Кіріспе
Ұлы тірі Чола ғибадатханалары – ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген, Үндістанның Тамил Наду штатындағы Чола әулеті дәуіріндегі индуистік ғибадатханалар жиынтығы. Таңжавурдағы ғибадатхана 1987 жылы тізімге қосылды, ал қалған екі ғибадатхана 2004 жылы қосылды. 11-12 ғасырлар аралығында салынған бұл ескерткіштерге мыналар кіреді:
Таңжавурдағы Брихадишвара ғибадатханасы, оны Раджараджа I салған.
Гангяконда Чолапурамдағы Брихадишвара ғибадатханасы, оны Раджендра Чола I салған.
Кумбаконамадағы Айраватешвара ғибадатханасы, оны Раджараджа II салған.
Brihadisvara Temple at Thanjavur, built by Rajaraja I.
Brihadisvara Temple at Gangaikonda Cholapuram, built by Rajendra Chola I.
Airavatesvara Temple at Kumbakonam, built by Rajaraja II.
Дүниежүзілік мұралық нысанды тану
Таңжавурдағы ғибадатхана кешені 1987 жылы мойындалды. Гангэйконда Чолапурамдағы ғибадатхана кешені мен Айраватесвара ғибадатхана кешені 2004 жылы осы нысанға қосымша ретінде енгізілді. "Ұлы тірі Чола ғибадатханалары" нысанына іріктелу критерийлері:
Критерий (i): Оңтүстік Үндістанның үш Чола ғибадатханасы дравидтік үлгідегі ғибадатхананың таза түрінің архитектуралық тұжырымдамасындағы ең көрнекті шығармашылық жетістікті көрсетеді. Критерий (ii): Таңжавурдағы Брихадисвара ғибадатханасы Чола ғибадатханаларының алғашқы және маңызды мысалы болды, одан кейін дамыған басқа екі нысан да осының куәсі. Критерий (iii): Үш Ұлы Чола ғибадатханасы Чола империясының архитектурасының және Оңтүстік Үндістанның тамил өркениетінің дамуына ерекше және ең айқын куәлік болып табылады. Критерий (iv): Таңжавурда, Гангаикондачолапурамда және Кумбаконамдағы Ұлы Чола ғибадатханалары архитектураның және Чола идеологиясының көрнекті үлгілеріне жатады.
Criterion (i): The three Chola temples of Southern India represent an outstanding creative achievement in the architectural conception of the pure form of the Dravidan type of temple. Criterion (ii): The Brihadisvara Temple at Thanjavur became the first great example of the Chola temples, followed by a development of which the other two properties also bear witness. Criterion (iii): The three Great Chola Temples are an exceptional and the most outstanding testimony to the development of the architecture of the Chola Empire and the Tamil civilization in Southern India. Criterion (iv): The Great Chola temples at Thanjavur, at Gangaikondacholapuram and Kumbakonam are outstanding examples of the architecture and the representation of the Chola ideology.
Ғибадатханалар
Танжавур Ченнаидің оңтүстік-батысында шамамен орналасқан. Гангэйконда Чолапурам және Дарасурам сәйкесінше оның солтүстік-шығысында шамамен және шамамен орналасқан.
Танжавурдағы Брихадисвара ғибадатханасы
Таңжаурда орналасқан Брихадисвара ғибадатханасы – Шиваға арналған индуистік ғибадатхана. Бұл ғибарат 1003-1010 жылдар аралығында Раджа Раджа Чола I салған. Бұл 11 ғасырдағы ғибадатхананың бастапқы ескерткіштері суардың төңірегінде салынған. Оған гопура, негізгі ғибадатхана, оның алып мұнарасы, жазулар, фрескалар және мүсіндер кіреді, олар негізінен шайвизмге, сондай-ақ индуизмнің вайшнавизм және шактизм дәстүрлеріне байланысты. Ғибадатхана тарихында зақымданған, кейбір өнер туындылары қазір жоғалып кеткен. Келесі ғасырларда қосымша мандапамдар мен ескерткіштер салынды. Қазір ғибадатхана 16 ғасырдан кейін салынған қамал қабырғаларының арасында тұр. Граниттен салынған, қасиетті орынның үстіндегі виманам мұнарасы Оңтүстік Үндістандағы ең биік мұнаралардың бірі. Ғибадатханада үлкен бағаналы пракара (дәліз) және Үндістандағы ең үлкен Шива лингаларының бірі бар.
Гангэйконда Чолапурамдағы Брихадисвара ғибадатханасы
Гангэйконда Чолапурамдағы Брихадисвара ғибадатханасы – Танджавур Брихадисвара ғибадатханасынан шамалы қашықтықта, Гангэйконда Чолапурамда орналасқан индуистік ғибадатхана. 1035 жылы Раджендра Чола I өзінің жаңа астанасының бір бөлігі ретінде салған бұл Чола әулеті дәуіріндегі ғибадатхана 11 ғасырғы ғибадатхана сияқты дизайнмен және атаумен ұқсас, кейде оны Гангаикондачолапурам ғибадатханасы деп те атайды. Лингаммен бірге негізгі ғибадатханадан өзге, ғибадатхана кешенінде көптеген кішігірім ғибадатханалар, гопуралар және басқа да ескерткіштер бар, олардың кейбіреулері кейінірек ғасырларда ішінара бұзылып, қалпына келтірілген. Бұл ғибадатхана қоладан жасалған мүсіндерімен, қабырғаларындағы өнер туындыларымен, Нанди және қисық мұнарасының үлкендігімен әйгілі.
Айраватовсвара ғибадатханасы
Айраватесвара ғибадатханасы Оңтүстік Үндістанның Кумбаконам қаласында орналасқан, ол 1166 жылға дейін салынған. Бұл Кумбаконам аймағындағы ортағасырлық дәуірдегі он сегіз ірі индуистік ғибадатханалардың бірі. Ғибадатхана Шива құдайына арналған. Онда индуизмнің вайшнавизм және шактизм дәстүрлері де құрметпен көрсетіледі, сондай-ақ шаивизмнің бакты қозғалысының қасиеттілері – алпыс үш наянар туралы аңыздар да бар. Индраның ақ пілінің құрметіне аталған бұл ғибадатхана Чола империясының ұлы сәулет өнерінің куәсі. Бұл I Раджаражадан бастап, ұрпақтан-ұрпаққа патшалар салған үш ұлы Чола ғибадатханасының соңғысы. Айраватесвара ғибадатханасын шамамен 1150 жылы II Раджаража салған. Бұл ғибадатхананың ерекше белгілерінің бірі – Раджагамбира Тирумандапам, әсем ою-өрнектелген бағаналары, граниттен жасалған ұзын сатылары және жылқылармен тартылатын тас шарабандары бар корольдік аула. Бұл ғибадатханада бұрынғы ғибадатханаларға қарағанда шеберлік жоғары. Дарасурам Кумбаконамнан бір тас лақтырудай жақын жерде орналасқан. Тас ғибадатханада күйме пішінді құрылым бар, және Веда мен Пураналардағы Индра, Агни, Варуна, Ваю, Брахма, Сурья, Вишну, Саптамитрика, Дурга, Сарасвати, Шри Деви (Лакшми), Ганг, Ямуна, Субрахманья, Ганеша, Кама, Рати және басқа да маңызды құдайлар бейнеленген. Жазуларға сәйкес, ғибадатхана бұрын әлдеқайда үлкен болған және жеті ауласы болған. Қазір тек бір аула ғана сақталған; ғибадатхананың гопурамы сияқты бөліктері қираған, ал негізгі ғибадатхана мен оған қосымша киіз үйлер жеке тұр. Бұл ғибадатхана жыл сайын көптеген индуист паломниктерін тартады.
Қайласнатхер ғибадатханасы
"Кайласанатха ғибадатханасы, Канчипурам" – Тамил Наду, Үндістан, Канчипурам қаласындағы Паллава дәуіріне жататын тарихи индуистік ғибадатхана. Шиваға арналған бұл ғибадатхана Канчипурамдағы ең көне сақталған ескерткіштердің бірі. Ол дравид сәулетінің ерекшеліктерін көрсетеді және шамамен 700 жылға қарай Нарасимхаварман II, ал кейін Махендраварман III салған. Төртбұрышты жоспармен салынған ғибадатханада кіреберіс залы (муха мандапа), жиналу залы (маха мандапа) және төрт қабатты виманамен жабылған негізгі құрбандық орны (гарбха грия) бар. Басты құрбандық орнының сыртында жеті, ал ішінде екі кішкентай ғибадатхана орналасқан, олардың барлығы Шиваның түрлі бейнелерін көрсетеді. Ғибадатхананың пракара (аула) қабырғалары да кішкентай бөлмелермен қоршалған. Бұл ғибадатхана Тамил Надудағы индуистік қабырға суреттерінің алғашқы және ең жақсы үлгілерінің бірімен де танымал. Осы суреттер ауланың ішкі қабырғаларындағы бөлмелерде сақталған. Суреттер стилі Ажанта үңгірлеріндегі және Канчипурамдағы 8 ғасырға жататын Вайкунтаперумал ғибадатханасының тарихи суреттерінде де кездеседі. Ғибадатхана қабырғаларында аймақтық тарихты және тамил ғибадатханаларының дәстүрлерін зерттеу үшін маңызды ерте жазулар сақталған. Құрылыста Шиваның әртүрлі формаларына арналған 58 кішкентай ғибадатхана бар. Олар айналма жолдың биік қабырғаларының ішкі бетіне орналасқан. Бұл ғибадатхана қаланың ең танымал туристік орталықтарының бірі болып есептеледі.