Өлім мен қайта туу арасындағы кезең

Кіріспе

Буддизмнің кейбір мектептерінде бардо (Wylie: bar do) немесе антарабхава (санскрит, қытай және жапон: 中有, қытай тілінде zhōng yǒu және жапон тілінде chū'u) – өлім мен қайта туу арасындағы аралық, өтпелі немесе лиминалдық жағдай. Бұл ұғым Гаутама Будданың өлімінен кейін көп ұзамай пайда болды, алғашқы буддалық мектептердің бірі осындай аралық күйдің бар екенін қабылдаса, екіншілері оны қабылдамады. Өлім мен қайта туу арасындағы аралық күй – антарабхава, буддизмге Ведалық Упанишадтар (кейінірек индуизм) философиялық дәстүрінен әкелінді. Кейін буддизм бардо ұғымын өмір мен өлімнің барлық кезеңдерін қамтитын алты немесе одан да көп саналық күйлерге дейін кеңейтті. Тибет буддизмінде бардо – Тибет өлілер кітабы, Бардо Тодол (Bardo Thodol, әдеби аудармасы – «Орталық күйде естіген арқылы босау») негізгі тақырыбы. Бұл мәтін жақында қайтыс болған адамды өлім бардосы арқылы жақсы қайта тууға жетелеуге, сондай-ақ оның жақындарына қайғыны басуға көмектесуге арналған. Ешқандай нақтылаусыз қолданылғанда, «бардо» – жердегі екі өмірдің арасындағы аралыққа жататын жағдай. Тибет дәстүріне сәйкес, адамның өлімінен кейін және келесі тууына дейін, санасы физикалық денемен байланыспағанда, түрлі құбылыстарды бастан кешіреді. Бұл әдетте өлімнен кейін, рухани қабілеттеріне қарай, шындықтың ең айқын сезімінен басталып, содан кейін бұрынғы дұрыс емес іс-әрекеттерінің ықпалынан туындаған қорқынышты көріністерге өтеді. Дайын және тиісті оқытылған адамдар үшін бардо азаттыққа қол жеткізуге зор мүмкіндік береді, себебі шындықты тікелей сезіну арқылы трансценденттік түсінік пайда болуы мүмкін; ал басқалары үшін бұл қауіпті орынға айналуы мүмкін, өйткені кармалық түрде туындаған көріністер оларды қанағаттандырмайтын қайта тууға итере алады. Метафоралық тұрғыдан алғанда, бардо – әдеттегі өмір салты тоқтатылған кездерді сипаттау үшін қолданылуы мүмкін, мысалы, ауру кезінде немесе медитациялық оқу кезінде. Мұндай кездер рухани өсуге жемісті болуы мүмкін, себебі сыртқы шектеулер азаяды. Алайда, олар қиындықтар тудыруы да мүмкін, өйткені біздің жетілмеген ниеттеріміз алдыңғы қатарға шығуы мүмкін, сидпа бардодағыдай.

Buddhist concept

In some schools of Buddhism, bardo ( Wylie: bar do) or antarābhava (Sanskrit, Chinese and Japanese: 中有, romanized in Chinese as zhōng yǒu and in Japanese as chū'u) is an intermediate, transitional, or liminal state between death and rebirth. The concept arose soon after Gautama Buddha's death, with a number of earlier Buddhist schools accepting the existence of such an intermediate state, while other schools rejected it. The concept of antarābhava, an intervening state between death and rebirth, was brought into Buddhism from the Vedic Upanishadic (later Hindu) philosophical tradition. Later Buddhism expanded the bardo concept to six or more states of consciousness covering every stage of life and death. In Tibetan Buddhism, bardo is the central theme of the Bardo Thodol (literally Liberation Through Hearing During the Intermediate State), the Tibetan Book of the Dead, a text intended to both guide the recently deceased person through the death bardo to gain a better rebirth and also to help their loved ones with the grieving process. Used without qualification, "bardo" is the state of existence intermediate between two lives on earth. According to Tibetan tradition, after death and before one's next birth, when one's consciousness is not connected with a physical body, one experiences a variety of phenomena. These usually follow a particular sequence of degeneration from, just after death, the clearest experiences of reality of which one is spiritually capable, and then proceeding to terrifying hallucinations that arise from the impulses of one's previous unskillful actions. For the prepared and appropriately trained individuals, the bardo offers a state of great opportunity for liberation, since transcendental insight may arise with the direct experience of reality; for others, it can become a place of danger as the karmically created hallucinations can impel one into a less than desirable rebirth. Metaphorically, bardo can be used to describe times when the usual way of life becomes suspended, as, for example, during a period of illness or during a meditation retreat. Such times can prove fruitful for spiritual progress because external constraints diminish. However, they can also present challenges because our less skillful impulses may come to the foreground, just as in the sidpa bardo.

Үнді буддизміне аралық кезең

Ертедегі буддалық мектептердің жазбаларынан кем дегенде алты түрлі топтың аралық өмір сүру (антарбхава) туралы түсінікті қабылдағаны көрінеді, атап айтқанда, Сарвастивада, Дарштантика, Ватсипутрия, Саммития, Пурвашаила және кеш Махисасака. Алғашқы төртеуі бір-бірімен тығыз байланысты. Оларға қарсы Махасагхика, ерте Махисасака, Тхеравада, Вибхьявада және Шарипутрабхидхарма (мүмкін Дхармагупта) болды. "Орталық өмір сүру" туралы алғашқы сілтемелердің кейбіреулерін Сарвастивадиннің Махавибхаша (阿達磨大婆沙論) мәтінінен табуға болады. Мысалы, Махавибхаша "негізгі болмыс" (本有), "орталық болмыс" (中有), "туылма болмыс" (生有) және "өлім болмыс" (死有) (CBETA, T27, no. 1545, 959 б. және т.б.) көрсетеді. Андре Бароның "Les sectes bouddhiques du Petit Véhicule" еңбегінде Сарвастивада мектептерінің дәлелдемелері былайша берілген:

Бір өмірден екінші өмірге өтуді жүзеге асыратын аралық жаратылыс, әрбір тірі жаратылыс сияқты, бес жиынтықтан (сканда) құралған. Оның болуы өлім орны мен сәті мен қайта туылғандардың арасындағы уақыт пен кеңістікте үздіксіздік болуы мүмкін емес екендігімен дәлелденіп отыр, сондықтан бір қатарға жататын екі өмірдің уақыт пен кеңістікте аралық сатымен байланысы болуы керек. Аралық жаратылыс – Гандарва, оның болуы ата-ананың балалылығы мен бірігуі сияқты түйсік кезінде қажет. Сонымен қатар, Антарапаринирвайн – бұл аралық өмірде паринирванаға ие болған анагамин. Бес қылмыстың бірін жасаған қылмыскерге (анантария) қатысты болсақ, ол дәл осылай аралық өмірден өтеді, оның соңында ол тозақта қайта туылады. Кейінгі кезеңде сол мектептен шыққан, бірақ кейбір айырмашылықтармен, Васубандхудың Абхидхармакоша түсіндіреді (ағылшын тіліндегі аударма, 383 б. және т.б.):

Аралық жаратылыс және аралық өмір сүру дегеніміз не? Аралық өмір сүру, өлімдегі өмір мен туылғандағы өмірдің арасына еніп, келуі керек жерге жетпегендіктен, туылған деп айтуға болмайды. Өлімдегі бес скандха мен туылғандағы бес скандханың арасында қайта туылған жерге баратын бес скандханың "денесі" бар. Қайта туылған екі әлемнің (гати) арасындағы бұл өмірді аралық өмір сүру деп атайды. Ол бұл түсінікті басқа мектептерге қарсы қорғауға бірнеше мәтіндер мен мысалдар келтіреді, олар оны қабылдамайды және бір өмірдегі өлімнен кейін келесі өмірде бірден қайта ту болады деп мәлімдейді, арада ешқандай аралық жағдай болмайды. Махавибхаша мен Абхидхармакошада аралық жағдайдың ең көп "жеті рет жеті күн" (яғни 49 күн) созылатыны туралы түсінік бар. Бұл бір көзқарас, бірақ басқалары да болды. Осыған ұқсас дәлелдер Гарварманның *Сатьясидхи Шастрасында* және Праджнапарамита сутраларына Упадешаның түсіндірмесінде қолданылған, екеуіне де Сарвастивада мектебінің күшті әсері бар. Бұл екі мәтін де Қытай буддизміне үлкен ықпал етті, ол да бұл идеяны ереже ретінде қабылдайды. Саддхарма смрити упасхана сутрасы (正法念處經) әр түрлі тәжірибелерге ие 17 аралық күйді жіктейді.

Тибет буддизміне қатысты алты бардо

Фримантель (2001) бардоның алты дәстүрлі күйі бар екенін айтады: «Бұл өмірдің бардосы» (55-бет); «Медитация бардосы» (58-бет); «Арман бардосы» (62-бет); «Өлім бардосы» (64-бет); «Дхармата бардосы» (65-бет); «Аралық бардо» (66-бет). Shugchang және басқалар. (2000: 5-бет) бардо тодолды қамтитын Карма Лингпаның Житро (тибетше: Zhi khro) оқу циклын талқылайды және алты бардоны тізімдейді: «Бірінші бардо біз туғанда басталады және тіршілік бойына созылады. Екіншісі – арман бардосы. Үшіншісі – концентрация немесе медитация бардосы. Төртіншісі – өлім кезінде пайда болады. Бесіншісі – нағыз табиғаттың жарқырауы бардосы деп аталады. Алтыншысы – қайта туу немесе кармалық болу бардосы. Кьенэй бардосы (skye gnas bar do) – туу мен өмірдің алғашқы бардосы. Бұл бардо тұжырымдалудан бастап соңғы демімізге дейін, сана ағыны денеден айырылғанға дейін жалғасады. Милам бардосы (rmi lam bar do) – арман күйінің екінші бардосы. Милам бардосы – бірінші бардоның бір бөлігі. Арман йогасы буддалық садханаға арман күйін енгізу үшін тәжірибелерді дамытады. Самтен бардосы (bsam gtan bar do) – медитацияның үшінші бардосы. Бұл бардоны көбінесе тек медитациямен айналысатындар ғана сезінеді, бірақ жеке адамдар оны спонтанды түрде де сезінуі мүмкін. Самтен бардосы – Кьенэй бардосының бір бөлігі. Чихай бардосы (‘chi kha’i bar do) – өлім сәтінің төртінші бардосы. Дәстүр бойынша, бұл бардо сыртқы және ішкі белгілер өлімнің жақындап келе жатқанын көрсетер кезде басталады және Махабхутаның ыдырауы немесе трансформациясы, сондай-ақ сыртқы және ішкі тыныс тоқтағанға дейін жалғасады. Чоньи бардосы (chos nyid bar do) – соңғы «ішкі тыныс» (санскрит: прана, ваю; тибет: рлунг) тоқтағаннан кейін басталатын нағыз табиғаттың жарқырауының бесінші бардосы. Осы бардода көріністер мен дыбыстық құбылыстар пайда болады. Дзогчен оқуларында бұлар өздігінен пайда болатын Төгал (тибетше: thod rgal) көріністері деп аталады. Осы көріністермен бірге терең тыныштық пен таза сана да пайда болады. Өмір бойы тәжірибе алмаған және/немесе өлім кезінде таза жарықты (тибет: ‘od gsal) танымаған саналы тіршілік иелері әдетте бесінші бардоның жарқырауында адасады. Сидпа бардосы (srid pa bar do) – қайта туудың немесе трансмиграцияның алтыншы бардосы. Бұл бардо ішкі тыныс жаңа қайта туған формада, сана қоймасындағы «кармалық тұқымдар» бойынша анықталғанға дейін жалғасады.

Fremantle (2001) states that there are six traditional bardo states known as the Six Bardos: the Bardo of This Life (p. 55); the Bardo of Meditation (p. 58); the Bardo of Dream (p. 62); the Bardo of Dying (p. 64); the Bardo of Dharmata (p. 65); and the Bardo of Existence (p. 66). Shugchang, et al. (2000: p. 5) discuss the Zhitro (Tibetan: Zhi khro) cycle of teachings of Karma Lingpa which includes the Bardo Thodol and list the Six Bardo: "The first bardo begins when we take birth and endures as long as we live. The second is the bardo of dreams. The third is the bardo of concentration or meditation. The fourth occurs at the moment of death. The fifth is known as the bardo of the luminosity of the true nature. The sixth is called the bardo of transmigration or karmic becoming. Kyenay bardo (skye gnas bar do) is the first bardo of birth and life. This bardo commences from conception until the last breath, when the mindstream withdraws from the body. Milam bardo (rmi lam bar do) is the second bardo of the dream state. The Milam Bardo is a subset of the first Bardo. Dream Yoga develops practices to integrate the dream state into Buddhist sadhana. Samten bardo (bsam gtan bar do) is the third bardo of meditation. This bardo is generally only experienced by meditators, though individuals may have spontaneous experience of it. Samten Bardo is a subset of the Kyenay Bardo. Chikhai bardo ('chi kha'i bar do) is the fourth bardo of the moment of death. According to tradition, this bardo is held to commence when the outer and inner signs presage that the onset of death is nigh, and continues through the dissolution or transmutation of the Mahabhuta until the external and internal breath has completed. Chönyi bardo (chos nyid bar do) is the fifth bardo of the luminosity of the true nature which commences after the final 'inner breath' (Sanskrit: prana, vayu; Tibetan: rlung). It is within this Bardo that visions and auditory phenomena occur. In the Dzogchen teachings, these are known as the spontaneously manifesting Tögal (Tibetan: thod rgal) visions. Concomitant to these visions, there is a welling of profound peace and pristine awareness. Sentient beings who have not practiced during their lived experience and/or who do not recognize the clear light (Tibetan: 'od gsal) at the moment of death are usually deluded throughout the fifth bardo of luminosity. Sidpa bardo (srid pa bar do) is the sixth bardo of becoming or transmigration. This bardo endures until the inner breath commences in the new transmigrating form determined by the "karmic seeds" within the storehouse consciousness.

Тарих

Бардо Тодол ағылшын тіліне аударылғаннан бері бардоның әртүрлі түсініктері қалыптасты (Лопес, 1998: 43 және 83). 1927 жылы Уолтер И. Эванс Венцтің аудармасында бардо сипаттамасы қайта туудың «эзотерикалық» көрінісі ретінде берілді, ол эволюциялық жүйе болып табылады, онда жабайы жағдайға регрессия мүмкін емес еді. Шамамен қырық жыл өткен соң, 1964 жылы Тимоти Лири, Ральф Метзнер және Ричард Альперт аралық күйлерді сегіз сағаттық галлюциногендік сапардың пайдалы есебі ретінде қарастырды. Чогьям Трунгпа 1975 жылы қайта туу әлемін психологиялық күй ретінде бейнелейді, ал Согьял Ринпоче 1992 жылы жарық көрген аудармасында алты әлемді талқылауды Калифорния серферлері мен Нью-Йорк банкирлерін пародизациялау мүмкіндігі ретінде пайдаланды. Екі жылдан кейін Роберт Турман (1994) бастапқыда Ньиңма мәтіні ретінде сипатталған бардоны Гелуг тұрғысынан түсіндірді. Фримантл (2001: 53–54) бардо ұғымының Гималай дәстүріндегі дамуын көрсетеді:

Бастапқыда бардо бір өмір мен келесі өмір арасындағы кезеңді ғана білдірді, және ешқандай нақтылаусыз айтылғанда оның қалыпты мағынасы осы болып табылады. Буддизмнің алғашқы ғасырларында осы теория бойынша көптеген пікір таластар болды, бір жағы қайта туудың (немесе ұрықтанудың) өлімнен кейін дереу болатынын, ал екінші жағы екеуінің арасында аралық болуы керек екенін айтты. Махаянаның пайда болуымен, аралық кезеңге сенім басым болды. Кейінірек Буддизм бұл ұғымды өмір, өлім және қайта тудың толық циклын қамтитын алты немесе одан да көп ұқсас күйлерді ажырату үшін кеңейтті. Бірақ оны кез келген аралық тәжірибе ретінде, екі басқа күйдің арасындағы кез келген жағдай ретінде де түсіндіруге болады. Оның бастапқы мағынасы, өлім мен қайта туу арасындағы тәжірибе бардо тәжірибесінің үлгісі болып табылады, ал алты дәстүрлі бардо осы тәжірибенің маңызды қасиеттері басқа аралық кезеңдерде де қалай кездесетінін көрсетеді. Бардоның мәнін одан әрі түсіну арқылы оны өмірдің әрбір сәтіне қолдануға болады. Қазіргі сәт, «қазір» – өткен мен болашақ арасында үнемі тоқтап тұратын үздіксіз бардо. Йонгей Мингур Ринпоче (2021, 66) тағы бір заманауи көзқарас қосып, «болу» бардосына ерекше назар аударды: «Тіл мен санаттардың ыңғайлылығынан арылғанда, әр секунд «болу» бардосын көрсетеді. Болып келеді, болып келеді. Барлық құбылыстар әрқашан [ ] болып шығады. Біз эмоциялардың, дене күйінің, әлеуметтік жағдайдың, ландшафт пен жарық сияқты қоршаған ортаның өзгеруіне, тілдің, өнердің немесе саясаттың дамуына сезімталдық танытсақ, бәрінің әрқашан өзгеретінін, өліп, жаңадан пайда болатынын көреміз».