Тибет Буддизмі мен Бөн іліміндегі Dzogchen дәстүрі

Кіріспе

Индо-тибет буддизміндегі ілімдер дәстүрі, Тибет буддизмі мен Бондағы бастапқы жағдай және оған байланысты тәжірибелер.

Дзогчен («Ұлы толықтық» немесе «Ұлы жетілу»), сондай-ақ ати-йога (жоғары йога) деп аталады, — Индо-тибет буддизмі мен Бондағы ілімдер дәстүрі, ол барлық нәрсенің соңғы негізін табуға және оны жалғастыруға бағытталған. Дзогченнің мақсаты — осы негізді білу, ал осы білім ригпа (санскрит: видья) деп аталады. Ригпаны ояту үшін әртүрлі Дзогчен жүйелерінде рухани тәжірибелер оқытылады. Дзогчен буддизмнің Тибетке алғаш таралу кезінде, яғни біздің заманымыздың 7-9 ғасырларында пайда болды. Кейбір ғалымдар оны тибеттік даму деп есептесе де, ол үндік көздерден маңызды идеяларды алады. Дзогченнің ең ерте мәтіндері 9 ғасырда пайда болды және олар үндік ұстаздарға жатқызылады. «Он сегіз ұлы мәтін» деп белгілі бұл мәтіндер «ой сериясын» құрайды және Шри Сингха мен Вималамитра сияқты тұлғаларға авторлық құқығы тиесілі. Дзогченнің ерте кезеңі нормативтік Ваджраяна тәжірибелерінен айырылып, санаға тікелей енуге бағытталған қарапайым тыныштыру медитацияларына баса назар аударды. Тибеттің қайта жандану дәуірінде (10-12 ғасырлардың басында) Дзогчен Үндістаннан келген жаңа тәжірибелер мен ілімдерді қосып, маңызды дамуға ұшырады. Осы кезеңде «Нұсқаулар сериясы» және «Дән жүрек» сияқты жаңа Дзогчен дәстүрлері пайда болды. Дзогчен үш серияға бөлінеді: Семде (Ақыл сериясы), Лонгде (Кеңістік сериясы) және Меннагде (Нұсқау сериясы). Дзогчен жолы негізді, жолды және жемісті қамтиды. Негіз — бослық, айқындық (лун груб, жарқын айқындықпен байланысты) және мейірімділік энергиясы сипатталатын барлық нәрсенің бастапқы жағдайы. Жол — медитация және нақты Дзогчен әдістері арқылы сананың таза табиғатын тікелей түсінуді қамтиды. Жеміс — өз шынайы табиғатыңызды түсіну, толық бейдуализмге және дуальдықтардың жойылуына әкеледі. Дзогченді ұстанатындар өзінің шынайы табиғатының санасымен барлық тәжірибелерді біріктіретін өзін-өзі босатуға ұмтылады. Бұл процесс өлім сәтінде «радуга денесіне» қол жеткізумен аяқталуы мүмкін, бұл толық Будда болудың символы. Сынаушылар Дзогчен дәстүрлеріндегі бірте-бірте және бірден жүзеге асырылатын тәжірибелер арасындағы керістіктерге назар аударады, бірақ тәжірибешілер бұл тәсілдердің әртүрлі қабілеттер мен түсінік деңгейлеріне сәйкес келетінін айтады. Жалпы алғанда, Дзогчен — сананың туа біткен даналығы мен мейірімділігін түсінуге тікелей жол ұсынады.

Dzogchen (, "Great Perfection" or "Great Completion"), also known as atiyoga (utmost yoga), is a tradition of teachings in Indo Tibetan Buddhism and Bon aimed at discovering and continuing in the ultimate ground of existence. The goal of Dzogchen is knowledge of this basis, this knowledge is called rigpa (Skt. vidyā). There are spiritual practices taught in various Dzogchen systems for awakening rigpa. Dzogchen emerged during the first dissemination of Buddhism in Tibet, around the 7th to 9th centuries CE. While it is considered a Tibetan development by some scholars, it draws upon key ideas from Indian sources. The earliest Dzogchen texts appeared in the 9th century, attributed to Indian masters. These texts, known as the "Eighteen Great Scriptures," form the "mind series" and are attributed to figures like Śrī Siṅgha and Vimalamitra. Early Dzogchen was marked by a departure from normative Vajrayana practices, focusing instead on simple calming contemplations leading to a direct immersion in awareness. During the Tibetan renaissance era (10th to early 12th century), Dzogchen underwent significant development, incorporating new practices and teachings from India. This period saw the emergence of new Dzogchen traditions like the "Instruction Class series" and the "Seminal Heart". Dzogchen is classified into three series: the Semde (Mind Series), Longdé (Space Series), and Menngagde (Instruction Series). The Dzogchen path comprises the Base, the Path, and the Fruit. The Base represents the original state of existence, characterized by emptiness, clarity (lhun grub, associated with luminous clarity), and compassionate energy. The Path involves gaining a direct understanding of the mind's pure nature through meditation and specific Dzogchen methods. The Fruit is the realization of one's true nature, leading to complete non dual awareness and the dissolution of dualities. Dzogchen practitioners aim for self liberation, where all experiences are integrated with awareness of one's true nature. This process may culminate in the attainment of a rainbow body at the moment of death, symbolizing full Buddhahood. Critics point to tensions between gradual and simultaneous practice within Dzogchen traditions, but practitioners argue these approaches cater to different levels of ability and understanding. Overall, Dzogchen offers a direct path to realizing the innate wisdom and compassion of the mind.

Тарих

Дзогчен Тибет империясы кезінде (7-9 ғасырлар) буддизмнің Тибетте алғаш таралуы тұсында пайда болды және Фрагментация дәуірінде (9-11 ғасырлар) дамыды. Америкалық тибеттанушы Дэвид Жермано Дзогченнің тибеттік буддизмде пайда болған даму екенін айтады. Алайда, Дзогченнің көптеген маңызды идеялары (босдық пен жарқындық сияқты) үндік көздерде де кездеседі, мысалы, буддалық тантраларда, будда табиғаты туралы әдебиеттерде және Ланкаватара сутрасы сияқты басқа да Махаяна көздерінде. Сонымен қатар, Сэм ван Шейк сияқты ғалымдар Дзогченді тантрикалық буддизмнің толықтыру кезеңінің практикасынан туындаған деп санайды. Дзогченнің ең ерте деректері 9 ғасырдың бірінші жартысында пайда болды, оларда үнділік қасиеттілерге жатқызылатын қысқа мәтіндер бар. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – «Он сегіз ұлы жазу», бүгінде «ой сериясы» (Семде) деп белгілі және Шри Сингха, Вайрочана және Вималамитра сияқты үндік ұстаздарға жатқызылады. Кейінгі Семде тантра жинағы «Барлық нәрсені жаратушы патша» (Кунджед Гьялпо) деп аталады, бұл Дзогченнің ең маңызды және жиі цитаталанатын жазбаларының бірі. Жермано Тибет империясы кезеңіндегі ерте Дзогченді нормативті Ваджраяна практикасын қабылдамауымен сипаттайды. Жермано ерте Дзогчен дәстүрлерін «таза Ұлы жетілу» деп атайды, себебі ол «толыққанды ритуалдар мен ойлау техникасының болмауымен» және кейбір буддалық тантраларда кездесетін жерлеу, мәйіттер және өлім бейнелерінің жоқтығымен ерекшеленеді. Жерманоның сөзіне қарағанда, тантрикалық құдайлық йога әдістерінің орнына, ерте Дзогчен негізінен қарапайым тыныштық (шамата) медитациясына назар аударды, бұл «өз сананың ең терең деңгейлеріне тікелей және таза енуіне» алып келді. Кристофер Хатчелл түсіндіргендей, ерте Дзогчен үшін «барлық тіршілік және барлық көріністер – Будданың біртұтас, толыққанды білімі (Самантабхадра, Кунту Зангпо)» болғандықтан, осы табиғи ояу сананы танудан басқа ештеңе жасаудың қажеті жоқ, жай ғана демалып, босатыңыз. Тибеттің қайта жандану дәуірінде (10 ғасырдан 12 ғасырдың басына дейін) Үндістаннан көптеген жаңа Ваджраяна мәтіндері, ілімдер мен практикалар енгізілді. Осы кезде Ньингма мектебі және оның Дзогчен дәстүрлері қайта құрылды, көптеген жаңа жазбалар жасалды және Сарма дәстүрлерінің ықпалымен жаңа практикалар дамыды. Бұл жаңа ықпалдар Дзогченге «қазынаны ашушылар» (тертон) тапқан қазына мәтіндерін (терма) табу арқылы сіңірілді. Бұл тантрикалық элементтерге нәзік дене практикалары, қараңғы шегіну сияқты көру практикалары және өлім мотивтері мен практикаларына назар аудару кірді (мысалы, жерлеу және реликвиялар рәсімдері, бардо ілімдері, пхова және т.б.). Бұл жаңа әдістер мен ілімдер «Құпия цикл» (гсанг скор), «Жоғары мәні» (ян тиг), «Брахман дәстүрі» (брам зе'и лугс), «Кеңістік сыныптар сериясы» және әсіресе «Нұсқау сыныптар сериясы» (Меннаггде) сияқты бірнеше жаңа дәстүрлердің бөлігі болды, ол 11 ғасырдың соңы мен 12 ғасырдың басында пайда болған «Негізгі жүрек» (снинг тиг) деп аталады. Осы кезеңдегі ең ықпалды мәтіндер – Он жеті тантра (ргиуд бку бдун). Бұл жаңа дәстүрлерді жүйелеудегі ең маңызды ғалым Лонгченпа Рабжампа (1308-1364) болды. Кейінірек, маңызды қазыналық мәтін циклдерін ашқан тұлғаларға Карма Лингпа (1326-1386 жж., ол бар дотх гролды ашты), Ригдзин Годем (1337-1409 жж.), Джигме Лингпа (1730-1798 жж.), ықпалды Лонгчен Ньинтигті және Дуджом Лингпа (1835-1904) ашты.

Dzogchen arose in the era of the first dissemination of Buddhism in Tibet (7th to 9th centuries CE) during the Tibetan Empire and continued during the Era of Fragmentation (9th 11th centuries). American Tibetologist David Germano argues that Dzogchen is likely a Tibetan Buddhist development. However, numerous ideas key to Dzogchen (like emptiness and luminosity) can be found in Indian sources, like the Buddhist tantras, buddha nature literature and other Mahayana sources like the Laṅkāvatāra Sūtra. Furthermore, scholars like Sam van Schaik see Dzogchen as having arisen out of tantric Buddhist completion stage practices. The earliest Dzogchen sources appeared in the first half of the 9th century, with a series of short texts attributed to Indian saints. The most of important of these are the "Eighteen Great Scriptures", which are today known as the "mind series" (Semde) and are attributed to Indian masters like Śrī Siṅgha, Vairotsana and Vimalamitra. The later Semde compilation tantra titled the All Creating King (Kunjed Gyalpo) is one of the most important and widely quoted of all Dzogchen scriptures. Germano sees the early Dzogchen of the Tibetan Empire period as characterized by the rejection of normative Vajrayana practice. Germano calls the early Dzogchen traditions "pristine Great Perfection" since it is marked "by the absence of presentations of detailed ritual and contemplative technique" as well as a lack of funerary, charnel ground and death imagery found in some Buddhist tantras. According to Germano, instead of tantric deity yoga methods, early Dzogchen mainly focused on simple calming (shamatha) contemplations leading to a "technique free immersion in the bare immediacy of one's own deepest levels of awareness". Similarly, Christopher Hatchell explains that since for early Dzogchen "all beings and all appearances are themselves the singular enlightened gnosis of the buddha All Good (Samantabhadra, Kuntu Zangpo)", there is nothing to do but to recognize this inherent awakened mind, relax and let go. During the Tibetan renaissance era (10th century to the early 12th century) many new Vajrayana texts, teachings and practices were introduced from India. At this time, the Nyingma school and its Dzogchen traditions reinvented themselves, producing many new scriptures and developing new practices influenced by the Sarma traditions. These new influences were absorbed into Dzogchen through the practice of finding treasure texts (terma) that were discovered by "treasure revealers" (tertons). These tantric elements included subtle body practices, visionary practices like dark retreat and a focus on death motifs and practices (such as funerary and relic rituals, bardo teachings, phowa, etc). These new methods and teachings were part of several new traditions such as the "Secret Cycle" (gsang skor), "Ultra Pith" (yang tig), "Brahmin's tradition" (bram ze'i lugs), the "Space Class Series," and especially the "Instruction Class series" (Menngagde), which culminated in the "Seminal Heart" (snying thig), which emerged in the late 11th and early 12th century. The most influential texts in this period are Seventeen Tantras (rgyud bcu bdun). The most important scholarly figure in the systematization of these new traditions was Longchenpa Rabjampa (1308–1364). Later figures who also revealed important treasure text cycles include Karma Lingpa, (1326–1386, who revealed the bar do thos grol), Rigdzin Gödem (1337–1409), Jigme Lingpa (1730–1798), who revealed the influential Longchen Nyingthig and Dudjom Lingpa (1835–1904).

Ригпа (білім) және ма ригпа (бұзушылық)

Ригпа (санскрит: vidyā, "білім") – дзогченнің орталық ұғымы. Ачарья Малкольм Смиттің сөзінше: Ма ригпа (avidyā) – ригпаның немесе білімнің қарсысы. Ма ригпа – білімсіздік, жаңылыс немесе хабарсыздық, негіздің мәнін тануға келмейтін жағдай. Дзогчен мәтіндеріндегі маңызды тақырып – білімсіздіктің негізден немесе Дхарматадан қалай туындайтынын түсіндіру, ол е-шес немесе таза санамен байланысты. Автоматты түрде туындайтын хабарсыздық (lhan skyes ma rigpa) негіздің табиғи танымдық мүмкіндігі болғандықтан пайда болады, ол құбылыстарға себепкер болады. Бұл сансара мен нирвананың бастауы.

Үш серия

Дзогченнің үш сериясы (rdzogs chen sde gsum) – бұл Нингма мектебінің Дзогчен дәстүрінің ілімдерін үш серияға, бөлімге немесе тарауға бөлетін дәстүрлі тибет буддасы жіктемесі. Бұл үш серия: Семде («Ақыл сериясы»), Лонгдэ («Ғарыш сериясы») және Меннгагде («Нұсқау сериясы»). Нингма мектебінің дәстүрлі есептері осы схеманы үнді шебері Маñджушримитраға (шамамен 8-ғасыр) жатқызады. Қазіргі тибеттанушылардың пікірінше, бұл доксографиялық схема шын мәнінде Нұсқау сериясының әдебиетінде (шамамен 11-ғасырдан бастап) сол кездегі әртүрлі Дзогчен ілімдерін ажырату және жіктеу тәсілі ретінде дамыған. Нұсқау сериясының мәтіндеріне сәйкес, Ақыл сериясы адамның өз санасы барлық құбылыстардың негізі екенін түсінуге негізделген, ал бұл негіз – сана деп аталады, ол бос және жарқын. Ғарыш сериясы, әсіресе, бослыққа (Skt. śūnyatā, T. stong pa nyid) бағытталған. Соңында, Нұсқау сериясының өзі бослық туралы немесе сананы ойша талдау қажеттілігінсіз, ең тікелей түріндегі түсініс ретінде қарастырылады. Уақыт өте келе, Нұсқау сериясы Дзогчен дәстүрінде басымдыққа ие болды және ол ең көп таралған және оқытылатын серия болып қала береді, ал қалған екі серия бүгінде сирек қолданылады (Намхай Норбу сияқты бірнеше шеберлерді қоспағанда). Намхай Норбудың сөзіне қарағанда, үш серия – Дзогчен күйін ұсынудың және таныстырудың үш тәсілі. Норбу атап көрсетеді, Меннгагде – таныстырудың тікелей түрі, Лонгдэ – Дзогченді таныстырудың символдық формаларымен тығыз байланысты, ал Семде – таныстырудың ауызша формаларына көбірек бағытталған. Германо жазады, Ақыл сериясы «Семендік Жүрек қозғалыстарының дамуына дейін» Дзогченнің ертерек мәтіндері мен формаларын жіктеуге қызмет етеді, бұл бодхичиттаның (byang chub kyi sems) тантрикалық түсініктеріне негізделген медитацияларға бағытталған. Бұл сананың түпкі табиғатын білдіреді, ол бос (stong pa), жарқын (’od gsal ba) және таза. Германоның айтуынша, Ғарыш және Нұсқау сериялары Дзогченнің кейінгі (тарихи) дамуымен байланысты, ол дене мен көруге негізделген тантрикалық медитациялық техникаларды қайта енгізумен және оған байланысты философиялық өзгерістермен өріліп өркендеген.

The Three Series of Dzogchen (rdzogs chen sde gsum) are a traditional Tibetan Buddhist classification which divides the teachings of the Nyingma school's Dzogchen tradition into three series, divisions or sections. These three are: the Semde ('Mind Series'), the Longdé ('Space Series') and the Menngagde ('Instruction Series'). Traditional accounts of the Nyingma school attribute this schema to the Indian master Mañjuśrīmitra (c. 8th century). According to modern Tibetologists, this doxographic schema actually developed in the literature of the Instruction Series (c. 11th century onwards) as a way to distinguish and categorize the various Dzogchen teachings at the time. According to Instruction Series texts, the Mind Series is based on understanding that one's own mind is the basis of all appearances and that this basis, called mind itself, is empty and luminous. The Space series meanwhile is focused on emptiness (Skt. śūnyatā, T. stong pa nyid). Finally, the Instruction Series itself is seen as the most direct kind of realization, without the need to meditate on emptiness or mind. Over time, the Instruction Series came to dominate the Dzogchen tradition and it remains the series that is most widely practiced and taught while the other two series are rarely practiced today (with the exception of a few masters like Namkhai Norbu). According to Namkhai Norbu, the three series are three modes of presenting and introducing the state of Dzogchen. Norbu states that Mennagde is a more direct form of introduction, Longde is closely associated with symbolic forms of introducing Dzogchen and Semde is more focused on oral forms of introduction. Germano writes that the Mind Series serves as a classification for the earlier texts and forms of Dzogchen "prior to the development of the Seminal Heart movements" which focused on meditations based on tantric understandings of bodhicitta (byang chub kyi sems). This referred to the ultimate nature of the mind, which is empty (stong pa), luminous ('od gsal ba), and pure. According to Germano, the Space and Instruction Series are associated with later (historical) developments of Dzogchen "which increasingly experimented with re incorporating tantric contemplative techniques centered on the body and vision, as well as the consequent philosophical shifts his became interwoven with."

Негізгі тұқым, жол және жемісі

Дзогченде үш негізгі аспект бар: Негіз, Жол және Жеміс. Негіз – босдық, айқындық және мейірімділік энергиясымен сипатталатын, бастапқы, өзгермейтін барлық нәрсенің жай-күйін білдіреді. Жол үш маңызды элементтен тұрады: көзқарас, тәжірибе және мінез-құлық. Көзқарас – сананың таза табиғатын тікелей түсінуге қадала. Тәжірибе – медитация техникаларын және Дзогченнің нақты әдістерін қамтиды. Мінез-құлық – осы тәжірибелерді күнделікті өмірге енгізуді білдіреді. Жеміс – нағыз табиғатыңызды тану және Буддалық деңгейге жетудің соңғы мақсатын көрсетеді. Бұл Негіздің ішкі жай-күйін ашу және барлық тәжірибелерді осы жай-күйге қатысты санаға біріктіруді қамтиды. Нәтижесінде, толық бейтарап санаға жетесіз, эгоның шектеулерінен асып, екіұштылықты жоясыз.

Негізгі немесе негіз

Дзогчендегі маңызды ұғым – «негіз», «жер» немесе «алғашқы күй» (тибет. gzhi, санскрит. āśraya), сондай-ақ жалпы негіз (spyi gzhi) немесе бастапқы негіз (gdod ma'i gzhi) деп аталады. Бұл негіз – «білімге жете алмай Буддалар пайда болған, ал білімсіздік сезімтал тіршілік иелерін тудырған» бастапқы жағдай. Ол уақыттан тыс және өзгермейді, бірақ «ноэтикалық қуатқа» ие, соның нәтижесінде сана (sems, Skt. citta), ес (shes pa, Skt. vijñāna), жаңылыс (marigpa, Skt. avidyā) және білім (rigpa, Skt. vidyā) пайда болады. Бұған қоса, Хатчелл Дзогчен дәстүрінің түпкі шындықты «бір және көп ұғымдарынан асып түсетін» нәрсе ретінде бейнелейтінін айтады.

Тікелей енгізу

Тікелей кіріспе "Аң-түсініктің күшеюі" деп аталады (ригпай салл ванг, "rigpay sall wahng" деп айтылады), бұл Дзогчен шежірелерінде Джигме Лингпа таратып жүрген нақты бір күш беру шежіресі үшін қолданылатын техникалық термин. Бұл күш беру – оқушының өз сана есенінің, ригпаның табиғатына, оның күш беруші ұстазының тікелей таныстыруынан тұрады.

Алып көрсету нұсқаулығы

Дзогчен дәстүрінде нұсқауды көрсету "ой табиғатын көрсету", "табыс беруді көрсету" немесе "ой табиғатына кіріспе" деп те аталады. Нұсқауды көрсету (нго-срод) – ой табиғатына кіріспе болып табылады.

Жол

Дзогчен жолының үш негізгі бөлімі бар, олар "Жолдың үш Дхармы" деп аталады. Бұл – тауа, гомпа және чöпа. Намхай Норбу бұл үш терминді "көзқарас", "практика" және "мінез-құлық" деп аударады.

Гараб Дорьедің үш сөзі

Гараб Дорже (шамамен 665 ж.) Дзогчен ілімін үш қағидада білдірді, олар "Үш мәлімдемедегі маңызды нүктені көрсету" (Цик Сум Не Дек) деп аталады, бұл оның соңғы сөздері болған деседі. Олар студенттің өтуі тиіс дамуын қысқаша түсіндіреді:

Гараб Доржедің үш мәлімдемесі Ньингтиг дәстүрлеріне енгізілді, олардың ең танымалдары Джигме Лингпаның (1730–1798) Лонгчен Ньингтигінде кездеседі. Мәлімдемелер:

Ригпаның бетін тікелей таныстыру (ngo rang tok tu tré). Дуджом Ринпоче бұл туралы былай дейді: "Ригпаның өзі, туа біткен бастапқы даналық ретінде, жалаңаш сананың бет-бейнесін тікелей таныстыру." Бір ғана нәрсені шешімді түрде қабылдау (tak chik tok tu ché). Дуджом былай дейді: "Барлық құбылыстар, көрініс алатынының бәрі – самсара немесе нирвана – ригпаның өзінің ойынынан басқа емес, сондықтан ригпаның үздіксіз ағынынан басқа ештеңе жоқ деген толық және тікелей шешім бар." Көтерілген ойлардың босатылуына тікелей сенім (deng drol tok tu cha). Дуджом былай түсіндіреді: "Намтокты (көтерілген ойларды) тану арқылы, пайда болатын әр нәрсе – жалпы немесе нәзік болсын – дхармакая кеңістігінде пайда болу мен ыдыраудың бір мезгілде жүзеге асуына тікелей сенім бар, бұл ригпа мен шүньятаның бірлігін білдіреді."

Көрінісі

Ньингма Дзогчен мәтіндері Дзогчен көзқарасын (Тиб. тава) сипаттау үшін ерекше терминология қолданады. Осы терминдердің кейбіреулері сананың әртүрлі элементтері мен ерекшеліктерімен айналысады және классикалық буддалық ойдан алынған. Жаңару сезімінің жалпы атауы – шес па (Skt. виджняна), және ол алты сезім санасын қамтиды. Дүниелік, таза емес және дуалистік сана түрлері әдетте семс (читта, сана), йид (манас) және бло (буддхи) сияқты терминдермен аталады. Ал нирваникалық немесе босатылған сана түрлері ye shes (джняна, ‘таза сана’) және shes rab (праджня, даналық) сияқты терминдермен сипатталады. Сэм ван Шаик айтуынша, Дзогчен әдебиетінде қолданылатын екі маңызды термин – негіз (гжи) және гнозис (риг па), олар тиісінше нирваникалық күйдің онтологиялық және гнозеологиялық аспектілерін көрсетеді. Ньингма Дзогчен әдебиеті нирвананы сондай-ақ «кеңістік» немесе «бос кеңістік» (клонг немесе дбинг) немесе «Дхарма кеңістігі» (chos dbyings, санскрит: Дхармадхату) деп сипаттайды. Дхармакая (Дхарма денесі) термині де Дзогченде осы терминдермен жиі байланысты, Тулку Ургьен түсіндіргендей:

Дзогчен көзқарасы, құпия нұсқаулар сериясы (ман нэг сде) классикалық түрде он бір ваджра тақырыбы арқылы түсіндіріледі. Оларды «Мұғалаптар тізбегі Тантрасынан» (Mu tig phreng ba), Вималамитраның «Ұлы түсіндірмесінен» және Лонгченпаның «Сөз бен мағына қазынасынан» (Цик Дон Дзо) табуға болады.

Практика

Дзогчен практикасы (гомпа) таза табиғаттың «тікелей, екіұшты емес, тұжырымдамалық емес білімі» болып табылатын Дзогчен көзқарасына негізделген. Бұл, гуру немесе ламамен қарым-қатынас арқылы жүзеге асырылады, ол біздің бастапқы жағдайымызбен таныстырып, тәжірибе жасау жолын көрсетеді. Дзогчен шеберінен «тікелей таныстыру» және беру өте маңызды деп есептеледі. Дзогчен дәстүрінде көптеген тәжірибе жүйелері бар, оның ішінде медитацияның түрлі формалары, тантрикалық йогалар және бірегей Дзогчен әдістері қамтылған. Дзогчен практикасының ең ерте түрі (Семде, «Ақыл» сериясы) көбінесе символдық емес «формасыз» практикаларды (тантрикалық құдайлар йогасына қарама-қарсы) баса назар аударды. Кейінгі дамулар Дзогченнің негізгі практикаларын түрлі алдын ала және тантрикалық әдістермен, мысалы, құдайлар йогасы, семдзин (ақылды ұстап тұру), рушен (самсара мен нирвананы бөлу) және випасьяна (лагтонг) сияқты әдістермен толықтырды, олардың барлығы бастапқы таза жағдайды зерделеудің негізгі жағдайына жетудің тиімді құралдары ретінде қарастырылады. Дзогченнің негізгі медитация әдістері – трекчо («кернеуді кесу») және тогал, сондай-ақ бардодағы (өлім мен қайта туу арасындағы аралық жағдай) ояну туралы ерекше Дзогчен ілімі. Трекчода бірінші кезекте туа біткен таза сананы анықтап, одан кейін барлық іс-әрекеттерде оны тануды қолдайды. Тогалда («өтпелі») йоги түрлі көзқарастармен және дене күйлерімен жұмыс істейді, олар түрлі көріністерге алып келеді (қараңғы оқшаулықта немесе аспанға қарап). Аспанға қарап медитацияны ең толық зерттеген еңбек, тогал немесе тод ргал, Флавио А. Гейсшуеслердің еңбегі болып табылады. «Тод ргал» термині көбінесе «Тікелей асып өту» немесе «Аттап өту» деп аударылса да, Гейсшуеслер бұл тіркес шын мәнінде «Басқа қарай секіру» дегенді білдіреді дейді, себебі ол тибет тіліндегі «тод» («жоғары», «асып», сондай-ақ «бас киім», «тұрбан», «бас») және «ргал» («аттап өту») сөздерінен тұрады. Тибет мәдениетінің кең аумағында адам денесінің ең жоғары бөлігі – бас сүйек немесе оның бас киім сияқты кеңейтілген түрі – діни тәлімгерге көкте орналасқан өмірлік күшке қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бас пен бас киімнің екеуі де жануарлармен, әсіресе, бұғы және қоймен терең байланысты, олардың тік өрлеу және түсу қабілеті түрлі өмірлік жағдайлар арасында қозғалу үшін аспанға қарап медитация жасаудағы маңызды элементі болып табылады.

Dzogchen practice (gompa) relies on the Dzogchen view which is a "direct, non dual, non conceptual knowledge" of the pure nature. This is achieved through one's relationship with a guru or lama who introduces one to our own primordial state and provides instruction on how to practice. This "direct introduction" and transmission from a Dzogchen master is considered absolutely essential. The Dzogchen tradition contains numerous systems of practices, including various forms of meditation, tantric yogas and unique Dzogchen methods. The earliest form of Dzogchen practice (the Semde, "Mind" series) generally emphasized non symbolic "formless" practices (as opposed to tantric deity yoga). Later developments led to the main Dzogchen practices becoming more infused with various preliminary and tantric methods like deity yoga, semdzin (holding the mind), rushen (separating samsara and nirvana), and vipasyana (lhagthong), which are all seen as skillful means to achieve the basic state of contemplation of the primordially pure state. The key Dzogchen meditation methods, which are unique to the tradition are trekchö ("cutting tension") and tögal, along with unique Dzogchen teachings on awakening in the bardo (intermediate state between death and rebirth). In trekchö, one first identifies the innate pure awareness, and then sustains recognition of it in all activities. In tögal ("crossing over"), a yogi works with various gazes and postures which lead to various forms of visions (in dark retreat or through sky gazing). The most comprehensive study of sky gazing meditation, known as tögal or thod rgal, has been written by Flavio A. Geisshuesler. Although the term thod rgal is generally translated as "Direct Transcendence" or "Leap Over," Geisshuesler argues that the expression really means "Skullward Leap" as it consists of the Tibetan words thod ("above," "over," but also "head wrapper," "turban," "skull") and rgal ("to leap over"). In the larger Tibetan cultural area, it is the most elevated part of the human body—the skull or, its extension in the form of a turban like headdress—that allows the religious practitioner to gain access to the source of vitality located in the heavens. Both the head and the headdress have deep resonances with animals—particularly deer and sheep—which are central for the sky gazing practice because of their ability to ascend and descend vertically to move in between various realms of existence.

Көкжаз шанақ

Тогал практикасы толық Буддалыққа және адам денесінің қайыра жаңару (көшкен) денеге өзін-өзі босатуына әкелуі мүмкін, өлім сәтінде барлық бекініп қалу мен ұстанулар толықтай аяқталғанда. Тибет буддизмі бойынша, қайыра жаңару (көшкен) дене – бұл материялық емес жарық денесі, ол адамның мейірімділігі көрсеткендей, кез келген жерде және кез келген уақытта болуға және қалуға қабілетті. Бұл самбогакаяның бір көрінісі және оған жету жарықтар мен радуганың пайда болуымен бірге жүреді деп айтылады. Кейбір ерекше тәжірибешілер өлімсіз жоғары деңгейдегі қайыра жаңару (көшкен) денесіне жетеді (оларға Жанжун ауызша дәстүріндегі 24 Бөн шебері, Тапихрица, Падмасамбхава және Вималамитра кіреді). Өлер алдындағы төрт көріністі аяқтағаннан кейін, адам саусақтарын қоршап тұрған жарыққа назар аударады. Оның физикалық денесі өзінен-өзі жарықтан тұратын материялық емес денеге айналады, ол адамның мейірімділігі көрсеткен кез келген жерде және кез келген уақытта болуға және қалуға қабілетті.