Махаяна және Ваджраяна буддизміндегі Үш Дене тұжырымы

Будданың үш денесі: Махаяна және Ваджраяна буддизміндегі негізгі доктрина. Трикāya – будданың сан қырлы жаратылысын түсіндіреді. Жапон дінінде үш құпия ретінде белгілі.

Кіріспе

Махаяна мен Ваджраяна буддизміндегі үш дене тұжырымы Трикая ілімі (, әдеби мағынасы "үш дене"; ,) – Махаяна және Ваджраяна буддизмінде Будданың көп қырлы болмысын түсіндіретін маңызды ілім. Бұл тұжырымда Будданың үш ерекше денесі немесе жағы бар, олардың әрқайсысы толыққанды оянудың әртүрлі қырларын көрсетеді.

Жапон буддизмі

Жапонияның Тэндай және Шингон буддизм ағымдарында олар Үш құпия (三密) деп белгілі.

Будда денелері

Ваджраяна кейде svābhāvikakāya «негізгі дене» деп аталатын төртінші денені, ал mahāsūkhakāya («үлкен бақыт денесі») деп аталатын бесінші денені білдіреді. Svābhāvikakāya – бұл үш каяның бірлігі немесе ажырамас екендігі. Бұл термин Гелуг ілімдерінде де белгілі, онда ол дхармакаяның екі аспектісінің бірі болып табылады: svābhāvikakāya «мәндік дене» және jñānakāya «білім денесі». Харибхадра Абхисамайаланкарада Буддалық табиғатты төрт кая арқылы 8-тарауда сипаттағанын айтады: svābhāvikakāya, [jñāna]dharmakāya, sambhogakāya және nirmāṇakāya. Дзогчен ілімдерінде «дхармакая» Будда табиғатының өзіндік мәнінің болмауы, яғни ұғымға келтірілмейтін мәнінің бос екендігін білдіреді, оның тану қабілеті немесе айқындығы – самбогакая, ал оның мүмкіндігі «өзінен-өзі бар санамен» толығуы – нирманакая. Махамудрадағы түсіндірме де ұқсас: махамудра практикасы жеміс бергенде, сана мен барлық құбылыстардың кез келген жекеліксіз толығымен бос екенін көреді; осы бостандық дхармакая деп аталады. Сананың мәні бос екенін, бірақ оның жарық сияқты әлеуеті бар екенін түсінесіз. Махамудра тұжырымында Самбогакая осы жарық ретінде түсіндіріледі. Нирманакая – бұл әлеуеттің тірі жандарға әсер ететін күші. Ануйога көзқарасы бойынша, Ақыл Ағыны (санскрит: citta santana) – Трикаяны байланыстыратын «жалғастылық» (санскрит: santana; Wylie: rgyud). Дакинилерді де трикая теориясына сәйкес жіктеуге болады. Дхармакая дакини, яғни Самантабхадри, барлық құбылыстар пайда болатын дхармадхатуды білдіреді. Самбогакая дакини – тантрикалық практикада медитациялық құдайлар ретінде қолданылатын идамдар. Нирманакая дакини – ерекше қабілеттерімен туған әйелдер; олар толыққан йогинилер, гурулардың серіктестері немесе тіпті барлық әйелдер, өйткені оларды Бес Татагаттың отбасыларына жатқызуға болады.

Vajrayana sometimes refers to a fourth body called the svābhāvikakāya "essential body", and to a fifth body, called the mahāsūkhakāya (, "great bliss body"). The svābhāvikakāya is simply the unity or non separateness of the three kayas. The term is also known in Gelug teachings, where it is one of the assumed two aspects of the dharmakāya: svābhāvikakāya "essence body" and jñānakāya "body of wisdom". Haribhadra claims that the Abhisamayalankara describes Buddhahood through four kāyas in chapter 8: svābhāvikakāya, [jñāna]dharmakāya, sambhogakāya and nirmāṇakāya. In dzogchen teachings, "dharmakaya" means the buddha nature's absence of self nature, that is, its emptiness of a conceptualizable essence, its cognizance or clarity is the sambhogakaya, and the fact that its capacity is 'suffused with self existing awareness' is the nirmanakaya. The interpretation in Mahamudra is similar: When the mahamudra practices come to fruition, one sees that the mind and all phenomena are fundamentally empty of any identity; this emptiness is called dharmakāya. One perceives that the essence of mind is empty, but that it also has a potentiality that takes the form of luminosity. In Mahamudra thought, Sambhogakāya is understood to be this luminosity. Nirmanakāya is understood to be the powerful force with which the potentiality affects living beings. In the view of Anuyoga, the Mind Stream (Sanskrit: citta santana) is the 'continuity' (Sanskrit: santana; Wylie: rgyud) that links the Trikaya. Ḍākinīs can also be classified according to the trikāya theory. The dharmakāya ḍākinī, which is Samantabhadrī, represents the dharmadhatu where all phenomena appear. The sambhogakāya ḍākinī are the yidams used as meditational deities for tantric practice. The nirmanakaya ḍākinīs are human women born with special potentialities; these are realized yogini, the consorts of the gurus, or even all women in general as they may be classified into the families of the Five Tathagatas.