде сипаттады. Бұл, пайдаланушының ақпаратқа қанағаттануы әр адам үшін әртүрлі мағынаға және маңызға ие екенін білдіреді. Яғни, бір анықтама мен өлшем бойынша бірдей жүйеге қанағаттанған пайдаланушылар, екіншісі бойынша бірдей қанағаттануы мүмкін емес. Бірнеше зерттеулер UIS-ке әсер ететін факторларды қарастырды, мысалы, Yaverbaum (1988) және Ang және Soh (1997) жүргізген зерттеулер. Yaverbaum (1988) жүргізген зерттеуде компьютерді үнемі пайдаланбайтын адамдардың тұрақты пайдаланушыларға қарағанда көбірек қанағаттанғаны анықталды. Ал Ang және Soh (1997) зерттеуінде компьютерлік білімінің UIS-ке әсер ететініне дәлел табылған жоқ. Mullany, Tan және Gallupe (2006) пайдаланушының қанағаттануын жүйенің бұрынғы қолданылуының естеліктеріне негізделген деп анықтауға тырысты. Керісінше, мотивация жүйенің болашақтағы қолданылуына сенімге негізделген деп ұсынады (Mullany және авторлар, 2006). Осы мақалада сілтеме жасалған соңғы онжылдықтардағы көптеген зерттеулер, пайдаланушының ақпаратқа қанағаттануы кейбір қайшы нәтижелерге қарамастан, зерттеулерде маңызды тақырып болып қала беретінін көрсетеді.

Теориялық негіздемелердің болмауы

Осы құралдардың көпшілігінің тағы бір қиындығы – психологиялық немесе басқару теориясымен теориялық тұрғыдан негізделмегендігі. Бұған ерекшелік ретінде Чжан мен фон Дранның (2000) веб-сайтты жобалаудың табысты моделі және Чун мен Лидің (2005) электрондық порталдарға қолданушы қанағаттануын өлшеуі жатты. Бұл екі модель де Герцбергтің мотивацияның екі факторлы теориясына сүйенді. Сондықтан олардың факторлары «қанағаттандыратын» және «гигиеналық факторларды» өлшеуге арналған. Дегенмен, Герцбергтің теориясы мотивация, жұмысқа деген мотивация, жұмысқа қанағаттану және т.б. ұғымдарын жеткілікті түрде ажырата алмағаны үшін сынға ұшырайды. Ислам (2011) жүргізген соңғы зерттеуде қанағаттанбаушылықтың себептері қанағаттанудың себептерінен өзгеше екені анықталды. Ол, орта факторларының (мысалы, жүйе сапасы) қанағаттанбаушылыққа себеп болуы тиіс екенін, ал нәтижеге қатысты факторлардың (мысалы, қабылданатын пайдалылығы) қанағаттануға себеп болуы тиіс екенін анықтады.

Танымдық стилі

Мулланидің (2006) зерттеуі көрсеткендей, жүйе пайдалану кезеңінде пайдаланушылардың қанағаттану деңгейі, олардың жүйемен алған тәжірибесі арта келе орташа есеппен уақыт өте жоғарылайды. Зерттеулердің жалпы нәтижелері пайдаланушылар мен сарапшылардың танымдық стилі (KAI шкалалары арқылы өлшенген) мен пайдаланушылардың қанағаттануы арасындағы байланыстың нашар екенін көрсеткенімен, жүйені пайдаланудың 85 және 652 күнінде одан маңызды байланыс анықталды. Бұл байланыс пайдаланушы мен сарапшының танымдық стильдері арасындағы үлкен айырмашылық, кішкентай айырмашылыққа қарағанда, пайдаланушының қанағаттанбаушылығының жоғары деңгейіне әкелетінін көрсетеді. Сонымен қатар, жүйенің бастапқы және соңғы кезеңдерінде (шамамен 85 және 652 күн) пайдаланушыдан гөрі икемді танымдық стилі бар сарапшы, пайдаланушының қанағаттанбаушылығын азайтуға көмектеседі. Муллани, Тан және Галлупе (2006) пайдаланушылардың өзі ұсынған факторларды (яғни, дерлік толығымен) пайдаланатын және факторларды ескірту мәселесін болдырмайтын құрал – Жүйелік қанағаттану кестесін (SSS) жасады. Бұл авторлар Герцбергпен келісе отырып, жұмыс құралдарының пайдалылығы (немесе оның жоқтығы) жағдайға байланысты екенін, демек, гигиеналық факторлардың ерекше жағдайларын құрайтынын айтады. Олар пайдаланушылардың қанағаттануын жүйеден кем дегенде біраз тәжірибе алған пайдаланушылар бағалаған, қанағаттанбаушылық пен шағымның болмауы ретінде анықтайды. Яғни, қанағаттану жүйенің бұрынғы қолданылуы туралы естеліктерге негізделген. Ал мотивация керісінше, жүйенің болашақта қолданылуына сенуге байланысты. (Mullany және басқалар, 2007, 464-бет)

Болашақтағы даму

Қазіргі уақытта кейбір ғалымдар мен тәжірибешілер қанағаттану мен пайдаланушы қанағаттануының анықтамасын одан да жетілдіру және басқа өлшеу әдістерін сынап жатыр. Ал кейбіреулері құрылымдалған сауалнамаларды құрылымдалмағандарымен ауыстырып, жауап берушілерден жүйеде оларды қанағаттандырған немесе наразы қылған барлық факторларды жазуды немесе айтуды сұрайды. Дегенмен, мұндай тәсілдің бір мәселесі – құралдар көбінесе сандық нәтижелер бермейді, бұл салыстыру және статистикалық талдау жүргізуді қиындатады. Сонымен қатар, ғалымдар қанағаттану терминінің нақты мағынасына келісе алмаса, жауап берушілердің мұндай құралдарға тұрақты жауап беруі өте күмәнді. Кейбір жаңа құралдар құрылымды және құрылымдалмаған сұрақтардың аралас түрлерін қамтиды.