Кіріспе

Солтүстік Уит (Uibhist a Tuath;) – Шотландияның Сыртқы Гебрид аралдарындағы арал және қауымдастық.

Ерте тарих

Неолит дәуірінен қалған бірнеше тұрған тастар аралдың барлық жеріне шашырап жатыр, оның ішінде Побулл Фхинндегі тас шеңбері де бар. Бұлардан өзге, Барпа Лангасс орнында дерлік түпнұсқалы күйінде сақталған үлкен жерлеу қамары орналасқан. Арал кем дегенде қола дәуірінің бір бөлігінде мекенделген; осы кезеңге жататын жерлеу орыны Удал түбегінде (Солласқа жақын) табылған. Темір дәуірінде, сыртқы Гебридтерге тән дөңгелек үйлерден басқа, Дун ан Стицирде кейінгі темір дәуірінен қалған брош (бекініс) қалдықтарын табуға болады; бұрын Скольпегге жақын жерде тағы бір брош болған, бірақ ол 19 ғасырда Скольпег мұнарасымен ауыстырылды. 3 ғасырда желе тәрізді пішіндес тас үйлер пайда болды.

Аралдар патшалығы

"Желли-Бейби" үйлерінде кім тұрған болса да, 9 ғасырда Гебрид аралдарында викингтер қоныстанды, олар Аралдар Корольдігін құрды. Бастапқыда викингтер топырақтан үйлер салған, бірақ жағалаудағы махаирдің қоршаған орта және химиялық құрамы салған үйлердің тез бұзылып, лаванда түсіне енеуіне себеп болды. Норвегия біріккеннен кейін Аралдар Корольдігі Норвегия королінің тәуелділігіне айналды; норвегтер үшін ол Судрейяр (оңтүстік аралдар деген мағынада) болды. Шотландияның королі Малкольм III Судрейярдың шотландтық емес екенін жазбаша түрде мойындады, ал король Эдгар қалған күмәнді тоқтатты. Бірақ 12 ғасырдың ортасында белгісіз текті норвегия-гельдік Сомерлед төңкеріс жасап, Судрейярды толық тәуелсіздікке жеткізді. Оның қайтысынан кейін норвегиялық билік формалды түрде қайта орнатылды, бірақ іс жүзінде корольдік Сомерледтің мұрагерлері (Сомхайл кланы) мен Сомерледтің құлатылған әулеті (Крован әулеті) арасында бөлінді. Сомерледтің мұрагерлерінің бір тармағы – МакРорилер Уистті, сондай-ақ Барра, Эйг, Рùm, қатаң шекаралар, Бют, Арран және солтүстік Юраны биледі. 13 ғасырда Эдгардың бас тартуына қарамастан, шотланд әскері Судрейярдың бір бөлігін басып алуға тырысты, бұл Ларгс шайқасында шешілмеді. 1266 жылы Перт шартымен мәселе шешілді, ол Судрейярдың барлығын Шотландияға, өте үлкен ақша сомасына алмастырды. Шартта Судрейяр билеушілерінің мәртебесі сақталды; МакРори жерлері, Бют, Арран және Юрадан басқа, Шотландияның бір бөлігі емес, квази-тәуелді тәжге бағынған Гарморан иелігіне айналды.

Гарморанның әміршілігі

Ғасырдың басында Уильям I шотланд таулы аймағына жауапты Инвернес шерифін құрды, бұл теориялық тұрғыдан Гарморанға дейін созылды. Бірақ 1293 жылы Джон Баллиол Скай шерифтігін құрды, оған Сыртқы Гебрид аралдары да кірді. Дегенмен, оның билікті басып алуынан кейін Скай шерифтігі еске алынбады, ал Гарморан иелігі (оның ішінде Уист) МакРори басшысына бекітілді. 1343 жылы король Давид II оның ұлына осы иелікке қатысты тағы бір жарлық шығарды. 1346 жылы, үш жыл өткен соң, МакРоридің жалғыз тірі қалған мұрагері Гарморанның Эми болды. Аралдар Корольдігінің оңтүстік бөліктері Макдональдтардың (Соммерледтің басқа да ұрпақтары) басқаруындағы Аралдар Иелігіне айналды. Эми Макдональд басшысы Джон Ислайға үйленді, бірақ он жылдан кейін ол одан ажырасып, корольдің немере қызына үйленді (үлкен күйеу төлемі алды). Ажырасу шарты бойынша Джон өзінің үлкен ұлы Ранальдты Аралдар Иелігін мұраға алу құқығынан айырды және оның жаңа әйелінен туған ұлға осы құқықты берді. Өтемақы ретінде Джон Ранальдтың інісі Годфриге Уист аралдарының иелігін берді, ал Ранальдты Гарморанның қалған бөлігінің иегері етті. Бірақ Ранальд қайтыс болғанда оның ұлдары әлі кішкентай болды, Годфри Гарморан иелігін басып алуға мүмкіндік алды. Сонымен қатар, Годфридің Мёрдок есімді кіші інісі болды, оның ұрпақтары (Сиол Мёрдок) қазір Солтүстік Уисттің бір бөлігіне иелік етуді талап етеді. Бұл Годфри отбасының (Сиол Горри) және оның бауырларының отбасы арасында зорлық-зомбылыққа толы қақтығысқа әкелді. Сақталған жазбаларда бұл туралы егжей-тегжейлі айтылмаған, бірақ дәстүрлі әңгімелерде Сиол Горридің көлдің жағасын қазып, осылайша Сиол Мёрдок тұрған жақын маңдағы ауылды су басуға себеп болғаны айтылады (соның салдарынан олар суға батып қайтыс болды); олар су тасқынынан Лох Хоста көлі пайда болды деп есептейді. 1427 жылы таулы аймақтардағы зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейіне және өзінің туысының бүлік шығаруына наразы болған король Джеймс I таулы аймақтың билеушілерін Инвернесте жиналатын жиналысқа шақырды. Олар келген кезде көптеген басшылар тұтқындалып, түрмеге қамалды. Годфридің ұлы Александр МакГорри ең кінәлілердің бірі деп есептелді және шапшаң соттан кейін дереу жазаланды. Александр Гадфриден Гарморанның де-факто лорды ретіндегі лауазымын мұраға алғандықтан және Ранальдтың мұрагерлері зорлық-зомбылыққа жауапты екенін ескере отырып, король Джеймс лордтықты жоғалтты деп жариялады.

Слеттік Хью және оның ұлдары

Қамқорлықтан айырылғаннан кейін Гарморанның көп бөлігі (соның ішінде Солтүстік Уист) 1469 жылға дейін Шотландия коронасының билігінде қалды, содан кейін Джеймс III оның Лорды Росс Джонға берді. Джон өз кезегінде оны өзінің жартылай ағасы Слеттік Хьюға берді; Хьюға берілген құқықтарды король Яков IV 1493 жылғы жарғымен бекітті, бірақ Рональдтың ұрпақтары (Клан Рональд) жарғыға қарсылық көрсетті. Хью бірнеше жылдан кейін қайтыс болды, ал 1505 жылы оның үлкен ұлы Джон Солтүстік Уист (және Слеат) Кланраналдың капитаны Рэнальд Бэйнге берді; Джонның мұның себептері сақталған жазбаларда көрсетілмеген. Дегенмен, Хьюдың екінші ұлы Дональд Галлах Рональд кланына қарсы шығып, Солтүстік Уист пен Слетке де-факто билігін орнатты. Келесі жылы (1506) Дональдты өзінің кіші інісі – Қара Арчибальд пышақтап өлтірді. Король Рэнальд Бэйнге жерді күшпен иеленуге рұқсат берді; дәстүрлі есептерге сәйкес, Рэнальд Бэйннің сәттілігі Қара Арчибальдты қарақшылыққа итермеледі. Алайда үш жылдан кейін Қара Арчибальд қайта келді. Дәстүрлі деректерде ол кеткен кезде, Ангус Коллах (Арчибальдтың тағы бір ағасы) Солтүстік Уисттегі әйелді зорлауға тырысты; бұған ашуланған қарулы топ, Сиол Горри (әйелге тиесілі) және Клан Рональд (оның күйеуі оған тиесілі) Ангусты тұтқындап, теңізге батырып жіберді. Келесі жылы Папистер туралы заң қабылданғанда, оның Инверлохиге баруын талап еткен кезде, ол саяхаттауға тым нашар екенін, бірақ судьялар оны барып көруі мүмкін екенін мәлімдеді. Заңның шарттарына сәйкес, бұл оны діннен бас тартқан адам деп жариялады.

Маккодрум сонымен қатар шотландтық клан басшыларын және Шотландияның таулы жерлері мен аралдарының ағылшын-шотландтық жер иелерін Кулоден шайқасынан кейін шотландтық гэлдерді жиі қатыгездікпен жерден қуғандары үшін және қартаю мен виски сияқты қарапайым тақырыптар туралы сынға алған өлеңдер жазды. Маккодрумның жер иелеріне қарсы ең танымал өлеңдерінің бірі Гримништің Кулоденнен кейінгі басқарушысы Аунхус МакДомхнаиллді қынжырлайды. Бұл 1769 және 1773 жылдар аралығында, Сэр Александр Макдональдтың Солтүстік Уист және Скай аралдарындағы жалға алушыларының көп бөлігі оның жарақаттауына және басқа да қатал қарым-қатынастарына жауап ретінде Солтүстік Каролинадағы Кейп-Фер өзенінің маңындағы аймаққа көшіп кеткен кезде жазылған деп саналады. Бұл ән Солтүстік Уисттегі ауызша дәстүрде Òran Fir Ghriminis ("Гриминиш басқарушысының әні") деп белгілі. Ән Nova Scotia-дағы Канада гэл тілінде сөйлейтіндер арасында да кең таралған, онда ол Òran Aimereaga ("Америка әні") деген атаумен танымал.

Кельп

Француз революциялық соғыстары кезінде Ұлыбританияға минералдардың сырттан жеткізілуінің қиындығы кельп өнеркәсібінің дамуына алып келді, ол Солтүстік Уисттің негізгі кіріс көзіне айналды. Соғыс аяқталғаннан кейін, шетелдік минералдық ресурстардың қолжетімділігі кельп негізді өнімдерге деген сұраныстың күрт төмендеуіне себеп болды. Кельпті күйдіру сонымен қатар жердің құнарлылығына да зиян келтірді. Осының салдарынан Солтүстік Уисттің шаруалары енді жалға төлеуге шамалары келмеді, бірақ 1841 жылға қарай бұл көрсеткіш 3870-ке дейін төмендеді.

Таулы алқаптар

7-ші баронның мұрагері Годфри Макдональд (Слейттің 4-ші бароны) тастап кетілген шаруашылықтарда қой шаруасымен айналысты. Жер егіншілікке қолайсыз болғанымен, қой шаруашылығына жеткілікті болды, бұл баронға жақсы табыс әкелді. Осының нәтижесінде ол Таулы аймақтарды тазартудың (Highland Clearances) ең белгілі бұқаралық көшірулерінің бірін ұйымдастырды. 1849 жылы Солластан 603 шаруа отбасын көшіру әрекеті көтеріліске алып келді. Глазгодан көтерілісті басуға жіберілген полиция қызметкерлеріне тас лақтырылған. Келесі сот процесінде қазылар алқасы жазбаша түсініктеме берді:
Қазылар алқасы бірауыздан соттан сотталушыларға ең жоғарғы мейірімділік пен кешірім көрсетуді ұсынады, өйткені Соластың барлық халқын баспанасыз, өз отанында тұрақтап, тіпті оларды шетелге көшіру мүмкіндігі болмастан, үйлерінен және егіндерінен қуылған қатыгез, болмаса заңды шараларды ескере отырып.

1855 жылы сэр Годфри Солтүстік Уистті сэр Джон Паулетт Ордке сатуға шешім қабылдады. Солтүстік Уист аймағының тазартудан бұрынғы халқы шамамен 5000 адамды құрады. Тазарту кезінде ең көп зиян шеккен отбасылар МакАулей, Моррисон, МакКодрум, МакКуиш және МакДональд болды. Қазіргі иесі – Фергус Левесон Гоуэр, 6-шы Гранвилл графы, ол аралда тұрады. Гранвилл отбасы аралды «Солтүстік Уист Трасты» деп аталатын сенім қоры арқылы басқарады. Аралдың ішінде көптеген қалыпты жарылымдар бар, олардың көпшілігі кеңінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа дейін, бірақ шығыстан батысқа дейін солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа дейін өтеді. Эпорт көлі осындай бір жарылым бойында пайда болған. Сыртқы Гебридтердің серпіліс аймағы аралдың шығыс жағалауымен өтеді және осы жағалаудың бойындағы таулы жерді құрайтын ерекше гнейстерді әкеледі. Соңғы геологиялық шөгінділерге солтүстік және батыс жағалауларындағы ұшқан құм және ішкі аймақтағы торф жатады.

География

Солтүстік Уист – Шотландиядағы ең ірі аралдардың оныншысы және Ұлыбританияны қоршаған аралдардың он үшіншісі. Оның ауданы 117 шаршы миль (303 км²). Аралдың солтүстік бөлігі Оңтүстік Льюис, Харрис және Солтүстік Уист ұлттық көркемдік аймағының құрамына кіреді, ол Шотландиядағы 40 аймақтың бірі.

Елді мекендер

Аралдың негізгі елді мекені – Лохмадди, балық аулау порты және мұражай, өнер орталығы мен камера обскураға ие. «Каледониялық МакБрейне» паромдары ауылдан Скайдағы Уигке, сондай-ақ Бернерей аралынан (Солтүстік Уистке жолмен жалғастырылған) Харристегі Левербургке қатынайды. Лохмаддиде «Тайг Чирсабах» да бар – кафе, шағын дүкен және пошта қызметі бар мұражай және өнер орталығы. Жақын жерде «Уист» ашық орталығы орналасқан. Аралдың негізгі ауылдары – Соллас, Хоста, Тигарри, Хогарри, Пайбл, Гримсей және Кладач Киркибост. Басқа елді мекендерге Клачан Кариниш, Ноккьен, Порт-нан-Лонг, Гринтеобт және Сколпейг кіреді, онда 19 ғасырда салынған Сколпейг мұнарасы орналасқан. Лох Портен – шығыс жағалаудағы шағын ауыл, Лохмаддиден 9 миль (14 км) қашықтықта, Чизибэй және Хоебег кіші аудандарымен бірге. 2011 жылғы халық санауы бойынша Солтүстік Уистте 1 254 адам тұрады.

Қызықты орындар

Солтүстік Уистте көптеген тарихи ескерткіштер бар, оның ішінде Барпа Лангасс камералы обасы, Побулл Фхинн тас шеңбері, Дун ан Стикир, Фир Брейге тік тастары, Эйлен Домхнуилл (Шотландиядағы ең ертедегі кранног орны болуы мүмкін) және 2005 жылғы қаңтардағы дауылдардан ашылған Бейл Сеар дөңгелек үйлері. 800 жылы викингтер Гебрид аралдарына келіп, ірі елді мекендер құрды. Жаңа қызығушылық тудыратын нысандардың бірі – Лохмаддидегі екі өнер инсталляциясы бар Уист мүсін жолы. Жақын жерде "Көлеңке үйі" орналасқан, ол – камера обскура. Аралдың солтүстік және батыс жағында Клэчан құмдары сияқты бірнеше ақ құмды жағажайлар бар. Арал әртүрлі құстарға толы, оның ішінде қамыс торғайы, арктикалық шағалалар, баклан, қамыс бүлдіргендері және Манкс кеудеқанаты бар. RSPB Балраналдта табиғат қорығын ұстап тұр.

Халық саны

18 ғасырда, Таулы аймақты тазартудың (Highland Clearances) халық санының күрт азаюынан бұрын, біріктірілген Уист аралдарының (Uists) жалпы саны күрт өсті. 1755 жылы Уист аралдарының (Uists) саны шамамен 4118 адамды құрады; 1794 жылы ол 6668 адамға дейін өсті; ал 1821 жылы – 11 009 адамға жетті! 2011 жыл.