Польшадағы Холокост туралы шолу

Кіріспе

Польшадағы Холокостқа шолу

Инфографика:
| title = Польшадағы Холокост
| image =
| caption = Жоғарыдан бастап, сағат тілі бойынша: Варшава геттосының өртенуі, 1943 жылғы мамыр. Мизоч геттосынан әйелдерді атып тастаған Einsatzgruppe, 1942 жыл. Аушвиц II Биркенауда келгеннен кейін бірден газ камерасына жіберілетін адамдарды іріктеу. Варшава геттосындағы көтерілісте ұсталған еврейлерді Waffen SS Умшлагплацқа жеткізу. Łódź геттосының балалары 1942 жылы Хелмно өлім лагеріне депортацияланды.
| captionstyle = font size: 88%;
| headerstyle = background:#ddf;
| header1 = Шолу
| label2 = Кезең
| data2 = 1941–1945
| label3 = Аумақ
| data3 = Басылып алынған Польша, сондай-ақ қазіргі Батыс Украина және Батыс Беларусь және басқа да аймақтар
| label5 = Кінәлілер
| data5 = Нацистік Германия және оның серіктестері
| label6 = Қайтыс болғандар
| data6 = 3,000,000 поляк еврейі
| label7 = Құтқарылғандар
| data7 = 157,000–375,000 Кеңес Одағында. 50,000 нацистік концлагерьлерден босатылды. 30,000–60,000 жасырынып жүрді. 1933 жылы Польшада шамамен 3 миллион еврей өмір сүрді, бұл халықтың шамамен он пайызын құрады. Еврейлерге қандай кәсіптерге рұқсат етілгеніне байланысты тарихи шектеулер болғандықтан, олар сауда және қолөнер сияқты салаларда шоғырланды. Көптегендері штетл деп аталатын шағын қалаларда тұрды. Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған 1918 жылғы 11 қарашадағы келісіммен бірге Екінші Польша Республикасы құрылғаннан кейін еврейлер институционалдық кемсітуден зардап шекті және көптегендері кедейлікте өмір сүрді. Германиядағы еврейлер секулярландырылып, неміс қоғамына сіңірілді, ал көптеген поляк еврейлері дәстүрлі діни қауымдастықтарда өмір сүрді, идиш тілінде сөйледі және киім-кешегі мен әдет-ғұрыптары бойынша айналасындағылардан ерекшеленді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде басылып алынған шығыс аймақтарынан Германияға көптеген еврейлер көшіп келгенде, антисемитизм күшейді. Оларды антисемит баспасөз және саясаткерлер қылмыстық әрекеттер жасау, гигиенаны сақтамау, ауру тарату, алыпсатарлық, әйелдерді сату, революция тарату және Германияның соғыста жеңілуіне және соғыс аралық экономикалық проблемаларына кінәлі деп айыптады. Көп ұзамай, әсіресе нацистік баспасөзде, "Остжуде" термині қорлау ретінде және большевиктер мен коммунистердің синонимі ретінде қолданыла бастады. Соғыс аралық кезеңде поляк еврейлері Германияда заңдық қуғын-сүргінге ұшырады. 1918 жылы Пруссияның Ішкі істер министрлігі поляк еврейлерінің жұмыс істеуге құштар еместігіне, төмен моральдық қасиеттеріне, дене тазалығын сақтамауына және тиф ауруын таратуына сілтеме жасап, елге кіруіне тыйым салды. 1923 жылы Бавария үкіметі поляк азаматтығын иеленген еврейлерді жағымсыз деп санап, елден шығарып салуға бұйрық берді. Польшада Ұлы депрессия басталғаннан кейін және 1935 жылы маршал Юзеф Пилсудскийдің қайтысынан кейін поляк еврейлерінің жағдайы нашарлады. Endecja фракциясы еврейлерге қарсы экономикалық бойкот, университеттердегі еврей студенттерінің санын шектеу және кошерлік мал союына шектеулер енгізу арқылы науқан жүргізді. Польша үкіметі поляк еврейлерінің көпшілігін елден көшіру арқылы "еврей мәселесін шешу" ниеті бар екенін мәлімдеді. 1938 жылы Польша шетелде тұратын еврейлердің азаматтығын жою туралы заң қабылдады, содан кейін Германия 1938 жылғы қазан айында барлық поляк еврейлерін елден шығарып салды. Польша оларды қабылдамағандықтан, олар шекара бойындағы ешкімнің жерінде қалды.

Infobox
| title = The Holocaust in Poland
| image =
| caption = Top, clockwise: Warsaw Ghetto burning, May 1943Einsatzgruppe shooting of women from the Mizocz Ghetto, 1942Selection of people to be sent directly to the gas chamber right after their arrival at Auschwitz II BirkenauJews captured in the Warsaw Ghetto Uprising led to the Umschlagplatz by Waffen SSŁódź Ghetto children deported to Chełmno death camp, 1942
| captionstyle = font size:88%;
| headerstyle = background:#ddf;
| header1 = Overview
| label2 = Period
| data2 = 1941–1945
| label3 = Territory
| data3 = Occupied Poland, also present day western Ukraine and western Belarus among others
| label5 = Perpetrators
| data5 = Nazi Germany along with its collaborators
| label6 = Killed
| data6 = 3,000,000 Polish Jews
| label7 = Survivors
| data7 = 157,000–375,000 in the Soviet Union50,000 liberated from Nazi concentration camps30,000–60,000 in hiding An estimated 3 million Jews lived in Poland in 1933 around ten percent of the population. Due to historical restrictions on what occupations Jews were allowed to have, they became concentrated in trades such as commerce and craftsmen. Many lived in small towns called shtetls. After the foundation of the Second Polish Republic simultaneously with the armistice of 11 November 1918 ending World War I, Jews suffered from institutionalized discrimination and many were poor. Jews in Germany tended to be secularized and largely assimilated into German society, while most Polish Jews lived in traditionalist religious communities, speaking Yiddish and distinguishing themselves in dress and customs from their surroundings. Prejudice was intensified during World War I, when many Jews from the occupied eastern territories moved to Germany. They were accused by antisemitic press and politicians of criminal activity, lack of hygiene, spreading disease, speculation, trafficking of women, spreading revolution, and were eventually blamed for Germany's defeat in the war and interwar economic problems faced by Germany. Soon, especially in the Nazi press, the term Ostjude began to be used as a slur, and as a synonym for Bolshevik and Communist. In the interwar period Polish Jews in Germany faced also legal persecution. In 1918, the Prussian Ministry of the Interior banned Polish Jews from entering the country on the pretext of their unwillingness to work, low morals, physical uncleanliness and the spread of typhus by them. In 1923, the Bavarian government ordered the deportation of Jews with Polish citizenship as undesirables. In Poland, after the beginning of the Great Depression and the death of Marshal Józef Piłsudski in 1935, the situation of Polish Jews worsened. The Endecja faction waged a campaign against Jews consisting of economic boycotts, limitations on the number of Jewish students at universities, and restrictions on kosher slaughter. The Polish government stated its intention to "settle the Jewish problem" by the emigration of most Polish Jews. In 1938, after Poland passed a law to denaturalize Jews living abroad, Germany expelled all Polish Jews in October 1938. Because Poland refused to admit them, these Jews were stranded in no man's land along the border.

Польшаға шабуыл

1939 жылғы 1 қыркүйекте Германияның Вермахты Польшаға басып кірді, бұл Ұлыбритания мен Франциядан соғыс жариялауға себеп болды. Польшаға шабуыл кезінде неміс басқыншылары 16 000-ға жуық бейбіт тұрғын, кепілге алынғандар мен соғыс тұтқындарын атқан болуы мүмкін; сонымен қатар, көптеген тонау орын алды. Арнайы бөлімшелер – Einsatzgruppen әскердің ізінен еріп, кез келген қарсылықты жоюға кірісті. Соғыс кезінде немістер еврей халқына қарсы погромдар жасады, мысалы, 600 адам қаза тапты, Ченстоховада – 200, ал Бэджиндегі синагогта 200 адам өртеліп өлтірілді. Мыңдаған еврейлер совет әскерлері басып алған аймақтарға қуылды. Польшалық еврей тегінен шыққан 6 000 әскер қаза тауып, 60 000-ы тұтқынға алынды. Германия Польшадағы 1,7 миллион еврейді бақылауына алды. Польшаның батыс және солтүстік бөліктері Германияға қосылып, Германия Рейхінің әкімшілік құрылымына Зихенау, Данциг – Батыс Пруссия, Вартланд және Шығыс Жоғарғы Силезия ретінде енгізілді, ал Германия басып алған қалған аумақтар Бас үкімет деп белгіленді. 50 000-ға жуық поляк көшбасшылары мен зиялылары, әсіресе Батыс Пруссияда тұтқындалды немесе өлім жазасына кесілді, ал Вартландта құрбандар саны аз болды, ал Бас үкіметте одан да аз болды. Польшалық еврей зиялылары мен қоғамдық қайраткерлері де аман қалмады. 1939-1941 жылдары Вартландтан 400 000 поляк генерал-губернаторлық оккупациялық аймағына қуылды, ал аймаққа Шығыс Еуропадан келген этникалық немістер қоныстанды. Польшаның қалған бөлігін 17 қыркүйекте Германия-Совет келісіміне сәйкес, шығыстан Польшаға шабуыл жасаған Совет Одағы басып алды. Шамамен 1,6 миллион поляк еврейі Совет үкіметінің билігіне көшті, олардың 250 300 000-ы неміс оккупациялық аймағынан босқындар немесе қуылғандар болды. Босқындардың 35 40 000-ы 1939 жылдың соңында Украина мен Беларуське жұмыс істеуге мәжбүр болды. Совет Одағы төрт ірі депортация кезінде жүздеген мың поляк азаматтарын Совет Одағының ішкі аймақтарына жер аударды. Еврейлер әсіресе 28/29 маусымда басталған үшінші депортациядан зардап шекті, ол Германия билігіне қайта оралуға ниеттенген, бірақ немістер олардың қайта оралуына келіспеген босқындарға әсер етті. Осы кезде 77 700-ден астам еврей босқыны депортацияланды, бұл депортацияланғандардың жалпы санының 84% құрады. Төртінші депортацияға Вильнюс аймағынан 7 000 еврей кірді. Көптеген еврейлер коммунист болмаса да, кейбіреулері Совет әкімшілігінде лауазымдарды қабылдады, бұл көптеген еврей емес адамдар арасында Совет үкіметі еврейлердің құпия жоспары деген пікір қалыптасуына әсер етті. 1941 жылдың маусым айына дейін шамамен 10 000 поляк еврейі КСРО-ны Палестинаға, Таяу Шығысқа және Батысқа тастап кетті.

The German Wehrmacht (armed forces) invaded Poland on 1 September 1939, triggering declarations of war from the United Kingdom and France. During the invasion of Poland as many as 16,000 civilians, hostages, and prisoners of war may have been shot by the German invaders; there was also a great deal of looting. Special units known as Einsatzgruppen followed the army to eliminate any possible resistance. Already during the hostilities, the Germans carried out pogroms against the Jewish population, for example, 600 people were , 200 in Częstochowa, and 200 were burned in a synagogue in Będzin. Thousands of Jews were chased away to areas occupied by Soviet troops. 6,000 Polish soldiers of Jewish descent were killed and 60,000 were taken prisoner. Germany gained control of 1.7 million Jews in Poland. Parts of western and northern Poland were annexed into Germany and incorporated into the administrative structure of the German Reich as Zichenau, Danzig–West Prussia, the Wartheland, and East Upper Silesia—while the rest of the German occupied territories were designated the General Government. Around 50,000 Polish leaders and intellectuals were arrested or executed, especially in West Prussia, with fewer victims in the Wartheland and fewer still in the General Government. Polish Jewish intellectuals and community leaders were not spared. Around 400,000 Poles were expelled from the Wartheland to the General Governorate occupation zone from 1939 to 1941, and the area was resettled by ethnic Germans from eastern Europe. The rest of Poland was occupied by the Soviet Union, which invaded Poland from the east on 17 September pursuant to the German–Soviet pact. Approximately 1.6 million Polish Jews came under Soviet rule, 250 300,000 of whom were refugees or expellees from the German occupation zone. Of the refugees, 35 40,000 people were forced in late autumn 1939 to go deep into Ukraine and Belarus to work. The Soviet Union deported hundreds of thousands of Polish citizens to the Soviet interior in four big deportations. The Jews were particularly affected by the third one, which began on 28/29 June 1940, which affected refugees willing to return to the area under German rule, but to whose return the Germans did not agree. More than 77,700 Jewish refugees were deported at this time, representing 84% of the total deportees. The fourth deportation included 7,000 Jews from the Vilnius region. Although most Jews were not communists, some accepted positions in the Soviet administration, contributing to a pre existing perception among many non Jews that Soviet rule was a Jewish conspiracy. Some 10,000 Polish Jews had left the USSR for Palestine, the Middle East and the West by June 1941.

Қайта орналастыру жоспарлары

Шақырулар мен қашулар нәтижесінде, неміс оккупациясының басында Рейхке қосылған жерлерде шамамен 500 000 еврей өмір сүрді. Немістер 1940 жылдың соңына дейін осы аумақтардан барлық еврейлерді депортациялауды жоспарлады, содан кейін оларды геттоларға орналастыру көзделді. Олар еврейлерді генерал-губернаторлықтың Люблин округінде шоғырландыруға тырысты. Қараша айына дейін 45 000 еврей депортацияланып, өз күштерімен күресуге тасталды, бұл көптеген өлімге әкелді. 1940 жылдың басында депортациялар генерал-губернатордың тағайындалған басшысы Ханс Франктің қарсылығына байланысты тоқтатылды, ол өзінің билігіндегі аймақты қаламайтын еврейлердің жиналу орынына айналдырмауды қалады. Жалпы алғанда, сол кезде Уартеландтан генерал-губернаторлыққа 80 мен 90 мың еврей депортацияланды. Сонымен қатар, қашулар, қуғын-сүргіндер және кісі өлтірулер тоқтамай жалғасты. Осының салдарынан 1940 жылдың ақпанында Батыс Пруссия провинциясында бар болғаны 1800 еврей қалды. Уартеландта олардың саны 260 000-ға дейін азайды. 1941 жылдың қаңтарында генерал-губернаторлыққа депортациялар қайта басталды, бірақ Уартеландтан бар болғаны 2140 еврей мен 20 000 поляк депортацияланды. Осы кезде еврейлерді шоғырландыру әрекеттері тоқтатылып, назар геттоларда оларды бөліп, жабуға аударылды. Дегенмен, мұндай жоспарлар толығымен бас тартқан жоқ. 1940 жылы Францияны басып алғаннан кейін нацистер еврейлерді француз Мадагаскарына депортациялауды қарастырды, бірақ бұл мүмкін болмады. Нацистер бұл аймақтардағы қатал жағдайлар көптеген еврейлердің өліміне әкеледі деп жоспарлады. Кеңес Одағына шабуылдан кейін еврей халқын Полесьенің батпақты аймақтарына көшіру жоспарлары жасалды. 1941 жылдың күзінде мұндай жоспарлардан бас тартты.

Геттолау

Шабуыл кезінде синагогтар өртеліп, мыңдаған еврейлер қашып кетті немесе Кеңес оккупациялық аймағына қуылды. Жақын арада еврейлерге қарсы түрлі ережелер қабылданды. 1939 жылдың қазан айында генерал-губернаторлықтағы ересек еврейлер міндетті еңбекке тартылды. 1939 жылдың қарашасында оларға ақ ленталар тағу бұйрылды. Заңдар еврейлердің көп бөлігінің мүлігін тәркілеуге және еврейлерге тиесілі бизнестерді иеленуге бағытталды. Еврейлер геттоларға күштеп орналасқанда, олар үйлері мен мүліктерінен айырылды. Алғашқы нацистік геттолар 1939 және 1940 жылдары жергілікті неміс әкімшілерінің бастамасымен Вартеландта және Генералдық үкіметте құрылды. Варшава мен Лодзь сияқты ең ірі геттолар қолданыстағы тұрғын үй аудандарына орналастырылып, қоршаулармен немесе қабырғалармен жабылды. Көптеген кіші геттоларда еврейлер кедейлер тұратын аудандарға қоныстандырылды, бірақ қоршау болған жоқ. Міндетті еңбек бағдарламалары көптеген гетто тұрғындарына күнкөріспен қамтамасыз етті және кейбір жағдайларда депортациядан сақтады. Кейбір геттоларда шеберханалар мен фабрикалар жұмыс істеді, ал басқа жағдайларда еврейлер геттодан тыс жұмыс істеуге шықты. Геттоларда жыныстық бөлініс болмағандықтан, отбасылық өмірдің кейбір элементтері сақталды. Еврей қауымдастығының басшылығы (Юденрат) белгілі бір билікке ие болды және неміс талаптарын орындаумен қатар, еврей қауымын қолдауға тырысты. Көптеген адамдар геттоларды еңбек резерві ретінде пайдаға айналдыру арқылы аман қалу стратегиясы ретінде қолданды. Варшава геттосында Францияның барлық аймағындағыдан да көп еврейлер тұрды; Лодзь геттосында Нидерландының барлық аймағындағыдан да көп еврейлер болды. Краков қаласында Италияның барлық аймағындағыдан да көп еврейлер өмір сүрді, ал Польшадағы кез келген орташа қалада барлық Скандинавиядан да көп еврей халқы болды. Венгрия, Румыния, Болгария, Югославия және Грекия сияқты Оңтүстік-Шығыс Еуропаның барлық аймақтарында Генералдық үкіметтің бастапқы төрт округіндегіден кем еврейлер тұрды. Соғысқа ұшыраған Польшадағы еврейлердің қиын жағдайын геттолардың болуымен анықталатын кезеңдерге бөлуге болады. Варшавада геттода тұтынылатын азық-түліктің 80 пайызы заңсыз әкелінді. Немістер енгізген азық-түлік талондары тіршілік үшін қажетті калориялардың тек 9 пайызын ғана қамтамасыз етті. Көптеген геттолар сыртқы әлемнен толық жабылмады және көптеген еврейлер аштықтан зардап шексе де, қара нарықтан рациондарын толықтыру мүмкіндігі болғандықтан, азырақ адам аштықтан қайтыс болды. Геттоларды кәсіпорындарға айналдыру арқылы өзін-өзі қамтамасыз етуге тырысқан неміс билігінің «өндірісшілері» Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауынан кейін ғана «азайтушыларға» жеңіліс тапты. Ең ірі геттолар осылайша майданға қажетті тауарларды өндіру арқылы уақытша тұрақтандырылды, ал еврей халқының арасындағы өлім-жітім көрсеткіші төмендеді. Геттолар Рейхке қосылған аумақтарда да, Генералдық үкіметте де құрылды. Вартеландқа тән ерекшелік – бірнеше көршілес ауылдарды қамтитын «ауылдық геттолар» болды. Германиялықтар 1941 жылы Кеңес Одағын басып алған нәтижесінде Польшаның шығыс аудандарында да геттолар құрды. Олардың көпшілігі Галиция және Белосток округтерінде құрылды. 1942 жылдың күзінде Польша аумағында 400-ден астам гетто болды.

During the invasion, synagogues were burned and thousands of Jews fled or were expelled into the Soviet occupation zone. Various anti Jewish regulations were soon issued. In October 1939, adult Jews in the General Government were required to perform forced labor. In November 1939 they were ordered to wear white armbands. Laws decreed the seizure of most Jewish property and the takeover of Jewish owned businesses. When Jews were forced into ghettos, they lost their homes and belongings. The first Nazi ghettos were established in the Wartheland and General Government in 1939 and 1940 on the initiative of local German administrators. The largest ghettos, such as Warsaw and Łódź, were established in existing residential neighborhoods and closed by fences or walls. In many smaller ghettos, Jews were forced into poor neighborhoods but with no fence. Forced labor programs provided subsistence to many ghetto inhabitants, and in some cases protected them from deportation. Workshops and factories were operated inside some ghettos, while in other cases Jews left the ghetto to work outside it. Because the ghettos were not segregated by sex some family life continued. A Jewish community leadership (Judenrat) exercised some authority and tried to sustain the Jewish community while following German demands. As a survival strategy, many tried to make the ghettos useful to the occupiers as a labor reserve. The Warsaw ghetto contained more Jews than all of France; the Łódź ghetto more Jews than all of the Netherlands. More Jews lived in the city of Kraków than in all of Italy, and virtually any medium sized town in Poland had a larger Jewish population than all of Scandinavia. All of southeast Europe – Hungary, Romania, Bulgaria, Yugoslavia, and Greece – had fewer Jews than the original four districts of the General Government. The plight of Jews in war torn Poland could be divided into stages defined by the existence of the ghettos. In Warsaw, up to 80 percent of food consumed in the ghetto was brought in illegally. The food stamps introduced by the Germans provided only 9 percent of the calories necessary for survival. Most ghettos were not fully sealed from the outside world and although many Jews suffered from hunger, fewer died from it because they were able to supplement their rations from the black market. The 'productionists' among the German authoritieswho attempted to make the ghettos self sustaining by turning them into enterprisesprevailed over the 'attritionists' only after the German invasion of the Soviet Union. The most prominent ghettos were thus temporarily stabilized through the production of goods needed at the front, as death rates among the Jewish population there began to decline. Ghettos were established both in the territory incorporated into the Reich and in the General Government. Characteristic of the Wartheland were the so called "rural ghettos," which encompassed several contiguous villages. The Germans also set up ghettos in areas of eastern Poland occupied as a result of the invasion of the Soviet Union in 1941. Most were established in the Galicia district and the Białystok District. In the fall of 1942, there were more than 400 ghettos on Polish soil.

Шығыс Польшадағы яһудилерді жою

Германия мен оның одақтастары 1941 жылғы 22 маусымда Кеңес Одағына шабуыл жасады. Шамамен 100 мың поляк еврейі неміс әскерлерінен қашып, СССР-дің тереңіне үлгерді. Вермахттан кейін, еврей халқының жаппай қырылуына кінәлі төрт арнайы топ (Einsatzgruppen) ілесіп келді. 1941 жылдың қыркүйегінен бастап, толық еврей қауымдастықтары жойылды. Бас үкімет Галиция округін қосып кеңейтілді, ал Белосток округі жеке басқарылды. Шабуыл кезінде жергілікті тұрғындар кем дегенде 219 погромды жасады, нәтижесінде жиырма бес мыңнан елу мыңға дейін еврейлер қаза тапты. Көптеген еврейлер зорлық-зомбылыққа ұшырады, ұрып-сапаланды, зорланды, тоналды және қатыгездікпен өлтірілді. Неміс әскерлері погромдарды қоздыруға тырысқанмен, олардың зорлық-зомбылыққа себепкер болу рөлі күмәнді. Саяси зерттеулерге сәйкес, погромдар "саяси поляризация жоғары болған, еврей қауымдастығы үлкен болған және 1941 жылға дейінгі онжылдықтарда еврейлер ұлттық теңдік талап еткен жерлерде" болуы мүмкін. Генералдық үкіметте ұйымдастырылған Рейнхард операциясына параллель, еврей халқының соңғы жаппай қырылуы 1942 жылдың көктемі мен жазында Польшаның шығысында ұйымдастырылды. Галиция округінен шыққан еврейлер Бельцек және Собибордағы жойқын лагерлеріне тасылды, олардың ішінде румын билігі Галицияға депортациялаған 150 мыңға жуық еврей болды.

Геттоларды жою

Генералдық үкіметтегі еврейлердің көпшілігін өлтіру жоспарларына СС (Шутцстаффель), әскери және азаматтық әкімшіліктің әртүрлі мақсаттары ықпал етті; таза нәсілдік мақсаттан бастап, еврейлердің тұтынатын тамақ мөлшерін азайту сияқты, еврей емес поляктардың рациондарын сәл арттыру және олардың арасында аштық пен қарсылықтың өсуіне алып келетін қара нарықпен күресуге дейін. 1942 жылдың ортасына қарай, нацистік басшылар жыл соңына дейін Генералдық үкіметте 300 000 еврейге ғана мәжбүрлі еңбекке рұқсат беруге шешім қабылдады; көбінесе тек қару-жарақ өндірісінде жұмыс істейтіндер ғана аман қалды. 19 шілдеде Гиммлер «Генералдық үкіметтегі еврей халқының толық қоныс аударуы 1942 жылдың 31 желтоқсанына дейін іске асырылып, аяқталуы керек» деген жарлық шығарды; осыдан кейін еврейлерге Варшава, Ченстохова, Краков және Майданек қалаларында ғана тұруға рұқсат етілді. Көптеген геттолар жақын маңдағы жаппай атқылаулар кезінде жойылды, әсіресе егер олар теміржол станциясына жақын болмаса. Ірі геттолар көбінесе бірнеше депортациялар кезінде жойылды. Бұл науқан барысында Холокосттың ең ірі құрып жою операциясы кезінде шамамен 1,8 миллион еврей қаза болды. Қарсылықты азайту мақсатында геттоға ескертусіз, әдетте таңертең шабуыл жасалатын, ал операцияның ауқымы мүмкіндігінше жасырылатын. Советтік соғыс тұтқындарынан немесе Польшаның көк полициясынан құралған Трауникиліктер (Trawnikimänner) геттоны қоршап, ал неміс қауіпсіздік және тәртіп полициясы іс-шараны жүзеге асыратын. Жергілікті еврей емес серіктестерден басқа, еврей кеңестері мен еврей геттосының полициясына да жою шараларына көмектесуге бұйрық берілді, бірақ бұл еврейлердің көпшілігі кейіннен өлтірілді. Кездейсоқ, еріксіз жүзеге асырылған іріктеулер пойыздарға кімді тиеу керектігін анықтады. Көптеген еврейлер осы оқиға кезінде атылып, жалпы қаза болғандардың 20 пайызын немесе одан да көп құрады, көбінесе геттолар мәйіттерге толы болып қалды. Аман қалған еврейлер мәйіттерді тазалауға және құрбандардан кез келген құнды заттарды жинауға мәжбүр болды.

Plans to kill most of the Jews in the General Government were affected by various goals of the SS (Schutzstaffel), military, and civil administration; stretching from purely racial one to the more pragmatic, such as the need to reduce the amount of food consumed by Jews, in order enable a slight increase in rations to non Jewish Poles, and combat the black market, to avoid hunger and increase of the resistance among them. By mid 1942, Nazi leaders decided to allow only 300,000 Jews to survive in the General Government by the end of the year for forced labor; for the most part, only those working in armaments production were spared. On 19 July, Himmler decreed the "resettlement of the entire Jewish population of the General Government should have been implemented and completed by 31 December 1942"; henceforth, Jews would only be allowed to live in Warsaw, Częstochowa, Kraków, and Majdanek. The majority of ghettos were liquidated in mass executions nearby, especially if they were not near a train station. Larger ghettos were more commonly liquidated during multiple deportations to extermination camps. During this campaign around 1.8 million Jews were murdered in the largest killing operation of the Holocaust. In order to reduce resistance the ghetto would be raided without warning, usually in the early morning, and the extent of the operation would be concealed as long as possible. Trawniki men (Trawnikimänner) made up of Soviet prisoners of war or Polish Blue Police would cordon off the ghetto while the German Order Police and Security Police carried out the action. In addition to local non Jewish collaborators, the Jewish councils and Jewish ghetto police were often ordered to assist with liquidation actions, although these Jews were in most cases murdered later. Chaotic, capriciously executed selections determined who would be loaded onto the trains. Many Jews were shot during the action—making up perhaps 20 percent or more of the total deaths—often leaving ghettos strewn with corpses. Surviving Jews were forced to clean up the bodies and collect any valuables from the victims.

Мемлекеттік басқару

1942 жылдың наурыз айының ортасында Люблин ауданында жүйелі түрде кісі өлтіру басталды. Люблин геттосы 16 наурыз бен 20 сәуір аралығында тазартылды; көптеген еврейлер геттода атылды және 30 000 адам Бельцекке депортацияланды. Люблин округінің көптеген құрбандары Собиборға жіберілді, Майданек лагерінде қамалған 2000 мәжбүрлі жұмысшыны қоспағанда. Қырып тастау 10 маусымда тоқтатылып, тамыз және қыркүйек айларында қайта басталды. Осы қырқындармен бірге, көптеген еврейлер Германия мен Словакиядан Люблин округінің бұрын тазартылған геттоларына депортацияланды. Мамыр айының соңынан бастап, әсіресе Люблинде депортация тоқтағаннан кейін, мыңдаған еврейлер Краков округінен Бельцекке депортацияланды. Бұл конвойлер 19 маусымда теміржол мораторийымен тоқтатылды. Варшава геттосы 22 шілде мен 12 қыркүйек аралығында тазартылды. 350 000 еврей халқының бастапқы санынан 250 000-ы Треблинкада, жаңадан салынған жойқын лагерінде өлтірілді, 11 000-ы еңбек лагерлеріне депортацияланды, 10 000-ы геттода атылды, 35 000-ы соңғы іріктеуден кейін геттода қалуға рұқсат алды, ал шамамен 20 000-25 000-ы геттода жасырынды. Алдау амалдары көптеген еврейлерді депортациядан қашуға болатынына көндірді, бірақ бұл тым кеш болды. Тамыз айында басталған алты апталық кезеңде Радом округынан 300 000 еврей Треблинкаға жіберілді. 1942 жылы Бас губернаторлықта еврейлердің ұйымдасқан қарсылығы болған жоқ. Геттодағы көтерілістер тұрғындары өлімдеріне сене бастағанда ғана орын алды. 1943 жылы Варшава мен Белосток қалаларындағы ірі көтерілістер ауыр қару-жарақ қолдануды қажет етті. Варшавадағы көтеріліс нацистік басшылықты неміс оккупациялаған Польшадағы қосымша геттолар мен еңбек лагерьлерін таратуға итермеледі, олардың тұрғындары еврейлердің қарсылығынан қорқып, атылып немесе жойқын лагерлеріне депортацияланды. Дегенмен, 1944 жылдың басында Бас губернаторлықта 70 000-нан астам еврей мәжбүрлі еңбекпен айналысты.

Германияға қосылған аумақтар

Он мыңдаған еврейлер Варт-Ландиядағы және Шығыс Жоғарғы Силезиядағы геттолардан Хелмно мен Аушвицке депортацияланды.

Қарулы қарсылық және гетто көтерілістері

Еврейлер нацистерге тек қарулы күреспен ғана емес, сонымен қатар геттодағы адамгершіліксіз өмір жағдайларына қарамастан, өздерінің қадір-қасиетін сақтаған рухани және мәдени қарсылықпен де қарсылық көрсетті. Қарсылық көрсетудің көптеген түрлері болды, бірақ ақсақалдар әйелдер мен балаларға қарсы жаппай жазалау шараларынан қорқып, көтеріліс ұйымдастыруға екіленді. Неміс билігі геттоларды жоюға кіріскенде, 1939 жылғы Польша-Совет шекарасының екі жағында, әсіресе Польшаның шығысында 100-ден астам жерде қарулы қарсылық көрсетілді. Бес ірі қалада, 45 провинциялық қалада, бес ірі концлагерьде және кем дегенде 18 мәжбүрлі еңбек лагерінде көтерілістер болды. Польшаның шығысындағы Несвиж геттосының көтерілісшілері 1942 жылдың 22 шілдесінде қарсы соғысты. Лахва геттосының көтерілісі 3 қыркүйекте басталды. 1942 жылдың 14 қазанында Мизоч геттосы да соған еліктеді. 1943 жылдың 18 қаңтарында Варшава геттосындағы атыс-шайқас 1943 жылдың 19 сәуірінде басталған Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең үлкен еврей көтерілісіне әкелді. 25 маусымда Ченстохова геттосындағы еврейлер көтерілді. 1943 жылдың 2 тамызда Треблинкада Sonderkommando тұтқындары ұрланған қару-жарақпен қаруланып, күзетшілерге шабуыл жасады. Бір күннен кейін Беджин мен Сосновец геттоларының көтерілісі басталды. 16 тамызда Беласток геттосының көтерілісі басталды. Собибордағы жойқын лагерінде 1943 жылдың 14 қазанында көтеріліс болды. 1944 жылдың 7 қазанында Аушвиц-Биркенаудағы көтерілісшілер Биркенаудың крематорийлерінің бірін жарылқады. Осыған ұқсас қарсылық Люк, Минск-Мазовецкий, Пинск, Пониатова және Вильнода да болды.

Халықаралық жауап

1942 жылғы 26 маусымда BBC барлық тілдерде еврей социал-демократиялық Бунды және басқа да қарсылық топтарының, Польша үкіметінен жеткізілген, Польшада 700 000 еврейдің өлтірілуін көрсететін хабарламасын жариялады. 1942 жылғы желтоқсанда Біріккен Ұлттар Ұйымы еврейлерді жүйелі түрде қырғынды айыптайтын бірлескен декларацияны қабылдады.

Қашу, жасыру және құтқару

Көптеген яһудилер өлімнен құтылу үшін пойызға секіріп түсті, бірақ олардың көпшілігі поляктарға жазылу қаупінен қорқып дереу геттоға қайтып келді, бұл дереу өлімге алып келуі мүмкін еді. Польша тілін білу, сондай-ақ көмекшілерге ақы төлеуге жететін қаржы да маңызды фактор болды. Яһудилерді және олардың отбасыларын жасырғандарға өлім жазасы төленуі мүмкін еді. Әрбір ауыл басшысы неміс оккупациялық билігіне барлық еврейлерді, қашқан совет әскері тұтқындарын, партизандарды және басқа бейтаныс адамдарды ауылға ұжымдық жазалау қаупімен тапсыруға жауапты болды. Бір зерттеуде еврейлерге көмектескен кем дегенде 700 поляктың өлімі анықталды, бірақ өлім жазасы әрқашан орындалмады. Көмекшілердің ниеттері альтруизмнен бастап сексуалдық немесе ақша алуға дейін әртүрлі болды; ақшасы бітіп қалған жағдайда көмекшілердің еврейлерге сатқындық жасауы немесе өлтіруі сирек емес еді. Сондай-ақ, кейбір еврейлерге көмектесіп, басқаларын іздеп табу және өлтіру де жиі кездесетін жағдай болды. 1942 жылдың қыркүйегінде Зофия Косак-Щуцканың бастамасымен және Польшаның астыртын мемлекетінің қаржылық көмегімен еврейлерді құтқару мақсатында Еврейлерге көмек көрсету жөніндегі уақытша комитет (Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom) құрылды. Оның орнына Żegota кодовый атымен белгілі және Юлиан Гробельны төрағалық еткен Еврейлерге көмек көрсету кеңесі (Rada Pomocy Żydom) құрылды. Żegota жалпы қанша еврейге көмектескені белгісіз; 1943 жылы бір кезде Варшавада Ирена Сендлер басшылығымен оның қамқорлығында 2500 еврей баласы болды. 1942 жылдан бастап Жегота Польшадағы мыңдаған еврей отбасыларына көмек көрсету үшін 29 миллион злотыйдан (5 миллион доллардан астам) қаражат алды. Шамамен 30 000-60 000 поляк еврейі жасырынып өмір сүрді. Кейбір поляк шаруалары ауылда немістер ұйымдастырған "Judenjagd" ("еврейлерді аулау") қатысқан, онда Ян Грабовскинің сөзіне сүйенсек, немістерден жасырынуға тырысқан еврейлердің шамамен 80% өлтірілді. Грабовскинің пікірінше, "Judenjagd" құрбандарының саны Польшада ғана 200 000-ға жете алады; Шимон Датнер төмен баға берді – 100 000 еврей "немістер мен олардың жергілікті көмекшілерінің құрбаны болды немесе түрлі түсініксіз жағдайларда өлтірілді". Шаруалар мен жеке серіктестерден басқа, неміс билігі соғысқа дейінгі поляк полициясын "Көк полиция" деп атады. Басқа міндеттермен қатар, поляк полицейлері еврей геттосынан қашып шыққандарды іздеуге және поляк қарсылығына қарсы әскери операцияларды қолдауға міндеттелді. 1944 жылдың мамырында Көк полицияның ең көп саны 17 000 адамды құрады. Немістер сонымен қатар Бас үкіметтің бірнеше аудандарында "құрылыс қызметі" (Baudienst) құрды. Баудиенст қызметкерлері кейде акцияларды (депортация немесе жою үшін еврейлерді ұстау) қолдау үшін, мысалы, еврей кварталдарын блокадаға алу немесе еврей үйлерінде жасырынып отырғандарды және құндылықтарды іздеу үшін жұмылдырылды. Көптеген адамдар антисемит деп санайтын бұл ұйым немістермен бірнеше рет ынтымақтасып, еврей партизандарын өлтірді немесе неміс билігіне тапсырды, еврей босқындарын өлтірді. Польшаға қашқан 30 000-ға жуық украин ұлтшылдарының ішінде мыңдаған адам саботаж жасаушылар, аудармашылар және азаматтық милиция қызметкерлері ретінде Групи маршове ОУН-ға қосылды. Олар Краков ауданындағы неміс базаларында оқытылды. Немістерден үйренген геноцидтік әдістер, мысалы, жазалау шараларын алдын ала жоспарлау, орынды таңдау және кенеттен қоршау, 1943 жылдың наурызынан бастап Волынь және Шығыс Галициядағы поляктарды қырғынға ұшыратқан ОУН-УПА-ның белгісі болды, сондай-ақ Батыс Украинадағы еврейлерді өлтіру, Рейхскомиссариат Остландтағы геттоларды жоюмен бірге жүрді. Депортациядан қашып, ормандарда жасырынған мыңдаған еврейлерді бандериттер өлтірді. Польшадан келген немістердің Sonderdienst жарым әскери құрамаларының болуы, көптеген басқалар сияқты, Izbica және Mińsk Mazowiecki геттолары сияқты неміс және неміс азшылықтары бар қалаларда геттодағы еврейлерге көмектесуге тырысқандар үшін үлкен қауіп төндірді.

Many Jews attempted to escape death by jumping from trains, but the most of these immediately returned to the ghetto to avoid the risk of being denounced by Poles, which would lead to immediate death. Ability to speak Polish was a key factor in managing to survive, as were financial resources to pay helpers. The death penalty was threatened for individuals hiding Jews and their families. Each village head was responsible for handing over all Jews and escaped Soviet prisoners of war, partisans, and other strangers to the German occupation authorities under the threat of collective punishment for the village. Although one study found that at least 700 Poles were executed for helping Jews, the death penalty was not always carried out in practice. Rescuers' motivations varied on a spectrum from altruism to expecting sex or money; it was not uncommon for helpers to betray or murder Jews if their money ran out. It was also not uncommon for the same people to help some Jews yet hunting down or kill others. In September 1942, on the initiative of Zofia Kossak Szczucka and with financial assistance from the Polish Underground State, a Provisional Committee to Aid Jews (Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom) was founded for the purpose of rescuing Jews. It was superseded by the Council for Aid to Jews (Rada Pomocy Żydom), known by the code name Żegota and chaired by Julian Grobelny. It is not known how many Jews, overall, were helped by Żegota; at one point in 1943 it had 2,500 Jewish children under its care in Warsaw alone, under Irena Sendler. Żegota was granted nearly 29 million zloty (over $5 million) from 1942 on for relief payments to thousands of extended Jewish families in Poland. An estimated 30,000 to 60,000 Polish Jews survived in hiding. Some Polish peasants participated in German organized Judenjagd ("Jew hunt") in the countryside, where according to Jan Grabowski, approximately 80% of the Jews who attempted to hide from the Germans ended up being murdered. According to Grabowski, the number of "Judenjagd" victims could reach 200,000 in Poland alone; Szymon Datner gave a lower estimate 100,000 Jews who "fell prey to the Germans and their local helpers, or were murdered in various unexplained circumstances." In addition to peasantry and individual collaborators, the German authorities also mobilized the prewar Polish police as what became known as the "Blue Police". Among other duties, Polish policemen were tasked with patrolling for Jewish ghetto escapees, and in support of military operations against the Polish resistance. At its peak in May 1944, the Blue Police numbered some 17,000 men. The Germans also formed the Baudienst ("construction service") in several districts of the General Government. Baudienst servicemen were sometimes deployed in support of aktions (roundup of Jews for deportation or extermination), for example to blockade Jewish quarters or to search Jewish homes for hideaways and valuables. widely perceived as anti Semitic – also collaborated with the Germans on several occasions, killing or giving away Jewish partisans to the German authorities, and murdering Jewish refugees. Among some 30,000 Ukrainian nationalists who fled to polnischen Gebiete, thousands joined the Grupy marszowe OUN as saboteurs, interpreters, and civilian militiamen, trained at the German bases across Distrikt Krakau. The genocidal techniques learned from the Germans, such as the advanced planning of the pacification actions, site selection, and sudden encirclement, became the hallmark of the OUN UPA massacres of Poles in Volhynia and Eastern Galicia beginning in March 1943, and killing of Jews in Western Ukraine, parallel with the liquidation of the ghettos in Reichskommissariat Ostland ordered by Himmler. Thousands of Jews who escaped deportations and hid in the forests were murdered by the Banderites. The existence of Sonderdienst paramilitary formations of Germans from Poland was a grave danger to those who attempted to help ghettoized Jews in cities with sizable German and pro German minorities, as in the case of the Izbica, and Mińsk Mazowiecki Ghettos, among many others.

Өлім-жітім

Холокост құрбандарының жартысы, шамамен 3 миллион адам, поляктар болды. Польшадағы 350 000-ға жуық еврей Холокосттан аман қалды деп есептеледі. Олардың 230 мыңы КСРО-да және Польшаның кеңес басқаруындағы аумақтарында, соның ішінде Германия басып алған аймақтардан қашқан ерлер мен әйелдер де бар, аман қалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Грегож Берендт дерегінше 150 000-нан астам, ал Дэвид Энгель дерегінше 180 000-ға жуық поляк еврейлері 1940-1941 жылдары Крессиден Қызыл Армияға шақырылған жас ерлермен бірге жаңа Польшаға қайта оралды немесе қуылды. Олардың отбасылары Холокост кезінде қаза болды. Гуннар С. Полссон бағалауынша, 30 000 поляк еврейі еңбек лагерьлерінде аман қалды; бірақ Энгельдің мәліметінше, олардың 70 000–80 000-ы Германия мен Австриядағы лагерьлерден босатылды, алайда өз ұлтын жариялау қайтуға ниеттенбегендерге ешқандай пайда бермеді. Дариуш Стола зерттеуі бойынша, жасырынған еврейлердің саны 30 000 мен 60 000 аралығында болуы мүмкін. Польша тарихында алғаш рет ұлттық байлығы 38 пайызға төмендеп, күшпен біртекті ұлт мемлекетіне айналды. Польшаның қаржы жүйесі қирады. Еврейлермен бірге зиялы қауым да жойылды, халық саны шамамен 33 пайызға азайды. Көптеген еврей емес адамдар соғыс кезінде еврейлер тастап кеткен мүліктер мен жұмыс орындарын иеленді және осы пайданы еврейлерге қайтарудан бас тартты. Польша аристократиясының және поляк еврейлерінің жойылуы этникалық поляк орта таптың құрылуына жол ашты. Соғыстан кейін Польшада 650-ден 1200-ға дейін еврейлер қаза тапты деген болжам бар. Ең ірі оқиға – 1946 жылдың шілде айындағы Кильцедегі погром, оның салдарынан 42 адам қаза тапты. Польша мемлекеті 1944 жылғы 31 тамыздағы жарлыққа сәйкес соғыс қылмыскерлерін сотқа тартты. Тарихшы Эндрю Корнблут «соғыс кезінде еврей көршілерін жаулап, тұтқынға алып, өлтірген бірнеше ондаған поляктар аталды», ал мыңдаған қылмыскерлер тергелді немесе жеңіл жаза алды деп мәлімдейді.

Half of all Jewish Holocaust victims, around 3 million, were from Poland. It is estimated that about 350,000 Polish Jews survived the Holocaust. Some 230,000 of them survived in the USSR and the Soviet controlled territories of Poland, including men and women who escaped from areas occupied by Germany. After World War II, over 150,000 Polish Jews according to Grzegorz Berendt or 180,000 according to David Engel, were repatriated or expelled back to new Poland along with the younger men conscripted to the Red Army from the Kresy in 1940–1941. Their families were murdered in the Holocaust. Gunnar S. Paulsson estimated that 30,000 Polish Jews survived in the labor camps; but according to Engel as many as 70,000–80,000 of them were liberated from camps in Germany and Austria alone, except that declaring their own nationality was of no use to those who did not intend to return. Dariusz Stola found that the most plausible estimates for Jews who survived in hiding were between 30,000 and 60,000. For the first time in its history Poland became a homogeneous one nation state by force, with the national wealth reduced by 38 percent. Poland's financial system had been destroyed. Intelligentsia was largely obliterated along with the Jews, and the population reduced by about 33 percent. Many non Jews had obtained property or jobs vacated by Jews during the war, and refused to give up these gains to Jewish survivors. The elimination of the Polish aristocracy as well as Polish Jews cleared the way for the foundation of an ethnically Polish middle class. An estimated 650 to 1,200 Jews were killed in Poland after the war. The most notable incident was the Kielce pogrom in July 1946, which cost 42 lives. The Polish state held trials of war criminals under the decree of 31 August 1944. Historian Andrew Kornbluth estimates that "several dozen Poles were executed for denouncing, capturing, and killing their Jewish neighbors during the war", and thousands more perpetrators were investigated or received a lesser sentence.

Көшіп кету

Көптеген яһудилер өмірлеріне қауіптеніп, Германиядағы босқындар лагерлеріне қашты. Погром соғыс кезінде Варшавадан келген ПВП генерал Шпихалскиге қалған аман қалғандарға Батыс визалары немесе поляк шығу рұқсатысыз Польшадан кетуге рұқсат беретін заңдық декретке қол қоюға итермеледі. Бұл, сондай-ақ, коммунизмге қарсы жақтастардың үкіметке қолдауын арттырып, Таяу Шығыстағы британдық ықпалды әлсіретті. Жаңа шекараны кесіп өткен босқындардың көпшілігі жарамды паспортсыз Польшадан кетті. Польша шекаралары арқылы үздіксіз қозғалыс күрт өсті. 1947 жылдың көктеміне қарай Польшада 90 мың ғана яһуди қалды. Ұлыбритания Польшадан (басқа елдермен бірге) еврейлердің көші-қонын тоқтатуды талап етті, бірақ олардың қысымы көбінесе нәтижесіз болды. 1968 және 1972 жылдар аралығында мемлекеттік антисемиттік науқанға байланысты шамамен 13 мың поляк яһудилері елден кетіп қалды. 2019 жылы Польшадағы яһуди халқының саны 4 мыңға бағаланды.

Мұра

Соғыстан кейінгі еврей қауымы Треблинканы ең маңызды естелік орынға айналдыруды қалағанмен, Польша үкіметі бұрынғы Варшава геттосында естелік құрылысын салуға және естелік жұмыстарын Аушвицке шоғырландыруға шешім қабылдады. Коммунистік кезеңде, түрлі қуғынға ұшыраған топтар арасындағы айырмашылықтар жойылды. 1960 жылдары Батыс Германияда өткен сот процестеріне жауап ретінде Белжек, Собибор және Треблинкада естеліктер орнатылды, бірақ бұл лагерьлер әлі де көпшілікке онша танымал емес. Әлемдегі ең танымал Холокост мұражайы – Аушвиц-Биркенау мемлекеттік мұражайы, оны жыл сайын шамамен 2 миллион адам басып өтеді. 1988 жылдан бері бұрынғы лагерь орнында жыл сайын «Тірілер шеруі» өтіп келеді. POLIN Польша еврейлері тарихы мұражайы 2014 жылы бұрынғы Варшава геттосының орнында ашылды және ол 1948 жылғы Гетто батырларына арналған ескерткіш және Умшлагплацтағы естелік сияқты бұрынғы естеліктермен байланысты. 1989 жылдан кейін саяхат шектеулерінің азаюына байланысты Холокост туризмі қарқынды дамыды, сонымен қатар туризм мен коммерцияландыру артып, кейде оны китч деп сынады. 1999 жылы мемлекеттік қолдаумен тарихи оқиғаларды насихаттау мақсатында Ұлттық естелік институты құрылды, бірақ оның саяси сипаты уақыт өте келе өзгерді. 2018 жылы Польша үкіметі Ұлттық естелік институты туралы заңға түзету ұсынған кезде дипломатиялық дағдарыс туды. Бұл түзету «Екінші дүниежүзілік соғыстағы нацистік қылмыстарға Польша ұлтын немесе Польша мемлекетін жауапты деп айыптаған немесе осы қылмыстардың нақты жасаушыларының жауапкершілігін азайтуға тырысқан» адамдарға үш жылға дейін бас бостандығынан айыруды қарастырды. Бұл заң кейіннен азаматтық жазаға өзгертілді.