Кіріспе

Этикалық қасиеттерді түсінуге ұмтылатын этика саласы.

Метафилософия мен этикада метаэтика – моральдық бағалаудың табиғаты, көлемі және мағынасын зерттейтін ғылым. Ол философтардың зерттейтін этиканың үш саласының бірі, ал қалғандары – нормативтік этика (адам қалай болуы және қалай әрекет етуі керек деген сұрақтар) және қолданбалы этика (көбінесе даулы жағдайларда дұрыс мінез-құлықтың практикалық мәселелері). Нормативтік этика "Мен не істеуім керек?" сияқты сұрақтарды қарастырып, нақты амалдар мен принциптерді бағалайды, ал метаэтика "Жақсылық деген не?" және "Жақсы мен жаманды қалай ажыратуға болады?" сияқты сұрақтарға жауап іздеп, нормативтік теориялардың негізіндегі болжамдарды түсінуге тырысады. Тағы бір ерекшелік – нормативтік этика бірінші деңгейдегі немесе мазмұндық сұрақтармен, ал метаэтика екінші деңгейдегі немесе формальды сұрақтармен айналысады. Кейбір теоретиктер моральдық теорияларды дұрыс бағалау және практикалық моральдық шешімдер қабылдау үшін моральдың метафизикалық тұжырымы қажет деп санайды, ал басқалары керісінше, дұрыс амалдар туралы моральдық бағалауларды зерттеу моральдың табиғаты туралы нақты тұжырымға жетелеуі мүмкін дейді.

Моральдық универсализм

Моральдық универсализм (немесе әмбебап мораль) – этиканың белгілі бір жүйесі немесе әмбебап этиканың барлық саналы тіршілік иелеріне, мәдениетіне, нәсіліне, жынысына, дініне, ұлтына, сексуалдық бағдарына немесе басқа да ерекшеліктеріне қарамастан, жалпыға бірдей қолданылатын метаэтикалық ұстаным. Бұл жүйенің бастауы немесе негіздемесі, мысалы, адамның табиғаты, азапқа бейімділік, әмбебап сананың талаптары, қазіргі моральдық кодекстердегі ортақтық немесе діннің жалпы талаптары болуы мүмкін (бірақ соңғысының шын мәнінде моральдық универсализм емес екенін дәлелдеуге болады, себебі ол құдайлар мен адамдарды ажырата алады). Моральдық универсализм – моральдық релятивизмнің түрлі формаларына қарсы ұстаным. Универсалистік теориялар көбінесе моральдық реализмнің түрлері болып табылады, бірақ субъективтік идеалдық бақылаушы, діни бұйрықтар теориясы және Р.М. Харенің когнитивтік емес әмбебап прескриптивизмі сияқты ерекшеліктер де бар. Моральдық универсализмнің түрлері: Бағалы монизм – универсализмнің ең көп таралған түрі, ол барлық құндылықтарды бір ғана шкала бойынша салыстыруға болады деп санайды. Бағалы плюрализм – екі немесе одан көп нақты құндылық шкалалары бар екенін, оларды осылайша тануға болады, бірақ салыстыру мүмкін емес, сондықтан осы құндылықтардың кез келген біріншілігі танымдық немесе субъективті болады. Мысалы, бағалы плюралист монах ретінде өмір сүру де, ана ретінде өмір сүру де нақты құндылықтарды (универсалистік мағынада) жүзеге асырады дей алады, бірақ олар өзара үйлесімсіз (монахиня бала тумайды) және қайсысы артық екенін анықтаудың толыққанды рационалды жолы жоқ. Бұл көзқарастың белгілі жақтаушысы – Исаия Берлин.

Моральдық салыстырмалылық

Моральдық релятивизмнің тұжырымы бойынша, барлық моральдық бағалаулардың бастауы қоғамдық немесе жеке стандарттарда болады, және моральдық мәлімдеменің шындығын объективті түрде бағалайтын жалғыз стандарт жоқ. Метаэтикалық релятивистер, көбінесе, "жақсы", "жаман", "дұрыс", "бұрыс" сияқты сөздердің сипаттамалық қасиеттері жалпыға ортақ шындық шарттарына емес, тек қоғамдық конвенцияларға және жеке пікірге байланысты деп есептейді. Нақты расталатын фактілердің бірдей жиынтығы болған жағдайда, кейбір қоғамдар немесе жеке адамдар қоғамдық немесе жеке нормаларға сүйене отырып, не істеу керек деген мәселеде түбегейлі келіспеушілікке келуі мүмкін, және осы келіспеушілікті шешу үшін тәуелсіз бағалау стандартын қолдануға болмайды. Осындай стандарт әрқашан қоғамдық немесе жеке болады, әмбебап емес – мысалы, температураны өлшеу немесе математикалық шындықтарды анықтау үшін қолданылатын ғылыми стандарттардан өзгеше.

Моральдық нигилизм

Моральдық нигилизм, сондай-ақ этикалық нигилизм деп те аталады, – ешбір нәрсенің ішкі моральдық құндылығы жоқ деген метаэтикалық көзқарас. Мысалы, моральдық нигилист, қандай да бір себеппен болса да, адамды өлтірудің өзіндік моральдық тұрғыдан дұрыс немесе бұрыс емес екенін айтады. Моральдық нигилизмді моральдық релятивизмнен ажырату қажет, ол моральдық тұжырымдардың жалпыға ортақ емес мағынада шын немесе жалған болуы мүмкін екенін мойындайды, бірақ моральдық тұжырымдарға тұрақты шындық мәнін тағайындамайды. Шынайы тұжырымдар ғана таныла алатындықтан, моральдық нигилисттер моральдық скептиктер болып табылады. Моральдық нигилизмнің көптеген түрлері когнитивистік емес және керісінше, алайда әмбебап прескриптивизм сияқты маңызды ерекшеліктер де бар (семантикалық тұрғыдан когнитивтік емес, бірақ мазмұны бойынша әмбебап).

Моральдық эпистемология

Моральдық эпистемология – моральдық білімді зерттейтін ғылым. Ол "Моральдық үкімдерді қалай негіздеуге болады?" және "Моральдық білім мүмкін бе?" сияқты сұрақтарға жауап беруге тырысады. Егер адам моральдық мәлімдемелердің когнитивистік тұжырымын қабылдаса, онда моральдық нормалар моралисттің моральдық фактілер туралы білімімен негізделеді, ал моральдық үкімдерді негіздеуге арналған теориялар – эпистемологиялық теориялар болып табылады. Көптеген моральдық эпистемологиялар моральдық скептицизмге қарсы тұрып, моральдық білімнің қандай да бір жолмен мүмкін екенін (эмпиризм мен моральдық рационализмді қоса алғанда) жоққа шығармайды. Олардың арасында моральдық білімнің этикалық интуиционизмге қарсы, белгілі бір моральдық емес эпистемиялық процестерге сүйене отырып, логикалық тұрғыдан алынады деп санайтындар да бар.

Моральдық рационализм

Моральдық рационализм, сондай-ақ этикалық рационализм деп аталады, моральдық шындықтарды (немесе кем дегенде жалпы моральдық қағидаларды) тек акыл-ой арқылы, априори білуге болатын көзқарас. Философия тарихындағы көрнекті тұлғалар Платон мен Иммануил Кант моральдық рационализмді қорғады. Дэвид Юм мен Фридрих Ницше – философия тарихында моральдық рационализмді қабылдамаған екі философ. Жақында моральдық рационализмді қорғаған философтарға Р.М. Хэр, Кристин Корсгаард, Алан Гевирт және Майкл Смит жатады. Моральдық рационалист түрлі семантикалық теориялардың кез келген санына сүйене алады; моральдық реализм рационализммен үйлесімді, ал субъективистік идеалдық бақылаушы теориясы мен когнитивтік емес әмбебап прескриптивизм оны қамтиды.

Этикалық интуиционизм

Этикалық интуиционизм – кейбір моральдық шындықтарды есептеу арқылы білу мүмкін емес деген көзқарас. Яғни, бұл көзқарас моральдық сенімдерге қатысты негіздік білім туралы теорияны құрайды. Мұндай эпистемологиялық көзқарас, моральдық сенімдердің мазмұны бар екенін білдіреді; демек, ол когнитивизмді қамтиды. Этикалық интуиционизм көбінесе моральдық реализмді, яғни моральдің объективті фактілері бар деген пікірді, және одан да нақтырақ айтқанда, этикалық табиғаттан тыс тұрған реализмді, бағалау фактілерін табиғи фактілерге келтіруге болмайды деген пікірді ұсынады. Дегенмен, моральдық реализм де, этикалық табиғаттан тыс тұрған реализм де бұл көзқарас үшін міндетті емес; көптеген этикалық интуиционистер осы көзқарастарды да ұстанады. Этикалық интуиционизмтің "рационалистік" және "эмпирикалық" түрлері бар, соңғысы моральдық сезім теориясы деп аталады.

Моральдық күмән

Моральдық скептицизм – бұл метаэтикалық теориялардың тобы, олардың барлық түрлері ешбір адамның моральдық білімі жоқ екенін білдіреді. Көптеген моральдық скептиктер сонымен қатар моральдық білім мүмкін емес деген күшті, модальды талап қояды. Моральдық скептицизмнің түрлері қателік теориясы және көп, бірақ барлық емес, когнитивтік емес теориялар сияқты, олармен шектелмейді.