Кіріспе

Индуистік құдай Шива бидің иесі ретінде бейнеленген Натараджа (நடராஜர்), сондай-ақ Адалваллиан (ஆடல்வல்லான்) деп те аталады, бұл индуизмдегі басты құдайлардың бірі Шиваны құдайлық ғаламдық биші ретінде бейнелеу. Оның биі тандава (தண்டவம்) деп аталады. Бұл поза мен сурет тамиль тіліндегі Теварам (தேவாரம்) мен Тирувасагам (திருவாசகம்), санскрит тіліндегі Амшумадагама (अंशुमादगम) және Уттаракамика агмалары (उत्तरकामिका आगम) мен Гранта (கிரந்தம்) мәтіндері сияқты көптеген индуистік мәтіндерде сипатталған. Би мурти (மூர்த்தி) барлық ірі индуистік ғибадатханаларда Шаивизмде (சைவம்) индуистік өнердің ең жақсы көріністерінің бірі ретінде танымал болды. Бұл түрді әртүрлі тамил мәтіндерінде Куттан (குத்தன்), Себесан (சபேசன்) және Амбалаванан (அம்பலவாணன்) деп те атайды. Скульптура би мен драмалық өнердің иесі ретінде Шиваны бейнелейді, оның стилі мен пропорциялары өнер туралы индуистік мәтіндерге сәйкес жасалған. Тамилдің Тирумурай (திருமுறை) (Оңтүстік Шайвизмнің он екі кітабы) сияқты табынушылық мәтіндер Натараджаның Шиваның формасы екенін айтады, ол өзінің жарату, жою, сақтау функцияларын атқарады, сондай-ақ майя (மாயை) мен өз табынушыларына бата беру әрекетімен байланыстырылады. Осылайша, Натараджа Тамил Надудағы Шиваның ең жоғары түрлерінің бірі болып саналады, ал Натараджаның мүсіні немесе қола мүсіні Тамил Надудағы барлық Шива ғибадатханаларында табынады. Апасмара (அபஸ்மரா) немесе Муялака (முயலகா) бейнеленген нанның (ергежейлі тоқпан) үстіне басу – Натараджа бейнелеуінің классикалық түрі Сейманғаламдағы (சீயமங்கலம்) тас кескен ғибадатхананың бағанасында көрінеді. Аванибхаджана Паллавешварам (அவனிபஜன பல்லவேஸ்வரம்) ғибадатханасы Паллава патшасы Махендраварман I-нің (மகேந்திரவர்மன் I) 6 ғасырда салған, ол Үндістанның археологиялық зерттеулері және Тамил Надудың археологиялық зерттеулері бойынша Үндістанның ең көне Натараджа мүсіні ретінде белгілі. 6 ғасырдың аяғында Елора (ஏலோரா) үңгірлері мен Бадами (பாதமி) үңгірлеріндегі тас бедерлер де Үндістанның ең көне Натараджа мүсіндерінің қатарына кіреді. Бахти (பக்தி) қозғалысы кезінде жазылған төрт шаивалық қасиетті Самбандар (சம்பந்தர்), Аппар (அப்பர்), Маниккавакакар (மாணிக்கவாசகர்) және Сундарар (சுந்தரர்), "Налвар" (நால்வர்) (Төртеу) деп танымал әндер Натаражаны мадақтап, Чидамбарамдағы (சிதம்பரம்) Натаража ғибадатханасын Натаражаның бас құдай ретінде мекені ретінде сипаттайды. 8-10 ғасырларда Тамил Надуда мүсіндер пайда болды. Олар Чола (சோழா) қоласынан жасалған, әртүрлі биіктіктегі, әдетте, төрт футтан аз.

Этимология

Натараджа сөзі санскрит тілінен алынған, नट Ната – "әрекет, драма, би" және राज Раджа – "патша, мырза" деген мағынаны білдіреді. Оны шамамен "бидің Иесі" немесе "бидің Патшасы" деп аударуға болады. Ананда Кумарасвамидің сөзінше, бұл атау Шиваның "бишілердің Иесі" немесе "актерлердің Патшасы" ретіндегі даңқымен байланысты. Солтүстік Үндістанда оны Нритьесвара деп те атайды, бұл үш терминнің де мағынасы – "бидің Иесі". Нартешвара сөзі Нрттадан шыққан, ол Натамен бірдей – "әрекет, драма, би" мағынасын білдіреді, ал Ишвара – "мырза" дегенді білдіреді. Натеса (IAST: Naṭeśa) – Үндістан субконтинентіндегі бірінші мыңжылдыққа жататын мүсіндерде және археологиялық қазбаларда кездесетін Натараджаның тағы бір баламалы атауы. Тамил тілінде оны "Сабесан" деп те атайды, ол "Сабайил адум иесан" деп бөлінеді, яғни "сахнада билейтін Ие". Бұл бейне Шива храмдарының көпшілігінде кездеседі және Чидамбарамдағы (Тиллай) Натараджа храмындағы басты құдай болып табылады.

Интерпретация

Кумарасвами Шиваның бүкіл биінің маңызын оның ырғақты немесе музыкалық ойынының бейнесі ретінде түйіндейді, бұл Шиваны қоршап тұрған аркамен бейнеленген ғаламдағы барлық қозғалыстың бастауы болып табылады. Екіншіден, оның биінің мақсаты – барлық адамдардың жанын иллюзиядан босату. Үшіншіден, би орын алатын Чидамбарам жері, ғаламның орталығы ретінде суреттелгенімен, шын мәнінде жүрек ішінде орналасқан. Натараджа бейнелерінде қарама-қарсы элементтер кездеседі: отпен қоршалған, білімсіздік пен зұлымдық күштерінен зардап көрмейтін бидің қуанышын батыл түрде көрсету, барлық екіұштылықтан жоғары тұратын руханилықты білдіреді. Сонымен қатар, Кароль мен Паскуал құдайдың өмір циклын (Джива) – өлімнен жаңадан тууға дейін бейнелейтінін, сондай-ақ адамның рухани біліксіздікті жеңіп, өзін-өзі тануға қалай қол жеткізе алатынын атап көрсетеді. Шринивасан Натараджаның «Саччитананда», яғни «Барлық, Сезіну және Ырыс» деп сипатталғанын айтады. Бұл сипаттама Шейва Сиддханта мәтіні «Кунчитангрим Бхаджеде» берілген және Ади Шанкараның «абстрактты монизм» немесе Адвайта іліміне ұқсас, ол «жеке жанын (Живатман) және жоғарғы жанын (Параматма) біртұтас екенін» көрсетеді. Ал Маниккавачакардың Натараджаға арналған бұрынғы гимні оны тамил тіліндегі «Оруннарве» сөзімен, санскрит тіліндегі «Чит» сөзінен гөрі, бірліктегі жоғарғы санамен теңестіреді. Бұл ортағасырлық Үндістандағы идеялардың «осмосы» болуы мүмкін. Лондон университетінің планеталық ғылым профессоры Иан Кроуфордтың сөзіне сүйенсек, Шиваның Натараджа ретіндегі ғарыштық биі бөлшектер физикасын, энтропияны және ғаламның ыдырауын көрсетеді.

Тарих

Натаражаның классикалық бейнесін көрсететін тас мүсіндер Үндістанның көптеген үңгір ғибадатханаларында табылады, мысалы, Эллора үңгірлерінде (Махараштра), Элефанта үңгірлерінде және Бадами үңгірлерінде (Карнатака), бұл мүсіндер шамамен 6 ғасырда жасалған. Асанапат жазуында Саивачарья патшалығындағы Шива ғибадатханасы да еске алынады. Әдеби мәліметтерге сәйкес, Шиваның анандия тандавасының қоладан жасалған бейнесі алғаш рет Паллава дәуірінде, яғни 7-ші ғасыр мен 9-шы ғасырдың ортасында пайда болды. Натараджа Паллава дәуірінде Чидамбарамда құлшылыққа алынған, оның негізінде жаратылыс пен жойылудың ғаламдық айналымы туралы философиялық ұғымдар жатыр, бұл тамил ақыны Маниккавакакардың «Тирувасагам» шығармасында да кездеседі. Археологиялық қазбалар нәтижесінде Мадхья-Прадеш штатының Уджайнынан 9-10 ғасырларға жататын қызыл құмтастан жасалған Натараджа мүсіні табылды. Сонымен қатар, Гималай аймағындағы Кашмир сияқты археологиялық орындарда Натараджаның өнер туындылары табылған, бірақ олардың би позы мен иконографиясы сәл өзгеше, мысалы, екі немесе сегіз қолмен бейнеленген. 10-шы ғасыр шамасында Натараджа Тамил Надуда толыққанды және ең танымал түрінде, Чола қоласынан жасалған түрлі биіктіктегі мүсіндерде пайда болды, олардың биіктігі көбінесе төрт футтан кем болды. Мүсіндердің ғаламдық немесе метафизикалық мағынасы бар екені тамил ақындарының гимндеріне сүйене отырып айтылады. Непал, Ассам және Бенгалияда табылған орта ғасырлық өнер туындылары мен Шива биі туралы мәтіндерде ол кейде өзінің ваханасы (жануар көлігі) Нанди, бұқаның үстінде билеп тұрған күйде бейнеленеді, сондай-ақ ол аймақтық тұрғыда Нартешвара деп те аталады. Натараджаның өнер туындылары Гуджарат, Керала және Андхра-Прадеш штаттарында да табылды. Индонезиядағы Балидің қазіргі индуистік мәдениетінде Сива (Шива) Натараджа – биді жасаған құдай. Сива мен оның Натараджа ретінде билеуі Индонезияның Ява өнерінде де кеңінен танымал болды, индуизм сол жерде гүлденген кезде, ал Камбоджада ол Нриттесвара деп аталды. 2004 жылы Женевадағы CERN, Еуропалық бөлшектер физикасы зерттеу орталығында билеп тұрған Шиваның 2 метрлік мүсіні ашылды. Шиваның жаратылыс пен жойылудың ғаламдық биін бейнелейтін мүсінді Үндістан үкіметі CERN-ге осы зерттеу орталығының Үндістанмен ұзақ жылдар бойы байланысын нығайту мақсатында сыйға берді. Шива мүсінінің жанында орналасқан арнайы тақтада физик Фрицжоф Капраның сөздерімен Шиваның ғаламдық биінің метафорасы түсіндіріледі: «Жүздеген жылдар бұрын үнді суретшілері билейтін Шиваның әдемі бейнелерін қоладан жасады. Біздің заманымызда физиктер ғаламдық бидің үлгілерін бейнелеу үшін ең озық технологияларды пайдаланды. Осылайша, ғаламдық бидің метафорасы ежелгі мифологияны, діни өнерді және қазіргі физиканы біріктіреді». Батыс әдебиетінде «Натараджа қоласы» деп аталатын Чола Натараджаның өнер туындылары көбінесе мыстан, ал кейбіреулері мыстан жасалған, олар әдетте жоғалған балауыз құю (cire perdue) әдісімен құйылған.

Би мен йогада

Қазіргі заманғы йогада жаттығу ретінде Натараджасана – Натараджаға еліктейтін поза, және ол 20 ғасырда оның атымен аталған. Осыған ұқсас поза классикалық үнді биі Бхаратанатьямда да кездеседі.