Кіріспе
Астрономияда Күн мен планета арасындағы бұрыштық арақашықтық, Жерді анықтамалық нүкте ретінде пайдалану. Астрономияда планетаның созылуы – Күн мен планета арасындағы бұрыштық арақашықтық, Жерді анықтамалық нүкте ретінде пайдалану. Белгілі бір төменгі планетаның ең үлкен созылуы, осы планетаның Күн төңірегіндегі орбиталық жолындағы орны, Жердегі бақылаушыға жанасқанда болады. Төменгі планета Жердің Күнді айналатын орбитасының ішінде жақсы орналасқандықтан, оның созылуын бақылау аса қиындық тудырмауы керек (мысалы, терең ғарыш объектілерімен салыстырғанда). Планета ең үлкен созылу кезінде Жерден қарағанда Күннен ең алыс болып көрінеді, сондықтан оның пайда болуы да сол сәтте жақсы болады. Күн батқаннан кейін көрінетін төменгі планета, ең үлкен шығыс созылуына жақын болады. Күн шығар алдында көрінетін төменгі планета, ең үлкен батыс созылуына жақын болады. Меркурийдің ең үлкен созылу бұрышы (шығысқа немесе батысқа) 18° мен 28° аралығында, ал Венераның бұрышы 45° мен 47° аралығында. Бұл мәндер планеталардың орбиталары толық дөңгелек емес, эллипстік болғандықтан өзгереді. Бұл сәйкессіздікке әсер ететін тағы бір фактор – орбиталық еңіс, онда әр планетаның орбиталық жазықтығы эклиптика және өзгермейтін жазықтықтар сияқты анықтамалық жазықтыққа қатысты сәл еңкейеді. Астрономиялық кестелер мен Heavens Above сияқты веб-сайттар планеталардың келесі ең үлкен созылуларына қашан және қай жерде жететінін болжайды.
In astronomy, a planet's elongation is the angular separation between the Sun and the planet, with Earth as the reference point. The greatest elongation of a given inferior planet occurs when this planet's position, in its orbital path around the Sun, is at tangent to the observer on Earth. Since an inferior planet is well within the area of Earth's orbit around the Sun, observation of its elongation should not pose that much a challenge (compared to deep sky objects, for example). When a planet is at its greatest elongation, it appears farthest from the Sun as viewed from Earth, so its apparition is also best at that point. When an inferior planet is visible after sunset, it is near its greatest eastern elongation. When an inferior planet is visible before sunrise, it is near its greatest western elongation. The angle of the maximum elongation (east or west) for Mercury is between 18° and 28°, while that for Venus is between 45° and 47°. These values vary because the planetary orbits are elliptical rather than perfectly circular. Another factor contributing to this inconsistency is orbital inclination, in which each planet's orbital plane is slightly tilted relative to a reference plane, like the ecliptic and invariable planes. Astronomical tables and websites, such as Heavens Above, forecast when and where the planets reach their next maximum elongations.
Ұзарту мерзімі
Планетаның ең үлкен созылуы мерзімді түрде болады, ең үлкен шығыс созылуынан кейін ең үлкен батыс созылуы және керісінше. Мерзім Күннен қарағанда Жер мен планетаның салыстырмалы бұрыштық жылдамдығына байланысты. Бұл мерзімді аяқтауға кеткен уақыт планетаның синодикалық мерзімі болып табылады. T – мерзім (мысалы, екі ең үлкен шығыс созылу арасындағы уақыт), ω – салыстырмалы бұрыштық жылдамдық, ωe – Жердің бұрыштық жылдамдығы және ωp – планетаның бұрыштық жылдамдығы болсын. Онда Te және Tp – Жер мен планетаның жылдары (яғни Күнді айналу мерзімдері, сидериялық мерзімдер деп аталады). Мысалы, Венераның жылы (сидериялық мерзімі) 225 күнге тең, ал Жердің жылы 365 күнге тең. Осылайша, Венераның синодикалық мерзімі, әрбір екі шығыс ең үлкен созылу арасындағы уақытты көрсетеді, 584 күнге тең; бұл батыс созылуларына да қатысты. Бұл мәндер шамамен алынған, себебі (жоғарыда айтылғандай) планеталардың толық дөңгелек, бір жазықтықтағы орбиталары жоқ. Күнге жақын орналасқан планета, алыс орналасқан планетадан гөрі жылдам қозғалады, сондықтан ең үлкен созылудың күні мен уақытын дәл анықтау үшін орбиталық механиканың күрделі талдауы қажет.
where Te and Tp are Earth's and the planet's years (i. e. periods of revolution around the Sun, called sidereal periods). For example, Venus's year (sidereal period) is 225 days, and Earth's is 365 days. Thus Venus's synodic period, which gives the time between every two eastern greatest elongations, is 584 days; this also applies to the western counterparts. These values are approximate, because (as mentioned above) the planets do not have perfectly circular, coplanar orbits. When a planet is closer to the Sun it moves faster than when it is further away, so exact determination of the date and time of greatest elongation requires a much more complicated analysis of orbital mechanics.
Жоғары планеталар
Жоғары планеталар, шағын планеталар және астероидтер басқа циклдан өтеді. Бірлескеннен кейін, мұндай объектінің созылуы 90° тан жоғары максималды мәнге (төменгі планеталарда мүмкін емес) дейін арта береді, бұл оппозиция деп аталады және оны Жермен гелиоцентрлік бірлесу ретінде де қарастыруға болады. Бұл көбінесе 180° қа сияқты болады. Жоғары планетада оппозицияда тұрған бақылаушы үшін Жер Күнмен бірге көрінеді. Техникалық тұрғыдан, оппозиция нүктесі максималды созылу нүктесінен уақыт және орналасқан жер жағынан өзгеше болуы мүмкін. Оппозиция – кез келген мұндай объектінің Күнге қатысты (Жерден көрінетін) көрінетін эклиптикалық бойлық 180° қа тең болатын сәт ретінде анықталады; осылайша, объектінің Жер орбитасының жазықтығынан қаншалықты алшақтауын ескермейді. Мысалы, орбитасы планеталардың жазықтығына қатысты көлбеу Плутонның оппозициядағы максималды созылуы 180° тан кем болады. "Күннен максималды көрінетін созылу" деген алты сөздік тіркес созылудың толық анықтамасын береді. Барлық жоғары планеталар оппозиция кезінде ең жақсы көрінеді, себебі олар Жерге жақын болады немесе Жерге ең жақын орналасады және түн бойы көкжиектің үстінде болады. Созылудың өзгеруінен туындаған шаманың өзгеруі планетаның орбитасы Жерге неғұрлым жақын болса, соғұрлым үлкен болады. Марстың шамасы, әсіресе, созылуға байланысты өзгереді: ол афелийге жақын жерде +1.8 дейін төмендеуі мүмкін, бірақ сирек кездесетін қолайлы оппозицияда -2.9 дейін жетеді, бұл оның ең төменгі шамасынан 75 есе жарық екенін білдіреді. Алға жылған сайын, созылудың өзгеруіне сәйкес келетін шаманың өзгеруі біртіндеп төмендейді. Оппозиция кезінде Юпитердің Жерден көрінетін шамасы 3.3 есеге жетеді, ал Уран – Күн жүйесіндегі адам көзімен көруге болатын ең алыс дене – 1.7 есеге жетеді. Астероидтер Жер орбитасынан көп айырмашылығы жоқ орбитамен қозғалатындықтан, олардың шамасы созылуға байланысты күрт өзгеруі мүмкін. Астероидтар белдеуіндегі оннан астам нысанды 10x50 бинокльмен орташа оппозицияда көруге болады, бірақ олардың ішінде тек Церера мен Веста ғана орбиталық оппозициядағы ең нашар нүктелерде (ең кішкентай созылулар) +9.5 бинокльдік шектен жоғары болады. Квадратура дененің (ай немесе планета) орны оның созылуы 90° немесе 270° болатын кезде пайда болады; яғни, дене-Жер-Күн бұрышы 90° тең болады.
Басқа планеталардың жер серіктері
Кейде "ұзарту" термині басқа планетаның серігінің орталық планетадан бұрыштық қашықтығын білдіруі мүмкін, мысалы, Ионың Юпитерден бұрыштық қашықтығы. Мұндай жағдайда ең үлкен шығыс және ең үлкен батыс ұзартуы туралы айтуға болады. Уранның серіктерінің зерттелуі жиі ең үлкен солтүстік және ең үлкен оңтүстік ұзартуына қатысты болады, себебі Уранның айналу осінің еңістігі өте жоғары.