Кіріспе
Алтын Орданың Тохтамысы мен Тимурдың арасындағы соғыс 1386 жылдан 1395 жылға дейін Алтын Орда ханы Тохтамыш пен Тимурид империясын құрған, әскербасы және жаулап алушы Тимур арасында Кавказ таулары, Түркістан және Шығыс Еуропа аймақтарында болды. Әмір Тимур мен Тохтамыш арасындағы шайқас орыс князьдықтарына монғол билігінің әлсіреуіне ықпал етті.
The Tokhtamysh–Timur war was fought from 1386 to 1395 between Tokhtamysh, khan of the Golden Horde, and the warlord and conqueror Timur, founder of the Timurid Empire, in the areas of the Caucasus Mountains, Turkestan and Eastern Europe. The battle between Amir Timur and Tokhtamysh played a key role in the decline of Mongol power over early Russian principalities.
Өмірбаян
1370-ші жылдардың соңы мен 1380-ші жылдардың басында Тимур Тохтамышқа оның інісі Урус ханға қарсы Ақ Ордада билікті иеленуге көмектесті. Содан кейін Тохтамыш Ақ және Көк Ордаларды біріктіріп, Алтын Орданы қайта құрды және 1381-1382 жылдар аралығында орыс князьдықтарына қарсы ірі әскери жазалау науқанын жүргізіп, Куликов шайқасындағы жеңілістен кейін Ресейде түрік-моңғол (татар) билігін қайта орнатты. Алтын Орда 1360-шы жылдардың басы мен 1370-ші жылдардың соңындағы тәртіпсіздік кезеңінен кейін, шамамен 1383 жылы Литваға жеңіс алып, қысқа мерзімге аймақтық үстемдікке қайта қол жеткізді. Бірақ Тохтамыштың Парсы және Орталық Азияда аумақтық мүдделері болды, осы себепті ол бұрынғы одақтасы Тимурға қарсы бұрылды.
Соғыс
1335 жылы Ильханид әулетінің соңғы билеушісі Әбу Саид қайтыс болғаннан кейін Парсыда билік бос орын пайда болды. Парсының осалдығы көрші елдердің әскери шабуылына себеп болды. 1383 жылы Тимур сол елді басып алу жорығын бастады. 1385 жылы ол Герат, Хорасан және шығыс Парсының барлық аймақтарын жаулады. Сол жылы Тохтамыш Әзірбайжан мен Иранның солтүстік-батысына шабуыл жасады. 1386 жылы Тәбриз қаласы тоналып, Тохтамыш көп олжамен кері қайтты. 1389 мен 1391 жылдар аралығында Тимур әскері мен Алтын Орда арасында қызу шайқастар болды. Бірінші кезеңде Тимур Кондурша өзені шайқасында жеңіске жетті. Жеңіліске ұшырағанына қарамастан, Тохтамыш беделін қайта қалпына келтіріп, 1395 жылдың көктемінде Ширван жеріне шабуыл жасады. 1395 жылы Тимур Алтын Ордаға соңғы шабуылды жасады. 1395 жылдың 15 сәуірінде Терек өзені шайқасында Тохтамышты түгелдей жеңді. Хандықтың ірі қалалары – Сарай, Укек, Мажар, Азақ, Тана және Астрахан қиратылды. Тимурдың 1395 жылы Алтын Орда қалаларына жасаған шабуылы оның алғашқы батыс еуропалық құрбандарын әкелді, себебі Сарай, Тана және Астрахандағы итальяндық сауда бекеттері (комптоирлар) жойылды. Тана қаласын қоршаған кезде сауда қауымдастықтары Тимурмен келіссөз жүргізу үшін елшілер жіберді, бірақ Тимур оларды қаланы барлау үшін ғана пайдаланды. Қырым түбегіндегі Генуяның Каффа қаласы, Тохтамыштың бұрынғы одақтасы болғанына қарамастан, бұзылмай сақталды.
Салдары
Терек өзені шайқасындағы күйреуші жеңілісінен кейін Тохтамыш тақтан түсіріліп, орнына Едиге келді. Ол Украина даласына қашып, Литваның Ұлы князі Витовттан көмек сұрады. Екеуі 1399 жылы Ворскла өзені шайқасында күштерін біріктірді, бірақ Тимурдың екі генералы – Темір Құтлуғ және Едиге оларды мүжілді жеңді. 1406 жыл шамасында Тохтамыш Сібірде Едиге адамдарының қолынан қаза тапты. Ал Едиге он үш жылдан кейін Тохтамыштың ұлдарының бірімен өлтірілді. Алтын Орда осы соғыстан ешқашан қалпына келмеді. 15 ғасырдың ортасында ол Қазан хандығы, Ноғай Ордасы, Қасым хандығы, Қырым хандығы және Астрахан хандығы сияқты кішігірім хандықтарға бөлінді. Осылайша Ресейдегі татар-моңғол билігі әлсіреп, 1480 жылы қанды моңғол жаулап алуын еске түсіретін Ресейдің "Татар иығы" Угра өзеніндегі Ұлы тұруда түпкілікті түрде дүмпуге ұшырады. Алтын Орданың соңғы қалдықтары 1502 жылы Қырым хандығымен жойылды, ал Алтын Орданың бөлінуінен кейін құрылған хандықтар 1550 жылдар мен 17 ғасырдың басында Мәскеу Ресейіне қосылды. Қырым хандығы 1783 жылға дейін Осман империясының қорғауында сақталды. Қазақ хандығы 19 ғасырдың ортасына дейін өмір сүрді.