Кіріспе

rpoB гені бактериялық РНК полимеразаның β-суббөлімшесін және гомологты пластидтік кодталған РНК полимеразаны (PEP) кодтайды. Ол E. coli бактериясында 1342 аминқышқылын кодтайды, бұл оны бактериялық жасушадағы екінші ірі полипептид етеді. Ол рифампицин сияқты антибактериялық препараттар тобының нысаны болып табылады. Рифамициндерге төзімділікті қамтамасыз ететін rpoB геніндегі мутациялар ақуыздың препаратқа байланысатын қалдықтарын өзгертіп, осы антибиотиктерге деген туыстығын азайтады. Кейбір бактерияларда 16S рРНК генінің бірнеше көшірмесі бар, ол филогенезді зерттеу үшін молекулалық маркер ретінде кеңінен қолданылады. Мұндай жағдайларда микробиалдық әртүрлілікті зерттеу үшін жалғыз көшірмелі rpoB генін пайдалануға болады. Бактериялардағы транскрипцияны тежейтін тагетитоксин, сондай-ақ PEP-ті де тежейді, бұл өсімдіктердегі кешеннің бактериялардағы гомологты ферментке өте ұқсас екенін көрсетеді.

Дәріге қарсы тұру

РпоБ генінде тиісті мутациясы жоқ бактерияларда рифампицин β-суббірлігіндегі бұрылысқа жақын жердегі орынға байланып, полимеразаның кез келген РНК тізбегінің екі немесе үш негіз жұбынан артық транскрипциялауына кедергі келтіреді, соның салдарынан жасуша ішіндегі ақуыздар өндірісі тоқтатылады. Бұл мутациялардың көп бөлігі I кластердегі 81 базалық жұптан ((bp) тұратын аймақта орналасқан, ол "Рифампицинге қарсы тұруды анықтайтын аймақ (RRDR)" деп аталады. Полимеразаның β-суббірлігінде рифампицинмен байланысатын орыннан алыс орналасқан қосымша мутациялар да болуы мүмкін, олар жеңіл қарсылыққа алып келуі мүмкін. Бұл мутациялар рифампицинге жоғары қарсылық туғызады, бірақ организмнің тіршілік әрекетіндегі төмендеуі салыстырмалы түрде аз болады. Рифампицинге қарсылық туғызумен қатар, кейбір rpoB мутациялары Vancomycin Intermediate S. aureus (VISA) штаммдарының 70%-ында анықталды.

rpoB мутацияларының физиологиялық әсерлері

РпоБ генінің мутацияға бейім аймақтары әдетте жақсы сақталады, бұл олардың тіршілік үшін маңызды екенін көрсетеді. Бұл осы аймақтардағы мутациялар организмнің жалпы сәйкестігіне (фитнесіне) әсер етуі мүмкін. Бұл физиологиялық өзгерістерге өсу жылдамдығының төмендеуі, температураның өсуіне немесе төмендеуіне сезімталдықтың артуы, РНҚ тізбектерінің ұзартылуы мен транскрипцияның аяқталуының қасиеттерінің өзгеруі жатады. Дегенмен, мұндай өзгерістер барлық бактерияларда бірдей болмайды. M. tuberculosis кодоны 450-дегі мутация сәл сәйкестіктің төмендеуіне алып келеді, ал S. aureus-тегі сәйкес мутация бактериялардың тірі қалуын қиындатады. Neisseria meningitidis rpoB мутациялары көмірсуларды метаболизмдейтін ферменттердің экспрессиясын, сондай-ақ лимон қышқылы циклына және транскрипцияны ұзартуға қатысатын ферменттерді арттыратыны байқалды. Сонымен қатар, АТФ өндіруге, жасушаның бөлінуіне және липидтердің метаболизміне қатысатын ферменттердің барлығы төмендеуге немесе қалыпты деңгейден төмен деңгейде экспрессияланады. M. tuberculosis-те rpoB геніндегі мутациялар поликетид синтезасын едәуір жоғарылатады, бұл M. tuberculosis-те өндірілетін және бактериялардың патогендігіне (вируленттілігіне) қатысы бар липид – фтиоцерол димикоцерозатының өндірісінің артуын көрсетеді. Мутация сонымен қатар РНҚ полимеразаның өзіндегі промоторға байланысу, ұзарту, тоқтату және транскрипциямен байланысты жөндеу процестеріне әсер етеді. Осы себепті, rpoB мутациялары транскрипция механизмдерін зерттеу үшін пайдаланылды, бірақ қызығушылық антибиотиктерге қарсы тұру қабілетіне ауысты. Кейбір мутациялар тіпті рифампициннің болмауына қарағанда оның қатысында жақсы өсетін M. tuberculosis штаммдарына әкелуі мүмкін. Табиғи антибиотиктерді, мысалы, эритромицин (Saccharopolyspora erythraea) және ванкомицин (Amycolatopsis orientalis) өндіруге пайдаланылатын бактерияларда белгілі бір rpoB мутациялары осы мутацияларға ие бактериялардың антибиотик өндірісін арттыра алады.