Үнді буддалық тантра дәстүрі

Кіріспе

Үнді буддасының тантралық дәстүрі

Ваджраяна (санскрит, "алмаз көлік"), сондай-ақ Мантраяна ("мантра көлігі"), Мантраная ("мантра жолы"), Гухьямантраяна ("Құпия мантра көлігі"), Тантраяна ("тантра көлігі"), Тантралық буддизм және Эзотерикалық буддизм – бұл Үнді субконтинентінде дамыған және Тибет, Непал, басқа Гималай мемлекеттері, Шығыс Азия және Моңғолияға тараған тантралық практиканың буддалық дәстүрі. Ваджраяна практикасы буддизмдегі нақты шежірелермен байланысты, шежіре иелерінің үйретулері арқылы. Басқалары бұл мәтіндерді Буддалық тантралар деп атайды. Оған мантралар, дхаранилер, мудралар, мандалалар және құдайлар мен Буддаларды бейнелеуді қолданатын практикалар кіреді. Қазіргі заманғы тарихи зерттеулерге сәйкес, Ваджраяна практикасы ортағасырлық Үндістанның тантрикалық дәуірінде пайда болды (шамамен 5-ші ғасырдан бастап). Алайда, дәстүрлі түрде Ваджраянаның жақтастары мен мәтіндері бұл үйретулердің тарихи Буддаға (шамамен 5-ші ғасыр б.з.д.) немесе басқа мифтік Буддалар мен бодисаттваларға (мысалы, Ваджрапани) дейін үзіліссіз шежіре арқылы жеткенін айтады. Ваджраяна жазбаларына сәйкес, Ваджраяна термині ағартуға жетекші үш жолдың бірін білдіреді, ал қалған екеуі – Шравакаяна (кейде Хинаяна деп те аталады) және Махаяна (ә.қ.а. Парамитаяна). Қазіргі уақытта қолданылып жүрген бірнеше Буддалық тантрикалық дәстүрлер бар, оның ішінде Тибет Буддизмі, Қытай Эзотерикалық Буддизмі, Шингон Буддизмі және Невар Буддизмі. Тарихи тұрғыдан алғанда, теңіз жағалауындағы Оңтүстік-Шығыс Азия сияқты басқа эзотерикалық Буддалық дәстүрлер де болған, бірақ олар қазір қолданылмайды.

Терминология

Үндістанда бастапқы термин Мантраная (Мантралар жолы) және Мантраяна (Мантралық көлік) болды. Кейіннен Ваджраяна сияқты басқа терминдер қабылданды. Үндістанның, Непалдың және Бутанның Гималай аймақтарында таралған Тибет буддизмінде буддалық тантра көбінесе Ваджраяна (тибет. རྡོ་རྗེ་ཐེག་པ་, dorje tekpa, Wyl. rdo rje theg pa) және Secret mantra (Skt. Гухьямантра, тибет. གསང་སྔགས་, sang ngak, Wyl. gsang sngags) деп аталады. Ваджра – Индрамен байланысты мифтік қару, ол жойылмас және сынбайды (алмаз сияқты) және өте күшті (көктің күркірі сияқты) делінеді. Сондықтан, бұл термин әртүрлі түрде Алмаздық көлік, Көккіреу көлік, Жойылмас көлік және т.б. деп аударылады. Қытай Эзотерикалық Буддизмі көбінесе Zhēnyán (қытайша: 真言, сөзбе-сөз "нағыз сөз", мантраға сілтеме), Tángmì немесе Hanmì (唐密漢密, "Танг Эзотеризмі" немесе "Хан Эзотеризмі"), Mìzōng (密宗, "Эзотерикалық секта") немесе Mìjiao (қытайша: 密教; Эзотерикалық ілім) сияқты әртүрлі терминдермен белгілі. Қытай термині mì 密 ("құпия, эзотерикалық") – санскрит термині Guhya ("құпия, жасырын, терең, түсініксіз") аудармасы. Жапонияда буддалық эзотеризм құпия ілімдер ретінде белгілі; 密教; Миккё немесе Шингон (жапонша Zhēnyán-ның нұсқасы), ол сондай-ақ нақты мектепті білдіреді – 2=真言宗 (3=Shingon shū). "Эзотерикалық буддизм" термині алғаш рет батыс оккультистік жазушылары, мысалы, Хелена Блаватская және Альфред Перси Синнетт, "демеуші буддалық ұстаздардан" беріліп келген теософиялық ілімдерді сипаттау үшін қолданды.

Махасиддхалар және тантрикалық қозғалыс

Тантрикалық буддизм ортағасырлық Үндістанда махасиддха деп аталатын көшпелі йогилердің топтарымен байланысты. Роберт Турманның сөзіне қарағанда, бұл тантрикалық тұлғалар біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының екінші жартысында гүлденген. Джон Мёрдин Рейнольдс бойынша, махасиддхалар Солтүстік Үндістандағы ортағасырлық кезеңге жатады және буддалық монастырьларда қолданылатын әдістерден түбірінен өзгеше тәсілдерді қолданды, оның ішінде жаназалық жерлерде практика жасады. Тантраның практикасы уды даналыққа айналдыруға бағытталғандықтан, йогалық үйірмелер тантрикалық тойларда жиналатын, көбінесе қасиетті орындарда (питха) және жерлерде (кшетра), онда би, ән салу, серікпен практика және алкоголь, несеп, ет сияқты тыйым салынған заттарды ішу болды. Буддистік әдебиетте айтылған кем дегенде екі махасиддха, Хата-йогамен айналысқан Шайва-натх әулиелерімен (Горакшанатх және Матсьендранатх) салыстыруға болады. Шуманның мәліметінше, Сахаджа сиддхи деп аталатын қозғалыс 8 ғасырда Бенгалияда пайда болды. Онда Будда дінінің ортодоксалдығына ашық қарсылық білдірген және оны қынжырлаған ұзын шашты, көшпелі махасиддхалар басым болды. Махасиддхалар сиддхи – ұшу және экстрасенсорлық қабілеттер сияқты керемет күштерді, сондай-ақ рухани бостандыққа қол жеткізуді іздеді. Рональд М. Дэвидсон былай дейді:

Тантралар

Буддистік тантралық әдебиеттерде кездесетін көптеген элементтер жаңа емес. Бұрынғы Махаяна сутраларында мантралар мен дхарани сияқты тантраларда баса айтылған кейбір элементтер кездеседі. Қорғау өлеңдері мен тіркестерді қолдану Веда дәуірінен басталады және оларды паритта деп аталатын ерте буддалық мәтіндерде кездестіруге болады. Амитабха сияқты Буддаларды бейнелеу тәжірибесі де тантрияға дейінгі мәтіндерде, мысалы Ұзақ Сухавативуха Сутрасында көрінеді. Тантрикалық мәтіндер үшін визуалды бейнелердің орталық көзі болған Гандвюха және Дасабхумика сияқты "прототантрикалық" материалдарды қамтитын басқа да Махаяна сутралары бар. Кейінгі Махаяна мәтіндері, мысалы Карандавиуха Сутра (біздің заманымыздың 4-5 ғасырлары), Авалокитешвара сияқты күшті жандармен байланысты Om mani padme hum сияқты мантраларды қолдануды түсіндіреді. Танымал "Жүрек сүті" де мантраны қамтиды. Ваджраяна буддистері буддалық тантралар деп аталатын үлкен мәтіндер жиынтығын жасады, олардың кейбіреулерін кем дегенде 7 ғасырға дейін табуға болады, бірақ олар одан да ертерек болуы мүмкін. Дэвид Снеллгроувтың айтуынша, тантраларды мерзімдеу "қиын, тіпті мүмкін емес міндет". Бұл мәтіндердің ең ертедегілері, Крия тантралары, мысалы Маньюшри мула калпа (шамамен 6 ғасыр), мантралар мен дхаранилерді негізінен дүниелік мақсаттар үшін, соның ішінде ауруларды емдеу, ауа райын бақылау және байлық жасау үшін қолдануға үйретеді. "Йога тантрасы" деп саналатын Таттвасасаграха тантрасы (Принциптер жинағы) - дүниелік мақсаттарға қарсы бостандыққа бағытталған алғашқы буддалық тантралардың бірі. Тағы бір ерте тантрада, Ваджрашехарада (Ваджра шыңы), бес Будда отбасыларының ықпалды схемасы әзірленген. Басқа ерте тантралар арасында Махавайрокана Абхисамбодхи және Гухьясамаджа (Сырларды жинау) бар. Гухьясамаджа - Тантраның Махаёга класы, онда "сол қол" (вамачара) деп саналатын ырым-жырымдардың түрлері бар, мысалы алкоголь, ерлі-зайыптылар және қаһарлы құдайларды шақыратын жерлеу үрдістері сияқты табу заттардың қолданылуы. Рюджун Таджима тантраларды "Махаяндық ойдың дамуы" және "VIII ғасырдың аяғында танымал қалыпқа түсіп, солшыл эзотеризмге айналған" деп бөледі. Бұл "солшыл эзотеризм" негізінен Йогини тантраларына және содан кейінгі кездейсоқ йогилермен байланысты жұмыстарға қатысты. Бұл практика Тибет буддизмінде сақталған, бірақ бұл іс-әрекет нақты адаммен жасалуы сирек. Йоги немесе йогини үшін ойдағыдай жұбайды (буддистік тантрикалық құдай, яғни йидам) пайдалану жиі кездеседі. Кейінгі кездегі Хевжара тантрасы мен Чакрасамвара "йогини тантрасы" деп аталады және ол 9-шы және 10-шы ғасырлардағы Үнді будда тантрасының соңғы даму формасын білдіреді. Сандерсон, Гухьясамаджа дәстүрімен байланысты "Падмаваджраның Гухьясиддхи" сияқты көптеген мысалдарды келтіреді, онда шива гуру ретінде әрекет ету және мүшелерді шива-сиддханта жазбалары мен мандалаларға кіріктіру туралы айтылады. Сандерсон Самвара тантралық мәтіндері питха тізімін шивалық "Тантрасадбхава" мәтінінен қабылдап, құдайды орынмен шатастырған көшіру қатесін енгізді дейді. Рональд М. Дэвидсон бұл арада Сандерсонның Шайва Видьяпитха мәтіндерінің тікелей әсері туралы дәлелдемелері проблемалық деп санайды, өйткені "Видьяпитха тантраларының хронологиясы мүлдем жақсы қалыптасқан жоқ" және "болған дәлелдер Саива тантраларының тоғызыншы-оныншы ғасырларда Абинавагупта (шамамен 1000 жылға дейін) тарапынан бекітілгенін көрсетеді". Дэвидсон бұған қоса буддистер сияқты шива дәстүрі де индустар мен индустар емес құдайларды, мәтіндер мен дәстүрлерді иемденуге қатысы бар екенін айтады, мысалы "Тумбуру сияқты ауыл немесе ру құдайлары". Дэвидсон буддистер мен капаликалар, сондай-ақ басқа да аскеттер (бәлкім, пасупаталар) әр түрлі діни саяхат орындарында араласып, өздерінің жолдарын талқылаған және әртүрлі топтар арасында қайтадан дінге айналғандар болған деп қосты. Осылайша ол мына қорытындыға келеді: Буддистік Капалика байланысы дінге еліктеудің және мәтінді иеленудің қарапайым процесінен гөрі күрделі. Буддистік тантраларға Капалика мен басқа да Сайва қозғалыстары қатты әсер еткендігіне күмән жоқ, бірақ әсер өзара болған көрінеді. Мүмкін, неғұрлым нюансты модель әртүрлі жолдардың жергілікті деңгейде өркендеп, кейбір аймақтарда өзара әрекеттескен, ал басқаларында олар өзара дұшпандықты сақтаған. Осылайша, буддалық және капаликалық сиддхалар бір-біріне қатты қарсы болған жерлерде де әсері тұрақты және өзара болды. Дэвидсон сондай-ақ брахмандық емес және таптан тыс тайпалық діндердің және олардың әйелдік құдайларының (мысалы, Прнасабари және Джанггули) әсерін де атап көрсетеді.

Many of the elements found in Buddhist tantric literature are not wholly new. Earlier Mahāyāna sutras already contained some elements which are emphasized in the Tantras, such as mantras and dharani. The use of protective verses or phrases actually dates back to the Vedic period and can be seen in the early Buddhist texts, where they are termed paritta. The practice of visualization of Buddhas such as Amitābha is also seen in pre tantric texts like the Longer Sukhāvatīvyūha Sūtra. There are other Mahāyāna sutras which contain "proto tantric" material such as the Gandavyuha and the Dasabhumika which might have served as a central source of visual imagery for Tantric texts. Later Mahāyāna texts like the Kāraṇḍavyūha Sūtra (c. 4th–5th century CE) expound the use of mantras such as Om mani padme hum, associated with vastly powerful beings like Avalokiteshvara. The popular Heart Sutra also includes a mantra. Vajrayāna Buddhists developed a large corpus of texts called the Buddhist Tantras, some of which can be traced to at least the 7th century CE but might be older. The dating of the tantras is "a difficult, indeed an impossible task" according to David Snellgrove. Some of the earliest of these texts, Kriya tantras such as the Mañjuśrī mūla kalpa (c. 6th century), teach the use of mantras and dharanis for mostly worldly ends including curing illness, controlling the weather and generating wealth. The Tattvasaṃgraha Tantra (Compendium of Principles), classed as a "Yoga tantra", is one of the first Buddhist tantras which focuses on liberation as opposed to worldly goals. In another early tantra, the Vajrasekhara (Vajra Peak), the influential schema of the five Buddha families is developed. Other early tantras include the Mahāvairocana Abhisaṃbodhi and the Guhyasamāja (Gathering of Secrets). The Guhyasamāja is a Mahayoga class of Tantra, which features forms of ritual practice considered "left hand" (vamachara) such as the use of taboo substances like alcohol, consort practices, and charnel ground practices which evoke wrathful deities. Ryujun Tajima divides the tantras into those which were "a development of Mahāyānist thought" and those "formed in a rather popular mould toward the end of the eighth century and declining into the esoterism of the left", this "left esoterism" mainly refers to the Yogini tantras and later works associated with wandering yogis. This practice survives in Tibetan Buddhism, but it is rare for this to be done with an actual person. It is more common for a yogi or yogini to use an imagined consort (a buddhist tantric deity, i. e. a yidam). These later tantras such as the Hevajra Tantra and the Chakrasamvara are classed as "Yogini tantras" and represent the final form of development of Indian Buddhist tantras in the ninth and tenth centuries. Sanderson gives numerous examples such as the Guhyasiddhi of Padmavajra, a work associated with the Guhyasamaja tradition, which prescribes acting as a Shaiva guru and initiating members into Saiva Siddhanta scriptures and mandalas. Sanderson says that the Samvara tantra texts adopted the pitha list from the Shaiva text Tantrasadbhāva, introducing a copying error where a deity was mistaken for a place. Ronald M. Davidson meanwhile, argues that Sanderson's arguments for direct influence from Shaiva Vidyapitha texts are problematic because "the chronology of the Vidyapitha tantras is by no means so well established" and that "the available evidence suggests that received Saiva tantras come into evidence sometime in the ninth to tenth centuries with their affirmation by scholars like Abhinavagupta (c. 1000 c. e.)" Davidson also notes that the list of pithas or sacred places "are certainly not particularly Buddhist, nor are they uniquely Kapalika venues, despite their presence in lists employed by both traditions." Davidson further adds that like the Buddhists, the Shaiva tradition was also involved in the appropriation of Hindu and non Hindu deities, texts and traditions, an example being "village or tribal divinities like Tumburu". Davidson adds that Buddhists and Kapalikas as well as other ascetics (possibly Pasupatas) mingled and discussed their paths at various pilgrimage places and that there were conversions between the different groups. Thus he concludes:

The Buddhist Kapalika connection is more complex than a simple process of religious imitation and textual appropriation. There can be no question that the Buddhist tantras were heavily influenced by Kapalika and other Saiva movements, but the influence was apparently mutual. Perhaps a more nuanced model would be that the various lines of transmission were locally flourishing and that in some areas they interacted, while in others they maintained concerted hostility. Thus the influence was both sustained and reciprocal, even in those places where Buddhist and Kapalika siddhas were in extreme antagonism. Davidson also argues for the influence of non Brahmanical and outcaste tribal religions and their feminine deities (such as Parnasabari and Janguli).

Дәстүрлі аңыздар

Бірнеше буддалық тантралар мен дәстүрлі тибет буддалық көздерге сәйкес, тантралар мен Ваджраянаны Будда Шакьямуни үйреткен, бірақ тек белгілі бір адамдарға. Тантралардың қалай таратылғаны туралы әртүрлі әңгімелер мен нұсқалар бар. Мысалы, «Джанна Тилака Тантрада» Будда тантраларды бодхисаттва Ваджрапани түсіндіретінін айтады. Ең әйгілі аңыздардың бірі – Одиянаның Индрабути (кейде Жа патшасы деп те аталады) патшасы туралы, ол Ваджрапанимен байланысты тұлға, кейбір жағдайларда оның эманациясы деп есептеледі. Басқа да мәліметтерде буддалық тантралардың ашылуы Падмасамбхаваға байланысты айтылады, ол Амитабха мен Авалокетишвараның эманациясы екені және оның келуі Будда тарапынан болжалданған екені жазылған. Кейбір мәліметтерде Падмасамбхава Будда Шакьямунидің тікелей қайта тууы екені де айтылады.

Философиялық негіздері

Алекс Уэйманның айтуынша, Ваджраянаның философиялық көзқарасы Махаяна буддалық философияға, негізінен Мадхьямака және Йогакара мектептеріне негізделген. Ваджраяна ойшылдарының басты айырмашылығы – тантрикалық әдістердің басымдығы, олар бостандыққа жетудің жылдам жолын ұсынады және көптеген тиімді құралдарды (упая) қамтиды. Бос орын туралы теория тантрикалық буддалық көзқарас пен практиканың орталық мәнін құрайды. Буддалық бос орын көзқарасы әлемді тұрақсыз, онтологиялық негізі немесе өздігінен бар болмайтын, бірақ ақыр соңында құрылымдардың тоқымасы ретінде қарастырады. Осы себепті, тәңір ретінде өзін бейнелеу сияқты тантрикалық практика, күнделікті шындықтан кем емес, шындықтың өзін, соның ішінде тәжірибешінің тәңір ретіндегі өзіндік болмысын өзгерту процесі ретінде қарастырылады. Стефан Бейердің айтуынша, "Барлық құбылыстардың босқа таралатын ғаламда, ырымдағы босқа қол тигізу – шындығында әлемді қайта жарату". Будда табиғаты туралы ілім, Асанганың Ратнаготравибхагасында баяндалғандай, тантрикалық көзқарастардың негізіне айналған маңызды теория болды. Тантралық түсіндіруші Лилаваджараның түсіндірмесі бойынша, бұл "әр түрлі көріністердің артындағы ішкі құпия" – тантраның ең үлкен құпиясы және мақсаты. Уэйманның пікірінше, бұл "Будда жатыры" (tathāgatagarbha) – "екі емес, өзінен пайда болған Даналық (jnana), жақсы қасиеттердің шексіз көзі", ол сана ағынында орналасқан, бірақ "дискурсивті оймен жасырылған". Бұл ілім көбінесе табиғи немесе ішкі жарқындықпен (Skt: prakṛti prabhāsvara citta, T. ’od gsal gyi sems) немесе сананың тазалығымен (prakrti parisuddha) байланысты. Тантрикалық практиканың тағы бір маңызды теориясы – трансформация теориясы. Ваджраянада құштарлық, жек көру, ашкөздік, мақтан сияқты жағымсыз психикалық факторлар жолдың бір бөлігі ретінде қолданылады. Француз индуисті Мадлен Биардоның айтуынша, тантрикалық ілім – "кама, құштарлықты сөздің барлық мағынасында бостандыққа қызмет етуге жасалған тытыру". Бұл көзқарас Хеваджра тантрасынан алынған келесі цитатада жатқызылған:

According to Alex Wayman, the philosophical view of the Vajrayana is based on Mahayana Buddhist philosophy, mainly the Madhyamaka and Yogacara schools. The major difference seen by Vajrayana thinkers is the superiority of Tantric methods, which provide a faster vehicle to liberation and contain many more skillful means (upaya). The importance of the theory of emptiness is central to the Tantric Buddhist view and practice. The Buddhist emptiness view sees the world as being fluid, without an ontological foundation or inherent existence, but ultimately a fabric of constructions. Because of this, tantric practice such as self visualization as the deity is seen as being no less real than everyday reality, but a process of transforming reality itself, including the practitioner's identity as the deity. As Stephan Beyer notes, "In a universe where all events dissolve ontologically into Emptiness, the touching of Emptiness in the ritual is the re creation of the world in actuality". The doctrine of Buddha nature, as outlined in the Ratnagotravibhāga of Asanga, was also an important theory which became the basis for Tantric views. As explained by the Tantric commentator Lilavajra, this "intrinsic secret (behind) diverse manifestation" is the utmost secret and aim of Tantra. According to Wayman this "Buddha embryo" (tathāgatagarbha) is a "non dual, self originated Wisdom (jnana), an effortless fount of good qualities" that resides in the mindstream but is "obscured by discursive thought". This doctrine is often associated with the idea of the inherent or natural luminosity (Skt: prakṛti prabhāsvara citta, T. ’od gsal gyi sems) or purity of the mind (prakrti parisuddha). Another fundamental theory of Tantric practice is that of transformation. In Vajrayāna, negative mental factors such as desire, hatred, greed, pride are used as part of the path. As noted by French Indologist Madeleine Biardeau, the tantric doctrine is "an attempt to place kama, desire, in every meaning of the word, in the service of liberation." This view is outlined in the following quote from the Hevajra tantra:

"Зұлым адамдарды байланыстыратын нәрселерді, басқалар құралға айналдырып, осылайша өмірдің шектеулерінен босатылады. Әлем құштарлықпен байланысады, құштарлықпен де босатылады, бірақ бұл кері айналу тәсілі еретикалық буддистерге белгісіз. Хеваджра сондай-ақ: "Удың табиғатын білген адам уды умен жоя алады" дейді. Ваджраянада қолданылатын барлық түрлі тантрикалық техникалардың мақсаты – соңғы шындықты сезіну.

Эзотерикалық хабар тарату

Ваджраяна буддизмі эзотерикалық болып табылады, себебі белгілі бір ілімдерді оқытушыдан оқушыға тікелей беру (абхишека) арқылы ғана жеткізіледі, ал оларды практикалау үшін құдайдың мандаласын қамтитын ритуалдық кеңістікте бастау қажет. Көптеген тәсілдер де құпия деп есептеледі, бірақ кейбір Ваджраяна ұстаздары құпиялықтың өзі маңызды емес екенін, ал бұл тәсілдердің ұстаз-оқушы шәжіресінен тысқары күшін жойетінінің бір жағынан шыққан салдары екенін айтады. Ілімдердің құпиялылығы көбінесе ишаралы, тікелей емес, символдық және метафоралық тіл (тұңғыр тіл) арқылы сақталған, оны түсіну үшін ұстаздың түсіндіруі мен жетекшілігі қажет. Сондай-ақ, бұл ілімдер "өздігінен құпия" болуы мүмкін, яғни тікелей айтылғанның өзінде, дұрыс контекстсіз адам оларды түсінбеуі мүмкін. Осылайша, ілімдер жолға шынайы ықыласпен емес, тек қызығушылықпен қарағандардың санасында "құпия" болып қалады. Ваджраянада Ваджрачарья-ламаның рөлі өте маңызды, өйткені ол практикаға қол жеткізуге және оны орындауға жетекшілік етеді.

Тәңірлік йога

Буддистік тантраның негізгі практикасы – «құдайлық йога» (деватайога), таңдалған құдайға немесе «жақын құдайға» (санскр. Ишта-девата, тиб. Йидам), ол мантраларды, дұғаларды оқуды, құдайды, құдайдың Буддалық алабының мандаласын, оның серіктерін, Буддалар мен бодхисаттваларды көруді қамтиды. Тибет ғалымы Цонкхапаның айтуынша, құдайлық йога – тантраны Сутралық практикадан ажырататын нәрсе. Индо-тибеттік буддизмдегі ең көп таралған тантрикалық форма – «Теңдесі жоқ йога тантраларында» бұл әдіс екі кезеңге бөлінеді: туу кезеңі (утпатти крама) және толықтану кезеңі (ниспанна крама). Туу кезеңінде адам өзінің шындығын бос кеңістікке ерітеді және құдайдың мандаласы туралы медитация жасайды, нәтижесінде осы құдайлық шындықпен біріктіріледі. Толықтану кезеңінде құдайдың бейнесі, иллюзиялық денемен бірге, жарқын бос кеңістікті түсінуге қолданылады. Бос кеңістікке ерітілгеннен кейін құдайды көру және йогтың құдай ретінде қайта жаралуы жүзеге асырылады. Құдайды көру процесінде құдай қатты немесе материалды емес, «бос, бірақ айқын» ретінде көрінуі керек, ол мираж немесе радуга сияқты. Бұл көруді «құдайлық мақтанышпен» үйлестіру керек, яғни «өздігіңнің көріп тұрған құдай екендігі туралы ой». Құдайлық мақтаныш – жалпы мақтаныштан өзгеше, себебі ол басқаларға деген қамқорлыққа және бос кеңістікті түсінуге негізделген. Тибеттанушы Дэвид Джермано толықтану практикасының екі негізгі түрін көрсетеді: ақылдың түпкілікті бос табиғаты туралы пішінсіз және бейнесіз ойлар және қуаныш пен жылу сезімдерін тудыру үшін иллюзиялық денені пайдаланатын түрлі йогалар. Наропаның алты дхармасы және Калачакраның алты йогасы сияқты иллюзиялық денелік йога жүйелері «энергия арналарын» (санскр. Нади, тиб. rtsa), «желдерді» немесе ағымдарды (санскр. Ваю, тиб. рлунг), «тамшыларды» немесе зарядталған бөлшектерді (санскр. Бинду, тиб. тігле) және чакраларды («дөңгелектерді») пайдаланады. Бұл нәзік энергиялар сананың «көлік құралдары» ретінде қарастырылады, сананың физикалық бөлігі. Олар пранаяма (тыныс-демімен жұмыс) сияқты әртүрлі тәсілдермен қолданылады, содан кейін түпкілікті шындықты түсінуге қолданылатын қуанышты тәжірибелер туындайды. Тибеттік буддизмдегі толықтану кезеңімен байланысты басқа әдістерге арман йогасы (нақты арманға негізделген), бардомен байланысты практикалар (өлім мен қайта туу арасындағы жағдай), сананы ауыстыру (похва) және Чод кіреді, онда йог өз денесін тантрикалық құдайларға жеу үшін рәсімдік тойда ұсынады.

The fundamental practice of Buddhist Tantra is "deity yoga" (devatayoga), meditation on a chosen deity or "cherished divinity" (Skt. Iṣṭa devatā, Tib. yidam), which involves the recitation of mantras, prayers and visualization of the deity, the associated mandala of the deity's Buddha field, along with consorts and attendant Buddhas and bodhisattvas. According to the Tibetan scholar Tsongkhapa, deity yoga is what separates Tantra from Sutra practice. In the Unsurpassed Yoga Tantras, the most widespread tantric form in Indo Tibetan Buddhism, this method is divided into two stages, the generation stage (utpatti krama) and the completion stage (nispanna krama). In the generation stage, one dissolves one's reality into emptiness and meditates on the deity mandala, resulting in identification with this divine reality. In the completion stage, the divine image along with the illusory body is applied to the realization of luminous emptiness. This dissolution into emptiness is then followed by the visualization of the deity and re emergence of the yogi as the deity. During the process of deity visualization, the deity is to be imaged as not solid or tangible, as "empty yet apparent", with the character of a mirage or a rainbow. This visualization is to be combined with "divine pride", which is "the thought that one is oneself the deity being visualized." Divine pride is different from common pride because it is based on compassion for others and on an understanding of emptiness. The Tibetologist David Germano outlines two main types of completion practice: a formless and image less contemplation on the ultimate empty nature of the mind and various yogas that make use of the illusory body to produce energetic sensations of bliss and warmth. The illusory body yogas systems like the Six Dharmas of Naropa and the Six Yogas of Kalachakra make use of energetic schemas of human psycho physiology composed of "energy channels" (Skt. nadi, Tib. rtsa), "winds" or currents (Skt. vayu, Tib. rlung), "drops" or charged particles (Skt. bindu, Tib. thig le) and chakras ("wheels"). These subtle energies are seen as "mounts" for consciousness, the physical component of awareness. They are engaged by various means such as pranayama (breath control) to produce blissful experiences that are then applied to the realization of ultimate reality. Other methods which are associated with the completion stage in Tibetan Buddhism include dream yoga (which relies on lucid dreaming), practices associated with the bardo (the interim state between death and rebirth), transference of consciousness (phowa) and Chöd, in which the yogi ceremonially offers their body to be eaten by tantric deities in a ritual feast.

Басқа тәжірибелер

Ваджраяна практикасының тағы бір түрі – Махамудра мен Дзогченмен байланысты белгілі бір медитациялық әдістер, олар көбінесе «формасыз практика» немесе өзін-өзі босату жолы деп аталады. Бұл әдістер құдайларды бейнелеуге емес, шебердің тікелей нұсқауына негізделген және көбінесе ең озық әрі тікелей әдістер саналады. Тантралық буддизмнің тағы бір ерекшелігі – оның ерекше және көбінесе күрделі ритуалдары. Оларға пуджалар (ғибадат ету ритуалдары), дұғалар, қорғаныс ритуалдары, өлім ритуалдары, тантрикалық тойлар (ганахакра), тантрикалық бастаулар (абхисека) және гома от ритуалдары (Шығыс Азия эзотеризмінде кең таралған) кіреді. Бұл ритуалдардың кейбірінде (әсіресе бастаулар мен тантрикалық тойларда) маңызды элемент – ритуалдық жыныстық қатынас немесе жыныстық йога (кармамудра, «тілек мөрі», сондай-ақ «серік сақтау», видьяврата және эвфемизм ретінде «пуджа»), сондай-ақ аралас жыныстық сұйықтықтар мен жатыр қаны сияқты «қуат заттарын» қабылдау (көбінесе еркек мүшеден жалап, йонипуджа деп аталатын тәжірибе). Жыныстық сұйықтықтарды жұту практикасы көптеген тантрикалық түсіндірушілермен айтылады, кейде пениске «ваджра», ал вагинаға «лотос» деп эвфемизм қолданылады. Какрасамвара Тантрасының комментаторы Камбала осы практика туралы былай дейді:

Жер бетіндегі орындықтар лотос мандаласының ішіндегі нүктелер ретінде жақсы белгілі; оның ішінде болу арқылы ұлы бақыт, екілік емес қуаныштың патшалық табиғаты пайда болады. Сондықтан лотос орын ең жоғары: оны шәует пен жатыр қаны қоспасымен толтырып, оны ерекше жақсылап сүйіп, тілмен жалап алу керек. «Ваджра» мен «лотосты» осы нәркенің ләззатымен біріктіріңіз. Дэвид Грейдің сөзіне қарағанда, бұл жыныстық практика, әдетте, монастырь емес ортада пайда болған, бірақ кейіннен монастырь мекемелері (мысалы, Наланда және Викрамашила) қабылдаған. Ол Атиса сияқты тұлғалардың осы практикаға деген алаңдаушылығы және Вирупа мен Майтрипаның оны орындағаны үшін монастырьдан қуылған оқиғалары, формальды ұстанымдағы монахтардың осы жыныстық ритуалдарды орындағанын көрсетеді. Монастырь дәстүрімен қабылданғандықтан, жыныстық йога практикасы бірте-бірте өзгеріп, нақты адамның орнына йогтың көз алдында бейнелейтін ойша серікпен немесе «ең жоғары» немесе элиталық практиктердің шағын тобымен жасалатын болды. Сондай-ақ, жыныстық сұйықтықтарды ішу кейінірек комментаторлармен кемелділік сатысының практикаларындағы иллюзорлық дене анатомиясына сілтеме ретінде қайта түсіндірілді.

Символдар мен бейнелер

Ваджраяна аналогтық ойлаудың күрделі жүйесіне сәйкес, көптеген мағыналары бар түрлі-түрлі символдар, терминдер мен бейнелерді пайдаланады. Ваджраянада символдар мен терминдер көпмәнді болып келеді, микрокосмос пен макрокосмосты көрсетеді, мысалы, Абхаякарагуптаның "Ниспаннаяогавали" еңбегінен алынған "Сыртқысы болғандай, ішкісі де сондай" (yatha bahyam tatha ’dhyatmam iti) деген сөз тіркесінде айтылғандай.

Ваджра

Санскрит тіліндегі "ваджра" термині – адамант немесе бұзылмайтын заттан жасалған, сондықтан кез келген кедергіні немесе жаңсақтықты тесіп өте алатын, құдайлық атрибут және аңызға айналған қару сияқты найзағайды білдіреді. Бұл – Индраның, Девалардың патшасының таңдаған қаруы. Екінші мағынада "ваджра" – тантраларда мөлдір, таза және жарқын, сонымен қатар жойылмайтын және бөлінбейтін деп сипатталатын нәрселердің түпкі табиғатын көрсетеді. Бұл сондай-ақ тантралық әдістердің мақсаттарына жетудегі күшін символдайды. Ваджра – діни құралға (дорже) ұқсас, ортасында шар (кейде гангхил) және әр шетінде 3, 5 немесе 9 спицадан тұратын (садханаға байланысты) таяқша. Ваджра көбінесе дәстүрлі түрде тантрикалық рәсімдерде қоңырау немесе гхантамен бірге қолданылады; символикалық тұрғыдан, ваджра әдіс-тәсілді, сондай-ақ ұлы қуанышты білдіруі мүмкін, ал қоңырау – даналықты, әсіресе бос екенін түсінуді білдіреді. Дөңгелектің ортасындағы екі спицаның бірігуі – даналықтың (праджня) және мейірімділіктің (каруна) бірлігін, сондай-ақ ер және әйел құдайларының жыныстық одағын көрсетеді.

Илаһи йогадағы бейнелер мен рәсімдер

Илаһтың бейнелері, мысалы мүсіндер (мурти), суреттер (танга) немесе мандалалар, көбінесе илаһ йогасында көру қабілетін дамытуға көмек ретінде қолданылады. Визуалды құралдарды пайдалану, әсіресе мандала деп аталатын микрокосмостық / макрокосмостық схемаларды қолдану, буддалық Тантраның ерекше бір белгісі болып табылады. Мандалалар – оянған Буддалар мен Бодхисаттвалардың қасиетті кеңістігінің, сондай-ақ адамның ішкі әлемінің символды бейнелері. Осылайша, мандаланың макрокосмикалық символикасы адам денесінің күштерін де көрсетеді. Гухьясамаджа тантрасының түсіндірмесі, Ваджрамала былай дейді: «Дене – барлық Буддалардың қасиетті негізі болатын сарайға айналады». Мандалалар – қасиетті құрылыстар, қасиетті сәулет, олар орталық құдайдың немесе идамның және олардың ізбасарларының шексіз мәнін қамтиды. Далай-лама «Тибет буддизмінің әлемі» кітабында мандаланы былай сипаттайды: «Бұл – аспандағы сарай, құдайдың таза мекені». Бес Татагата немесе «Бес Будда», Ади Будданың бейнесімен бірге, көптеген Ваджраяна мандалаларының орталық бөлігін құрайды, себебі олар «бес даналықты» білдіреді, олар – бастапқы даналықтың немесе Будда табиғатының бес негізгі аспектісі. Ваджраяна практикасындағы барлық ритуалдар осы көру және тану процесіне көмектесу ретінде қарастырылады. Практикант ваджра, қоңырау, қол барабаны (даммару) немесе ритуалдық қанжар (фурба) сияқты әртүрлі құралдарды қолдана алады, сонымен қатар ритуалдық қол қимылдары (мудралар) жасалуы мүмкін, арнайы ән айту техникалары қолданылуы мүмкін, ал күрделі сыйлық беру ритуалдарында немесе қадамдарда одан да көп ритуалдық құралдар мен жабдықтар қолданылады, олардың әрқайсысы практика үшін ерекше орта жасау үшін күрделі символдық мағынаға ие. Ваджраяна дәстүрлі тибет өнерінің маңызды шабыт көзіне айналды.

Мәтіндер

Буддистік тантрамен байланысты кең ауқымды мәтіндер бар, оның ішінде "тантралардың" өзі, тантралық түсіндірмелер мен шастралар, садханалар (ғибадат мәтіндері), ритуалдық нұсқаулықтар (қытайша: 儀軌; пиньинь: Yíguǐ; ромаджи: Giki), дхаранилер, өлеңдер немесе әндер (дохалар), термалар және т.б. Харунага Айзексонның сөзінше,

қазіргі уақытта қанша үндістандық тантрикалық буддалық мәтін жазылған тілінде сақталғанын нақты білмесек те, олардың саны мың бес жүзден әлдеқайда көп; менің ойымша, екі мыңнан да асып кетеді. Бұл мәтіндердің үлкен бөлігі тибет тіліне, ал кішкентай бөлігі қытай тіліне аударылған. Олардан өзге, бүгінде тек аудармалар арқылы ғана белгілі болған екі мыңнан астам жұмыс бар. Көптеген мәтіндердің түрлі түрінде бізден мәңгілікке жоғалып кеткенін де сенімді түрде айтуға болады. Сақталған мәтіндердің өте шағын бөлігі ғана жарияланған, ал олардың одан да аз бөлігі ғана сенімді түрде өңделген немесе аударылған. Ваджраяна мәтіндері әдеби ерекшеліктердің кең спектрін көрсетеді – көбінесе өлең мен прозаның қосындысы, көбінесе санскрит тілінде жазылған, ол "грамматика мен қолданыс классикалық нормаларын жиі бұзады", бірақ кейде әртүрлі орталық үнді диалекттерінде немесе көркем классикалық санскритте де кездеседі. Қытай Мантраянасында (Чжэньян) және жапондық Шингонда ең ықпалды эзотерикалық мәтіндер – Махавайрочана Тантрасы және Ваджрашехара Сутрасы. Тибет буддизмінде көптеген тантралық еңбектер кеңінен зерттеледі, ал әртүрлі мектептер мәтіндердің әртүрлі циклдарын зерттеуге және тәжірибелеуге баса назар аударады. Джеффри Сэмюэлдің айтуынша,

Сакьяпалар Хеваджра Тантрасына, Ньингмапалар түрлі Ескі Тантралар мен терма циклдарына маманданған, ал ең маңызды Кагьюдпа және Гелугпа тантралары – Гухьясамаджа, Чакрасамвара және Калачакра.

Дунхуан қолжазбалары

Дунхуан қолжазбаларында тибет тантрикалық қолжазбалары да кездеседі. Дальтон мен Шаик (2007, қайта қарастырылған) Британ кітапханасының Стейн жинағындағы Дунхуаннан табылған 350 тибет тантрикалық қолжазбаның тізімін қамтитын тамаша онлайн каталог ұсынады, ол қазіргі уақытта жеке-жеке цифрланған қолжазбалар түрінде толық қолжетімді. Қолжазбалардың Уайли транскрипциясы болашақта оларды онлайн іздеуге мүмкіндік береді. Бұл 350 мәтін – Дунхуан қолжазбаларының үлкен қорының шағын бөлігі ғана.

Дәстүрлер

Оңтүстік-Шығыс Азияда және басқа да аймақтарда Ваджраяна буддизміне қатысты тарихи дәлелдер бар болғанымен (жоғарыда Ваджраяна тарихына қараңыз), бүгінде Ваджраяна негізінен Индо-Тибет буддизмінің (Тибет, ҚХР-ның кейбір аймақтары, Бутан, Үндістан және халықаралық деңгейде) және Жапон эзотерикалық буддизмінің (көбінесе Жапонияда) екі негізгі дәстүрі ретінде кездеседі. Бұл Жапонның Шингон (әдеби мағынасында "Шын Сөз", яғни мантра) және Тендай мектептерінде сақталған. Қазіргі заманғы қытай буддизмі, жапондық Дзен, корей буддизмі және вьетнам буддизмі сияқты басқа дәстүрлер де эзотерикалық (қытайша: миджао, жапонша: миккё) немесе мантраяна әдістерін белгілі бір деңгейде қолданады. Көптеген Азия Махаяна буддистік дәстүрлерінде эзотерикалық әдістер негізгі практика емес, оған толықтыру ретінде қолданылады. Бұл көбінесе мантраларды оқуды (мысалы, он кішкентай мантра) және түрлі танымал дхаранилерді қамтиды. Дегенмен, кейбір қайта жаңғыру қозғалыстары Шығыс Азия материгінде жаңа эзотерикалық мектептер құруға тырысты, мысалы, Қытайдағы Мантра мектебінің жарқын ұрпағы және Оңтүстік Кореяның Цзиньяк ордені. Бенгалдағы Пала мемлекеті, Нусантарадағы Шривиджая және Шығыс Азиядағы патшалықтар теңіз жолы арқылы тығыз байланыста болды. Ортағасырлық монахтар эзотерикалық буддизмнің таралуында маңызды рөл атқарды. Мантраяна дәстүрлері арасындағы шекара әрқашан қатаң болмайды. Мысалы, Тибет буддистік канонының тантралық бөлімдері кейде Тибет буддистік дәстүрінен тыс, әдетте тантралық деп есептелмейтін материалдарды қамтиды, мысалы, кеңінен таралған Жүрек сутрасы және тіпті Пали канонында кездесетін кейбір материалдардың нұсқалары.

Қытайдың эзотерикалық буддизмі

Эзотерикалық және тантрикалық ілімдер Буддизмнің өзі сияқты Солтүстік Қытайға бірден-бір жолмен келді, 7-ғасырдың бірінші жартысында, Тан әулеті тұсында, Жібек жолы және Оңтүстік-Шығыс Азия теңіз сауда жолдары арқылы жетіп, Тан әулетінің императорларынан қолдау алды. Осы кезеңде Үндістаннан Қытайға үш ұлы шебер келді: Субхакарасимха, Ваджрабодхи және Амогхаваджра, олар маңызды мәтіндерді аударып, Женян (真言, "нағыз сөз", "мантра") дәстүрін қалыптастырды. Осы тұста Женьян Жапонияға Шигон ретінде әкелінді. Бұл дәстүр Махавайрочана тантрасы сияқты тантраларға негізделген, ал Тибет буддизмінен өзгеше, Ануттарайога тантрасының антиномиялық және радикалды тантризмін қолданбады. Бұл дәстүрдің беделі уақыт өте келе Чан және Тяньтай сияқты Қытай буддизмінің басқа мектептеріне әртүрлі эзотерикалық тәжірибелерді қабылдауға ықпал етті, нәтижесінде әртүрлі мектептер арасындағы ілімдер бірікті. Юань әулеті тұсында моңғол императорлары Тибет буддизмін Қытайдың мемлекеттік діні деп жариялады, ал Тибет ламаларына сарайда қолдау көрсетілді. Тибет Ваджраянасына императорлық қолдау Мин және Цин әулеттеріне дейін жалғасты. Бүгінде эзотерикалық дәстүрлер қытай буддизмінің бағытында терең сіңіп, тантрикалық мантралар мен дхаранилерді, сондай-ақ Кунди және Акала сияқты белгілі бір тантрикалық құдайларды құрметтеуді қамтитын түрлі ритуалдар арқылы көрініс береді. Көптеген қытай буддалық монастырьларында әлі де сақталған эзотерикалық ілімдердің бір мысалы – Сурангама Сутра және оның ішінде ашылған дхарани, Сурангама Мантра, олар қытайлық Чан дәстүрінде ерекше ықпалды. Жақындағы даму "тантрикалық қайта жаңғыру қозғалысы" (mijiao fuxing yundong 密教復興運動) деп аталады, ол жапондық Шингонның қытай студенттерінің қытай Эзотерикалық мектептерін қайта жаңғыртуын қамтиды. Бұл қайта жаңғырудың маңызды тұлғалары Ван Хунюань 王弘願 (1876–1937) және Гуру Вугуан (悟光上師 (1918–2000) болды, екеуі де Шингонда білім алды және Шингон ілімдерін қытай тілдес әлемге таратуға кірісті. Бұл қайта жаңғырушылардың өкілдіктері Гонконг, Тайвань және Малайзияда бар. Олар негізінен Шингон ілімдеріне сүйенсе де, кейбір Тибет буддизмі элементтерін де қабылдады. Қытайдағы эзотерикалық буддизмнің тағы бір түрі – Ажализм, ол Қытайдың Бай халқы арасында тараған және Махакаланы маңызды құдай ретінде құрметтейтін, бірақ ерекше дәстүр.

Esoteric and Tantric teachings followed the same route into northern China as Buddhism itself, arriving via the Silk Road and Southeast Asian Maritime trade routes sometime during the first half of the 7th century, during the Tang dynasty and received sanction from the emperors of the Tang dynasty. During this time, three great masters came from India to China: Śubhakarasiṃha, Vajrabodhi, and Amoghavajra who translated key texts and founded the Zhenyan (真言, "true word", "mantra") tradition. Zhenyan was also brought to Japan as Shingon during this period. This tradition focused on tantras like the Mahavairocana tantra, and unlike Tibetan Buddhism, it does not employ the antinomian and radical tantrism of the Anuttarayoga Tantras. The prestige of this tradition eventually influenced other schools of Chinese Buddhism such as Chan and Tiantai to adopt various esoteric practices over time, leading to a merging of teachings between the various schools. During the Yuan dynasty, the Mongol emperors made Tibetan Buddhism the official religion of China, and Tibetan lamas were given patronage at the court. Imperial support of Tibetan Vajrayana continued into the Ming and Qing dynasties. Today, esoteric traditions are deeply embedded in mainstream Chinese Buddhism and expressed through various rituals which make use of tantric mantra and dhāraṇī and the veneration of certain tantric deities like Cundi and Acala. One example of esoteric teachings still practiced in many Chinese Buddhist monasteries is the Śūraṅgama Sūtra and the dhāraṇī revealed within it, the Śūraṅgama Mantra, which are especially influential in the Chinese Chan tradition. A recent development is known as the “tantric revival movement” (mijiao fuxing yundong 密教復興運動) which involved the revival of Chinese Esoteric schools by Chinese students of Japanese Shingon. Some important figures of this revival include Wang Hongyuan 王弘願 (1876–1937), and Guru Wuguang (悟光上師 (1918–2000), both trained in Shingon and went on to spread Shingon teachings in the Chinese speaking world. These revivalist lineages exist in Hong Kong, Taiwan and Malaysia. Though they draw mainly from Shingon teachings, they have also adopted some Tibetan Buddhist elements. Another form of esoteric Buddhism in China is the related but unique tradition of Azhaliism, which is practiced among the Bai people of China and venerates Mahakala as a major deity.

Шыңго буддизмі

Шыңгон мектебі Жапонияда кездеседі және Ваджраяна буддизміне ұқсас концепцияларды қамтитын, Жапонияда Миккё ("Эзотерикалық (немесе құпия) ілім") деп аталатын практикаларды қосады. Шыңгон буддизмінің рухы Тибет Ваджраянасынан өзгеше, ол 9-11 ғасырларда Пала әулеті мен Орталық Азияда (Қытай арқылы) Үндістанда пайда болды және Тибет рухына қарағанда Үнді мәтіндерінің ертерек нұсқаларына негізделген. Шыңгон Тибет буддизмімен эзотерикалық сутраларды (Тибет буддизмінде Тантралар деп аталады) және мандалаларды бөліседі, бірақ іс жүзіндегі практикалар байланыссыз. Шыңгон буддизмінің негізгі мәтіндері – Махавайрокана Сутрасы және Ваджрашехара Сутрасы. Шыңгон буддизмінің негізін қалаушы – Кукай, 9 ғасырда Тан әулеті кезінде Қытайда оқыған жапон монахы, ол Қытайда кең таралған Ваджраяна жазбаларын, техникаларын және мандалаларын әкелді. Бұл мектеп Тан әулетінің соңында Қытайдағы басқа мектептермен біріктірілді, бірақ Жапонияда секталық болды. Шыңгон – санскрит тілінің сиддхам жазуын қолдануын жалғастырып келе жатқан әлемдегі буддизмнің қалған сирек тармақтарының бірі.

Тендай буддизмі

Қытай мен Жапониядағы Тендай мектебі кейбір эзотерикалық тәжірибелерді қолданғанымен, бұл рәсімдер Лотос Сутрасының экзотерикалық үйретімдерімен тең дәрежеде маңызды деп есептелді. Мантра оқу, мудра жасау немесе медитацияның белгілі бір түрлерін орындау арқылы Тендай, Будда үйреткендей сезімдік тәжірибелерді түсінуге, өзінің ішкі жаратылысынан-ақ толыққанды ағартуға ие екеніне сенуге және осы өмірде ағартуға жете алуға болатынын айтады.

Кореялық миллио

Буддизмнің алғашқы таралуы кезінде Кореяға эзотерикалық буддистік практикалар (мильгио, 密教) және мәтіндер келді. Эзотерикалық буддизмді Біріккен Силла (668–935) және Горео әулеті (918–1392) билеушілері қолдады. Жосон әулеті тұсында эзотерикалық будда мектептері Сеон және Кё мектептерімен біріктірілуге мәжбүр болды, соның нәтижесінде олар ритуалдар мамандарына айналды. Кореяда буддизмнің әлсіреуімен эзотерикалық буддизм көбінесе жойылып кетті, тек Жогье және Тэго ордендерінің ритуалдарында қалған белгілі бір іздерді қоспағанда. 12 ғасырда (Лы әулеті тұсында) эзотерикалық буддизм Вьетнамда кеңінен таралды, әсіресе Во Нгон Тхоң мектебі және Винитаручи мектебі оны жақсы көретін. Осы кезеңнің танымал эзотерикалық шебері – Từ Đạo Hạnh. Ол Мьянмадан түрлі мәтіндер мен практикаларды әкелді. Ол қуатты сиқыршы ретінде танылды. Ол Махакаруника Дхараниді өте жақсы көретін. Сондай-ақ, ол Вьетнам бойынша эзотерикалық ілімдерді таратып, олардың практикасын жеңілдетіп, оларды реинкарнация шежірелеріне (тибеттік тулкуларға ұқсас) тәуелділіктен арылтты. Бұл кезеңде эзотерикалық буддизмді насихаттаған тағы бір тұлға – Пхап Ван пагодасының Сунг Фам (1004–1078), ол Вьетнамға оралғанға дейін тоғыз жыл Үндістанда оқыған және ықпалды эзотерикалық шебер Три Баттың ұстазы болған. Фаб Лоа (1284–1330), Трук Лам мектебінің жетекшісі, Вьетнамның тағы бір аса ықпалды эзотерикалық шебері болды. Ол эзотерикалық абхисека (инициация) рәсімдерін, сондай-ақ Хуаян (Хуа Ньием) жиналыстарын құрғандығымен танымал. Ол эзотерикалық тақырыптарда түрлі мәтіндер де жазды. Ортағасырлық кезеңде қытай буддалық эзотеризмі де вьетнамдық эзотеризмге әсер етті, әсіресе Даошеннің «Сяньми юантонг ченгфо синьяо жи» (顯密圓通成佛心要集) еңбегіндегі Хуаян эзотеризмі. Кейбір қазіргі заманғы ұстаздар мен ұйымдар Вьетнамның эзотерикалық буддизміне ерекше назар аударады. Тих Вьен Дюк (1932–1980) – эзотерикалық буддизмді насихаттаушылардың бірі. Ол эзотерикалық буддалық мәтіндер жинағын аударғандығымен танымал, бұл Вьетнамда эзотерикалық буддизмнің таралуына үлес қосты. Тих Вьен Дюк эзотерикалық буддалық ілімдерді ағартудың ең жылдам жолы деп жариялады. Ол Оңтүстік Вьетнамның көптеген қауымдарын құрды және емші ретінде де танылды. Ол сонымен қатар тибет ламаларымен және жапон буддистерімен кездесті. Вьетнамның тағы бір қазіргі заманғы эзотерикалық ұйымы – Мат Сяо Достық Қауымдастығы, ол Фхао Трюдің «Эзотерикалық буддизмнің мәні» (2004) кітабын жариялады. Эзотерикалық практикалар қазіргі уақытта Үлкен Ханойдағы Тхай ғибадатханасымен байланысты. Вьетнамдық эзотеризм де қытай, жапон және тибет буддизмінен қарыз алып, өте синкретистік болуы мүмкін.

Esoteric Buddhist practices (known as milgyo, 密教) and texts arrived in Korea during the initial introduction of Buddhism to the region in 372 CE. Esoteric Buddhism was supported by the royalty of both Unified Silla (668–935) and Goryeo Dynasty (918–1392). During the Joseon dynasty, Esoteric Buddhist schools were forced to merge with the Seon and Kyo schools, becoming the ritual specialists. With the decline of Buddhism in Korea, Esoteric Buddhism mostly died out, save for a few traces in the rituals of the Jogye Order and Taego Order. By the 12th century (under the Lý dynasty), esoteric Buddhism was widespread in Vietnam, and was especially favored by the Vô Ngôn Thông school as well as by the Vinitaruci school. One famous esoteric master of this period was Từ Đạo Hạnh. He brought back various texts and practices from Burma. He became famous as a powerful magician. He was fond of the Mahākaruṇika Dhāraṇī. He also spread esoteric teachings throughout Vietnam and liberalized their practice, making them less dependent on reincarnation lineages (similar to Tibetan tulkus). Another promoter of esoteric Buddhism during this period was Sùng Phạm (1004 1078) of Phap Van pagoda who studied in India for nine years before returning to Vietnam and was the teacher of the influential esoteric master Tri Bat. Phap Loa (1284 1330), a leader of the Truc Lam school, was another very influential Vietnamese esoteric master. He is known for establishing esoteric abhiseka (initiation) ceremonies as well as Huayan (Hoa Nghiêm) assemblies. He also wrote various texts on esoteric topics. Chinese Buddhist esotericism also influenced Vietnamese esotericism during the medieval period, especially the Huayan Esotericism of Daoshen's Xianmi yuantong chengfo xinyao ji (顯密圓通成佛心要集 Collection of Essentials for the Attainment of Buddhahood by Total [Inter ]Penetration of the Esoteric and the Exoteric, T1955). Some modern teachers and organizations focus specifically on Vietnamese esoteric Buddhism. Thích Viên Đức (1932 1980) was one important modern promoter of Esoteric Buddhism. He is known for translating a collection of Esoteric Buddhist texts, contributing to the dissemination of Esoteric Buddhism in Vietnam. Thích Viên Đức promoted esoteric Buddhist teachings as the fastest path to enlightenment. He established numerous communities in southern Vietnam and was also known as a healer. He also met with Tibetan lamas and Japanese Buddhists. Another modern Vietnamese esoteric organization is Mat Giao Friendship Association who publishes Phước Triệu's Quintessence of Esoteric Buddhism (2004). Esoteric practices are also currently associated with the Thầy Temple in Greater Hanoi. Vietnamese esotericism can also be quite sycretic, borrowing from Chinese, Japanese and Tibetan Buddhism.

Үнді-тибет буддизмі

Ваджраяна буддизмі алғаш рет 8 ғасырда Тибетте құрылды, патша Трисонг Детсен Падмасамбхава (8 ғасыр) және Сантаракита (725–788) сияқты бірнеше тұлғаларды 767 жылдан бұрын шақырған кезде. Тибет буддизмі Гуптадан кейінгі ерте ортағасырлық кезеңнің (б.з. 500–1200 жж.) кейінгі сатыларындағы тантрикалық үнді буддизмін көрсетеді. Бұл дәстүр Шығыс Азияның эзотерикалық буддизміне жатпайтын, "сол қол" (вамачара) тантраларымен байланысты тантрикалық мәтіндер мен түсіндірмелер жиынтығын зерделейді және тәжірибелейді. Бұл тантралар (кейде "Ануттарайога тантралары" деп аталады) жыныстық және жаназа рәсімдері сияқты, Шығыс Азия буддизмінде зерттелетін алдыңғы тантраларда кездеспейтін көптеген трансгрессивті элементтерді қамтиды. Бұл мәтіндер "Жаңа аударма кезеңінде" (10–12 ғасырлар) классикалық тибет тіліне аударылды. Тибет буддизмі тулку жүйесі, жаңа садхана мәтіндері, тибеттік ғылыми еңбектер, Дзогчен әдебиеті және Терма әдебиеті сияқты көптеген тибеттік дамуларды да қамтиды. Төрт негізгі дәстүр немесе мектеп бар: Ньингма, Сакья, Кагью және Гелуг. Қазіргі заманға дейінгі кезеңде Тибет буддизмі негізінен 1271–1368 жылдардағы моңғол Юань әулетінің (Кублай хан құрған), Қытай, Моңғолия және Шығыс Сібірді билеген ықпалымен Тибеттен тысқары тарады. Қазіргі заманда ол Тибет диаспорасының (1959 жылдан бастап) күш-жігерінің арқасында Азиядан тысқары да тарады. Тибет буддистік дәстүрі бүгінде Тибет, Бутан, Солтүстік Үндістан, Непал, Оңтүстік-Батыс және Солтүстік Қытай, Моңғолия және Ресейдің Тибетке жақын құрамындағы республикаларында (Амур облысы, Бурятия, Забайкальск өлкесі, Тыва Республикасы және Хабаровск өлкесі) кездеседі. Тибет буддизмі Калмыкияның басты діні болып табылады. Сондай-ақ ол Батыс елдеріне де тарады және қазір Батыс әлемінде барлық төрт мектептен тибет буддистік храмдар мен медитация орталықтарының халықаралық желілері бар.

Непалдық невар буддизмі

Невариялық буддизмді Непалдағы неварлар ұстанады. Бұл – санскрит тілінде жазылған Ваджраяна буддизмінің жалғыз түрі және осы дәстүр осы тілде көптеген Ваджраяна мәтіндерін сақтап келді. Оның дін қызметкерлері ұялдаспайды және ваджрачарья (сөзбе-сөз "алмаз найзағай алып жүрушілер") деп аталады.

Индонезияның эзотерикалық буддизмі

Индонезияның эзотерикалық буддизмі – бұл Индонезияның Ява және Суматра аралдарында исламның өркендеуіне және басымдығына дейін (13-16 ғасырлар) таралған эзотерикалық буддизм дәстүрлерін білдіреді. Шривиджая буддалық империясы (650-1377 жж.) Эзотерикалық буддизмді оқытудың маңызды орталығы болды, оған Ицзин сияқты қытай монахтары мен Атиша сияқты үнді ғалымдары тартылды. Орталық Явадағы Шейлендра әулеті салған Боробудур ғибадатхана кешені де күшті тантрикалық немесе кем дегенде прототантрикалық ықпалдарды, әсіресе Вайрокана культінің ықпалын көрсетеді. Индонезияның эзотерикалық буддизмі Филиппинге де жеткен болуы мүмкін, бұл Филиппиндегі буддизмнің алғашқы формасын құруға себеп болған жоқ па? Аралдарда табылған буддалық артефакттар Шривиджаяның Ваджраяна иконографиясын көрсетеді.

Байланысты дәстүрлер

Кейбір дәстүрлер Ваджраянамен байланысты, бірақ оларды толыққанды "Ваджраяна" немесе "Мантраяна" деп қарастыруға болмайды. Мұндағы Ваджраяна – Солтүстік Үндістанның Махаяна буддалық әдебиетіне, буддалық тантраларға, Наланда және Викрамашила шеберлерінің еңбектеріне, сондай-ақ буддалық махасиддхаларға негізделген буддалық дәстүрді білдіреді. Дегенмен, осыған ұқсас дәстүрлер нағыз Ваджраянаның ықпалында болуы мүмкін және Ваджраяна мектептерінен тәжірибелер қабылдаған.

Шүгендо

Шугендо 7 ғасырда Жапонияда Queen's Peacocks Sutra-ға негізделген аскет Ен но Гёжамен құрылды. 7 ғасырдағы жалғыз хиджириден бастау алған Шугендо эзотерикалық буддизм, синтоизм және таоизм сияқты бірнеше діни ықпалдың қосылуынан дамыды. Буддизм мен синтоизм синбуцу шүгода біріктірілді, ал Кукайдың синкретикалық діні Эдо дәуірінің соңына дейін кең таралды, Шугендодағы синто элементтерімен қатар өмір сүрді.

1613 жылы Эдо дәуірінде Токугава шогунаты Шугендо храмдарын Шингон немесе Тендай храмдарына қарастыруды міндеттейтін қағида шығарды. Мэйдзи қайта жаңғыруы кезінде, синтоизм буддизмнен бөлек, тәуелсіз мемлекеттік дін деп жарияланғанда, Шугендо жаңа, ағартылған Жапонияға лайық емес, шарлаттандық амал ретінде тыйым салынды. Кейбір Шугендо храмдары өздерін әртүрлі ресми бекітілген синто бағыттарына айналдырды. Қазіргі заманда Шугендоны негізінен Тендай және Шингон секталары ұстанады, ол қазіргі жапон діні мен мәдениетіне әсер етеді.

Оңтүстік эзотерикалық буддизм

"Оңтүстік Эзотерикалық Буддизм" немесе Боран камматтана ("Ежелгі тәжірибелер") – Теревада Буддизмі үстемдік құратын Оңтүстік-Шығыс Азиядағы буддизмнің эзотерикалық түрлерін атау үшін қолданылатын термин. Шри-Ланканың Абхагири вихарасының монахтары бұрын аралда кең таралған тантраның түрлерін тәжірибе еткен. Осы типтегі тағы бір дәстүр – Бирмада көп кездесетін Ари буддизмі. Тантрикалық буддалық "Йогавакара" дәстүрі Камбоджа, Лаос және Таиландта қазіргі заманға дейін маңызды буддалық дәстүр болып сақталды. Оңтүстік Эзотерикалық Буддизм – Тхеравада Абхидхаммасы мен Пали тіліндегі бастау көздеріне негізделген Оңтүстік-Шығыс Азияның ерекше дамуы. Осылайша, оның буддалық тантралардың, үнді махасиддхаларының және Наланда-Викрамашила дәстүрлерінің үнділік "Ваджраяна"сына тікелей қатысы жоқ. Оңтүстік Эзотерикалық Буддизм Оңтүстік-Шығыс Азия буддизмінің жаңаруымен бірге төмендеді. Дегенмен, эзотерикалық буддалық тәжірибелер кейбір қазіргі Оңтүстік-Шығыс Азия дәстүрлерінде, оның ішінде Тайландтың Дхаммакая дәстүрінде, Бірманың Вейза дәстүрінде және Камбоджаның ауылдық буддизмінде әлі де сақталған.

Терминология

Ваджраяна буддизміне қатысты терминология шатастыру тудыруы мүмкін. Көптеген терминдер санскрит тілінен шыққан, бұл тілдегі мәтіндер қазіргі оқырманға аударылар алдында басқа мәдениеттер, әсіресе Жапония және Тибет арқылы өткен болуы мүмкін. Әрі қарай, күрделіліктер туындайды, себебі көріне бірдей терминдер контекстке, уақытқа және орынға байланысты қолданылуы мен мағынасында ұсақ айырмашылықтарға ие болуы мүмкін. Үшінші мәселе – Ваджраяна мәтіндері тантрикалық дәстүрді қолданады, яғни жасырын тілді, ол – мақсатты түрде кодталған оқыту құралы. Символизмге, сондай-ақ синонимдерге, метафораларға және сөздік байланыстарға негізделген бұл түсініксіз оқыту әдістері Ваджраяна буддизмін түсінуге тырысатындардың қиындықтарын арттырады: «Тантралық буддизм» термині оны ұстанатындар бұрын қолданған емес. Ғалым Изабель Онианс түсіндіргендей: «Тантралық буддизм» [ ] – бұл жергілікті терминнің транскрипциясы емес, жаңа туынды, тіпті батыстық термин деуге болады. Санскрит тілінде «тантрика» деген сөз кездеседі, бірақ ол буддалық мәтіндерде жоқ. «Тантрика» – бұл «Тантра» деп аталатын кітаптардағы ілімдерді ұстанатын адамды білдіретін термин, бірақ ол Буддизмде емес, тек Саивизмде ғана қолданылады. «Тантралық буддизм» – санскрит тілінде өзін «Мантраная», «Ваджраяна», «Мантраяна» немесе «Мантрамахаяна» деп атайтын құбылыс (ал «Тантраяна» деп ешқашан атамайды). Оның жақтастары «мантриндер», «йогилер» немесе «садхакалар» деп белгілі. Осылайша, біздің «тантрикалық» деген ағылшынша сөзді қолдануымыз буддалық діннің тантрада үйретілгеніне қатысты дәстүрге жатпайды, бірақ ол өзінің мақсатына қызмет ететін алынған термин.