Кіріспе
Француз журналисі Доминик Лоренц – ядролық қару таратудың қауіп-қатері мен шындығы туралы кітаптар жазған, сондай-ақ 1980 жылдары Франциядағы террористік әрекеттерді Иранның ядролық бағдарламасымен байланыстырған "Атомдық республика" ("La République Atomique") атты деректі фильмінің авторы – француз зерттеуші журналисі. Оның еңбегінде жылдар бойы мемлекеттік ынтымақтастықтың әртүрлі түрлері (экономикалық, технологиялық, әскери және дипломатиялық) және шетелдік көшбасшылар мен сарапшылардың сөздері мен жазбаларының жүйелі талдауы келтірілген. Ол негізінен ашық дереккөздерді (газеттер, мамандандырылған шолулар, ресми есептер, жаңалықтар агенттіктерінің хабарламалары, өмірбаяндық мәліметтер және т.б.) пайдаланып, фактілерді дұрыс бағалау және ядролық қару тарату тарихын қайта құруға тырысады. Лоренц ядролық қару таратудың негізінен жеке адамдардың емес, түрлі үкіметтердің геосаяси стратегиясының тікелей нәтижесі екенін көрсетеді. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ ядролық технологияны дамытуға басқа елдерге тікелей көмектесуді қауіпті деп санаған (бұл кеңестік шабуылға қарсы кедергі ретінде қарастырылған) және бұл жұмысты Францияға жүктегенін көрсетеді. Осылайша Франция Израильден бастап басқа елдерге ядролық технологияны дамытуға көмектесті. Лоренцтің пікірінше, осының нәтижесінде бүгінде 44 мемлекет жаппай қырып-жоятын қару жасауға қабілетті.
Dominique Lorentz is a French investigative journalist who has written books on the stakes and reality of nuclear proliferation, as well as a film documentary, La République Atomique ("The Atomic Republic"), which related terrorist acts in France in the 1980s to the nuclear program of Iran. Her work details various types of state cooperation (economic, technological, military and diplomatic) over the years, and a systematic analysis of foreign leaders' and analysts' speeches and writings. She mainly analyze open sources (newspaper, specialized reviews, official reports, news agencies' cables, biographies, etc.) in order to put facts in perspective and retrace the thread of the history of nuclear proliferation. Lorentz demonstrates that proliferation is not mainly the work of isolated individuals, but is an explicit result of the geopolitical strategy of various governments. She shows that after World War II, when the United States considered it too dangerous to directly help other countries in developing nuclear technology (which was thought as a deterrent to any Soviet offensive), it charged France with the job. Thus, France helped other countries in developing nuclear technology, starting with Israel. This, according to Lorentz, explains how 44 states today have the capacity of developing weapons of mass destruction.
Eurodif және Иранның ядролық бағдарламасы
Оның тергеуіндегі маңызды мәселелердің бірі – Еуроdif (Еуропалық газды диффузиялық уран байыту консорциумы) ісі мен Франциядағы бірқатар террористік актілер арасындағы байланыс. Eurodif – 1970 жылдары құрылған, уран байытумен айналысатын акционерлік қоғам, онда Иранның 10% үлесі бар. Доминик Лоренцтің айтуынша, 1974 жылы басталған (көбінесе) француз-ирандық азаматтық ядролық серіктестік, Иранға инвестициялары арқылы атом бомбасын алуға көмектесуге тиіс әскери аспектіні жасырды, бұл Тегеранның байытылған уранмен қамтамасыз етілуіне кепілдік берді. Алайда, 1979 жылғы Иран революциясынан кейін Франция бұл ынтымақтастық бағдарламасын тоқтатып, Иранның инвестицияларын тоқтатты. Осы тұрғыдан алғанда, 1985 және 1986 жылдардағы оқиғалар, мысалы, Ливандағы француздық кепілге алу оқиғасы; Париждегі жарылыстар (Hôtel de Ville және Pub Renault-дағы FNAC дүкенінде); 1986 жылдың 17 қарашасында Жорж Бессенің қанымен өлтірілуі (француз ядролық бағдарламасының ең маңызды жауапты тұлғаларының бірі, кейін Eurodif-тің басшысы болды) және 1987 жылдың ақпан айында GMF (Garantie Mutuelle des Fonctionnaires) президенті Мишель Баройннің ұшақ апатында қаза табуы – барлығы Eurodif-тің инвестициясынан қарызын өндіріп алу үшін Иранның Францияны шантаждау науқанының бір бөлігі болуы мүмкін. Иранға жасалған алғашқы француз төлемі 330 миллион доллар Жорж Бесс өлтірілген күні, ал екіншісі 1987 жылдың желтоқсанында Мишель Баройннің қайтысынан кейін жасалды. 1988 жылдың 5 мамырында Ливандағы соңғы француз кепілге алынғандары Парижге келді. Алғашқылары 1985 жылдың көктемінде кепілге алынған. Келесі күні Матиньон француз премьер-министрі Жак Ширак пен оның ирандық әріптесі қол қойған келісімді жариялады. Соңғы кепілге алынғандардың қайтарылуына байланысты Париж Тегеранды Eurodif-тің акционерлік мәртебесіне қайта қабылдауға және оған «шектеусіз» байытылған уранды беруге келісті. 1989 жылдың 3 ақпанында Сыртқы істер министрі Роланд Дюма Тегеранға ресми сапармен келді. 1989 жылдың қыркүйегінде президент Франсуа Миттеран Франсуа Шерге Eurodif келіспеушілігін түпкілікті тоқтату үшін келісімді келісуді тапсырды. 1991 жылдың 29 желтоқсанында президент Миттеран осы құпия келісімге қол қойды, ол Иранның Eurodif акционерінің құқықтарын, атап айтқанда 10% байытылған уранды алу құқығын толыққанды қалпына келтірді. Осы он жылдық дағдарыс кезінде Иран Германия, Аргентина, Қытай немесе Пәкістан сияқты елдерден әртүрлі ядролық нысандарды (реакторлар, уранды байыту жабдықтары және т.б.) сатып алды. 1995 жылдың 8 қаңтарында Ресей Иранмен ядролық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды, ол әсіресе Бушер ядролық электр стансасына қатысты. Екі жылдан кейін Франция Ресейге байытылған уранды жеткізу туралы келісімге қол қойды, ал Ресейдің Иранмен ынтымақтастығы күшінде болды.
Құжаттық фильмдер
Лоренц, Доминик және Карр Браун, Дэвид, La République atomique ("Атомдық республика") – 2001 жылғы 14 қарашада Arte TV телеарнасында Тегеранның 1980-ші жылдары Парижде шантаж жасауы туралы көрсетілген деректі фильм. Желіде қолжетімді.