Кіріспе

Тевантурай ғибадатханасы (тарихи атауы Тевантурай Ковиль, Тевантурай Ковиль немесе Нага Риса Нила Ковиль) – Шри-Ланканың Оңтүстік провинциясының Галле қаласына жақын, Матара портындағы Тевантурай (немесе Дондра бас) орналасқан тарихи индуистік ғибадатхана кешені. Оның басты құдайы индуистік тәңір Тенвараи Наянар (Упульван) болған, ал өркендеген кезінде аралдағы ең танымал индуистік ғибадатхана кешендерінің біріне айналды. Кешенде мыңнан астам құдайлардың мүсіндері (тас және қоладан жасалған) мен Вишну және Шиваға арналған екі ірі ғибадатхана бар болған. Тенвараманың танымал қастерлі орын және мәшһүр сауда орталығы болған кезінде, индуист тамил саудагерлері оның басқару және күту жұмыстарын жүргізген, бес жүзден астам девадасилер жұмыс істеген. Үлкен төртбұрышты галереямен шектелген кешен бірнеше тарихи индуистік Ковиль ғибадатханаларынан тұрды, оның басты ғибадатханасы дравидтік сәулет өнерінің Керала және Паллава стилінде салынған. Сингалдар Упульван деп білетін Вишнуға арналған орталық ғибадатхана (Тенавараи Наянар) ең беделді және ірі ғибадатхана болып, көптеген тамил халқының, қажылардың және буддизм сияқты басқа діндердің ықпалды тұлғаларының, сондай-ақ корольдер мен шеберлердің арасында кең танымал болды. Бүкіл кешен классикалық дәуірдегі аралдағы Шива құдайының бес ежелгі Исварамының ең оңтүстік ғибадатханасы болды, оларға Конесуарам (Тринкoмали), Нагулесуарам (Кирималай), Тирукетишварам (Маннар) және Муннесуарам (Путталам) кіреді. Пали тілінде бұл қала Девапура және Деванагара деп аталады. Сингал тілінде ол Девинувара, яғни "Құдайлар қаласы" және Девундара деп аталады. Бүгінде ағылшын тілінде бұл қала Dondra немесе Dondera деп белгілі. Бұл Шри-Ланканың орта ғасырлардағы маңызды порты және астанасы болды, онда Азияның түкпір-түкпірінен келген саудагерлер, оның ішінде Тамил Надудан келген көптеген саудагерлер орналасқан.

Ерте тарих

Ертедегі грек картографтары жасаған картада сол жерде, оңтүстік жағалауда, индуистік ғибадатхана бар екені көрінеді. Птолемей 98 жылы қалаға "Дагана" немесе "Дана" (Sacra Luna) деп белгілейді, бұл "айға қасиетті" жер, географтардың пікірінше, ол Теневарамға сәйкес келеді. Бұл ғибадатханада басты құдай "Чандра Маул Эшваран" деп аталды. Оның маңдайында айға ұқсайтын үлкен асыл тас орналасқан. 18 ғасырға жататын тамил мәтіні "Яльпана Вайпава Малай" қалаға Тейвантурай (Құдайдың порты) деп, ал құдайдың атына Сантира Сегарам (Чандра Сехарам) немесе "басына ай киген Шива Иесі" деп ат қояды. Ортағасырлық кезеңде бұл ғибадатхана Тенаварамның Нага Риса Нила Ковили және аймақтағы Шиваның бес ежелгі Ишварамының бірі – "Тондесверам" ретінде танымал болды. Ғибадатхана кешені 6-8 ғасырларда Паллава стилінде салынған. Дәстүр бойынша, VII ғасырдың ортасында Аггабодхи IV патша Теневарамда ғибадатхана салған. 17 ғасырға жататын әдебиеттік деректерде ағаштан жасалған бейне жағаға шағылысқаннан кейін, Паллава дәуіріндегі Тамиллаккамның Рамешварамасынан Вайшнавтық білімі бар тамил брахмандары қалаға шақырылып, Вишну Иесінің мүсінін Теневарамға әкелгені айтылады. Басқа деректерге сәйкес, тамилдер Рамешварама шабуылға ұшыраған кезде мүсінді Теневарамға қауіпсіздік үшін әкелген. Рама Чандра 790 жылы Теневарамдағы Валлемадамада орналасқан Ганеш Ковилін салған, ол теңіз жағасындағы Ковил Ваттада толқындар шағылысқан жерде орналасқан. Шиваның Нага Риса Нила Ковили осы Теневарам ауданының жанында болған. Рама Чандраның есімі таңертеңгілік құлшылықтың соңында күн сайын айтылған. Тамил дінінің жұпалары ғибадатханада Құдайды мадақтаған әндер орындаған. Бұл жұпалар белгіленген аграхарамда қоныстанған. Дәстүрлі индуистік сәулет және қала құрылысы бойынша аграхарам – жолдың екі жағында солтүстік-оңтүстік бағытында орналасқан екі қатар үйлерден тұрады. Оның бір шетінде Шиваға, екінші шетінде Вишнуға арналған ғибадатханалар орналасқан. Осыған ұқсас тағы бір мысал – Тамил Надудағы Вадивешварам. Кешендегі көптеген ғибадатханалар тарихи құжаттарда, жазуларда және жергілікті әдебиеттерде расталған. Бұл аймақта табылған бірнеше тілдегі эпиграфикалық деректер Муруканға, оның әйел құдайына, Ганешқа, Каннагиге, Вишну мен Шиваға арналған ғибадатханалар туралы ақпарат береді. Теневарам келесі бірнеше ғасырларда тамилдердің атақты сауда орталығына айналды. Паром саудагерлерді, паломниктерді және жазбагерлерді Теневарамнан Тамилаккамның Чера және Чола патшалықтарына Путталам арқылы аралдың батыс жағалауына (содан кейін Малабар жағалауының және индуисттік Джаффна патшалығының кеңейтілуі) және Маннар шығанағына осы уақыттан бастап орта ғасырдың соңына дейін тасымалдаған.

Флорит біздің заманымыздың 11 - 16 ғасырларында

Дамбадения патшасы Паракрамбаху II, 1236-1270 жылдар аралығында билік еткен, жасаған патшалық үкімде Тенуарам Ковильге жасалған сыйлықтар туралы мәліметтер бар, ол киелі орынды жаңартып, жер иелігін және эстаттың саудагерлерінің порттағы кедендік баж салығын қасақтап өтуіне жол бермеу үшін ережелерді қайта бекітті. Бұл эпиграфта Тендерато және оның жерлері, ежелгі діни мүлік ретінде патша тарапынан тиісінше сақталғаны айтылады. Портты Махапандита лауазымындағы шенеунік басқарды. Шетелден келгендерге рұқсатсыз сауда орындарын ашуға тыйым салынды, ал патшаның шенеуніктері шетелдік саудагерлерден сыйлық қабылдамауға міндеттелді. Оның эпиграфында девалаям (ресми тілде тамил ғибадатханасы) ғибадат бөлімі және Тенвараманың аграхарам (брахмадея немесе шатурведимангалам) – Тенвараманың әртүрлі ауылының айерлер немесе тамил брахмандар тұратын ауданы, қорғауға лайық деп көрсетілген. Тенаварам аграхарының айерлері мен оңтүстік және оңтүстік-батыс жазықтарында билік жүргізген патшалар арасында ұзақ жылдар бойы тығыз байланыс болды. Тенуарарайдан шыққан Покаракан Пантитан, атының алдына құрметті атақ ретінде Тenuvaraipperumal қосып жазған, тамил тіліндегі өлшенген өлеңмен астрология туралы трактат жазды. Автор оны 1310 жылы Король сарайында патшаның алдында оқыды. Бұл сарайдағы Паракрамбаху IV (1303–1326) Дамбаденияның қамқоршысы туралы мақтау-мақтау жыр осы еңбектің кіріспе шумақтарында келтірілген. Автордың құрметті атағы – Тenuvarai Perumal, сөзбе-сөз "Тенуарайдың ханзадасы" дегенді білдіреді. 15-16 ғасырларда Котте патшалығының патшалары шығарған құжаттарда бірнеше басқа тамил индустары Тenuvarai Perumal деген атаумен есімдері тіркелген. Кудумирисса жазуындағы көптеген индустардың тізімінде Тenuvarai Perumal деген атағы бар екі адамның есімдері бар: Тишқанда Тenuvarapperumal және Сарасвати Тenuvarapperumal. Бұл "Perumaldar" ғибадатхананың діни қызметкерлері болды және қала мен ғибадатхананың басқаруына билік етті. Дондра тақташаларындағы жазуларда XIV ғасырда Вишну ғибадатханасына жер берілгені жазылған. Шива ғибадатханасына сыйлықтар мен оған кең көлемде жерлер 1397 және 1409 жылдар аралығында оңтүстікке билік еткен Райгама басшысы Алагакконара патшаның тұсында берілді. Эдвард Мюллер Матарадан солтүстікке қарай екі шақырым жердегі орманнан тапқан, тамил және Гранта әріптерінде жазылған, тамил және санскрит тілдеріндегі Найманаи жазулы тақташасында Котте патшасы Паракрамбаху VI (1412–1467) Тенуарамаға Тунканкола, Пакаракарамұлай, Вертувай және Найманаи ауылдарындағы егістік пен бақтарды сыйға бергені айтылады. Бұл сыйлықтың мақсаты "Девраджа" есімді қайыр-садақа залында (Sattiram) он екі брахман тобына қайыр-садақа беру және тамақтандыру болды, ол үнемі/күнделікті үзіліссіз (nicatam natakkira) сақталды. Қайыр-садақа залы (iracarkal tiru – c cannatiyil nisadam madakkira sattirattukku tiru v ullamparrina ur) немесе Тенаварамның "құдай патшасының" қасиетті ғибадатханасының аумағында орналасқан. Котте патшасы жіберген әскери басшы Сапумал Кумараяның 1450 жылы Жафна патшалығын бағындыруы 15 ғасырда жазылған "Кокила Сандесая" ("Кокила құсы жеткізген хабар") еңбегінде тойланды және оңтүстіктегі Тенаварамнан солтүстіктегі Жафнадағы Налурға ("Көрікті қала") дейін куку құсы басып өткен аралдың қазіргі сипаттамасын қамтиды. Онда және басқа да сандесаларда Тенуарамдағы Вишну ғибадатханасы және кейбір гопурамдардың үш қабаттылығы туралы айтылады. Тисара сандесасында, Кокила сандесасында және Парави сандесасында Ганеш ғибадатханасының Тенаварам теңіз жағалауындағы орны көрсетілген. Шива ғибадатханасына тиесілі жерлерді патша Виджаябаху VI 1510 жылы жазылған жазбада егжей-тегжейлі сипаттаған. XVI ғасырдың басындағы VII Виджаябаху патшасының қола жазуларында патшаның Вишну ғибадатханасына жылына он фанам төлейтін шартымен қаладағы жер үлестіруі туралы егжей-тегжейлі баяндалады. Бұл сыйлықтар астрологтар мен веда-вясарулардың балалары, немерелері және ұрпақтары, соның ішінде олардың ұлы Тenuvarai Perumal (олардың бірі) тұрақты түрде пайдаланатын болды. Бұл үлкен ғибадатханада мыңдаған индустар мен йогилер қызмет көрсетті, ал бес жүз қыз Махавишну мүсінінің алдында би билеп, ән шырқады. Ғибадатханаға келгендер және сонда тұратын адамдардың бәрі тәңір мүсініне арналған ақшалай сыйлықтармен тамақтанды. Бұл мәтін Юнле императорының атынан өзі және басқалар түрлі діндерге, соның ішінде Тамилдердің құдайы Теневарай Наянарға, индустар құдайы Вишнуның инкарнациясына жасаған сыйлықтар туралы айтады. Тенаварамның алтынмен жалатылған шатырлары паломниктер мен теңізшілер арасында танымал болды, себебі олар навигациялық мақсаттарда және қаланың "алтын қала" ретіндегі сыртқы келбетіне үлкен үлес қосты. Төртбұрышты галереямен қоршалған, одан әртүрлі құдайлардың ғибадатханаларына апаратын верандалар мен террасалар бар, кешенде діни қызметкерлер құдайларға сыйлықтар жинау үшін пайдаланған бұталар мен ағаштардан тұратын бақтар болды. Португалдық тарихшы Диого до Куто айтуынша, Адам шыңымен қатар, Тенаварай аралдағы ең танымал ғибадатхана және оңтүстіктің ең көп баратын қасиетті орны болған, айналасы бір лигаға созылған, ал оның әріптесі, португалдық тарихшы Де Куйроз ғибадатхана портының сұлулығын Тринкмалидегі Конесуарам ғибадатханасымен салыстырып, Лорд Вишну бұрынғы Тенаварай ғибадатханасының басты құдайы болғанын айтқан.

Жою

Португалдықтар бұл үлкен киелі орынды "Танауарэ пагодасы" деп атады. Де Кьероз, қирағаннан кейін бір ғасыр өткен соң жазғанда, францискан монахтары киелі орынның негізінде үлкен католик шіркеуін, Сент-Люсия соборын салғанын, ол үш португал шіркеуін сақтап тұруға жеткілікті болғанын айтады. Ұрандардың гранит плиталары, тас жұмыстары мен бағаналарында бірнеше піл бастары, жалаңаш ерлер мен әйелдердің бейнелері салынған, бұл келушілерге лингаға табынуды көрсетеді. 1807 жылы Джеймс Кординер 200 гранит бағанадан тұратын колоннаданы сипаттады, олардың негіздері мен капительдері қисық, ал кейбіреулері шеттері кедір-бүдыр, теңізге дейін созылатын авеню құрайды, ал соңында бірнеше индуист мүсіндері бар күрделі өрнектелген есік орналасқан. Ол осы авенюмен оңға және солға қарай өтетін бағаналар қатарларының қиылысын сипаттады. Кординер сол жердегі саз үйден табылған ежелгі Ганеш мүсінін айтады. Киелі орынның құдыры тас плитамен жабылған. Оның сапарында Катиркаманың Муруган құдайына арналған тағы бір киелі орын да болды және ол оны құрметпен бағалады. Тенаварам кешенінің қираған тастарының көптеген бөліктері отарлаушылар Матара бекінісін салу үшін пайдаланды. Олардың байқауы бойынша, кейбір жерлерде тамил индуист ғибадатханаларының орнында кішкентай және кейінірек салынған сингал будда ғибадатханалары тұрғызылған. 20-ғасырдың соңындағы археологиялық жаңалықтар Шива немесе Ганеш құдайына арналған киелі орын болған жерге буддалық вихара салынғанын көрсетді.

ХХ ғасырдағы мүсіндерді қайтару

Қазіргі уақытта Тенаварамдағы Галге немесе Галгане деп аталатын кішкентай тас ғимарат, бір кезде кірпіштен жасалған күмбез немесе жоғарғы қабаттары (Вимана мұнарасы) шатырының үстінде болған деп есептеледі. Бұл ғимарат Паллава дәуірінің соңына жатқызылатын Дравидтік провинциялық құрылыс және сәулет стилін көрсетеді, сонымен қатар Канчипурамдағы Кайласанатха храмымен тығыз байланысты. Бұл ғимарат, бір кезде ғибадатханалардың бірінің Вимана Гарбхагрихасы немесе Сриковилі болған болуы мүмкін, 1947 жылы қайта құрылған/жөнделген. Қазіргі уақытта киелі орынның үстінде жалпақ шатыры бар, қарапайым төртбұрышты тас бөлме құрылысы. 1998 жылы бағбан осы жердегі Отпилима вихарасының алдында Шива лингасының мүсінімен бірге Нандидің тас мүсінін тапты. Оның биіктігі 4 фут, ені 2½ фут. Ганеша мен Нандидің тас мүсіні бірнеше ондаған жыл бұрын Теван-Турайдың Валлемадама ауданында жаңадан салынған буддалық вихараның Ковил-Ватта бағында қазылған болатын. Лингамның үлкен өлшемі археологтарды оның ежелгі храмның басты құдайы болуы мүмкін деген тұжырымға жеткізді. Шива лингасының Авудайяр немесе тұғыры жұқа тақтадан жасалған, тік бөлігі биік және жіңішке. Лингаммен бірге табылған Нанди исхапамы (Нанди мүсіні) Паллава дәуіріне жатады. Басқа да жаңалықтардың ішінде индуист құдайы Ганешаның мүсіндері және Паттини/Каннаги деп аталатын әйел құдайының мүсіндері бар. 10 ғасырға жататын түпнұсқа ғибадатхананың гүлдестемен безендірілген қақпасы жақсы сақталған. Екі стильдің бірі – типтік Керала стиліндегі храмдарға тән Торанама (арыстан-теңіз драконы немесе таусық басқан), Макара Торанамының (қақпаның) жақтауы мен арқасы кішкентай күзетшілерді, бишілерді, музыканттарды, ганаларды және яли атты жандарды қамтиды. Арқаның ортасында Лакшми құдайының бейнесі бейнеленген.

Қазіргі

Британдық кезеңнің соңында қалада Сингала буддалық дәстүрлеріне сәйкес "Вишну Девале" салынды. Қазіргі таңда оны тек сингала буддистері ғана қадір тұтады. Мұндағы қасиетті тұлға кейде Упульванна деп аталады, неміс шығыстанушысы Вильгельм Гайгердің айтуынша, ол Тенавараидің бастапқы басты құдайы Вишнудың жергілікті баламалы түрі/сипаттамасы болып табылады. Упулван – көк лотос түсін білдіреді, бұл Вишну мен Шиваға тән қасиет. Бұл жердегі Вишну Девале ғимараты да көк түсті. Бұрын көп дінді және көп ұлтты болған теңіз порты қаласы орта ғасырдың соңында бұрынғы қызметін тоқтатты.