Кіріспе

Кейбір еврей қауымдастықтарының әндері және т.б.

Бақашот (немесе бақашот) – сириялық, марокколық және түрік еврей қауымдастықтарының ғасырлар бойы әр аптаның сенбі күні таңертең ерте сағаттардан бастап күн шығуына дейін айтатын тілектер, әндер және дұғалар жинағы. Олар көбінесе қыс айларында, яғни еврейлердің Суккот мерекесінен Пуримге дейін, түндер ұзақ болатын кезде оқылады. Бақашот құлшылығы үш-төрт сағатқа созылуы мүмкін. Иерусалимдегі Адес синагогасы бүгінде сириялық дәстүрдің орталығы, ал Ашдод және Монреаль қалаларындағы қауымдастықтар марокколық дәстүрдің орталығы болып табылады.

Тарих

Бақашот әнін айту дәстүрі Испанияда қуғын-сүргін кезінде пайда болды, бірақ 16 ғасырда Сафедтегі каббалалық айналымда одан да күш алды. Бақашот, әлдебір таң атқанға дейін тілек дұғаларын оқу дәстүрінен туындаған болуы мүмкін, және оны Исаак Лурияның (16 ғасыр) ізбасарлары Сафедтен таратты. Сафедтің каббалалық ілімі тараған сайын, кофе ішу арқасында (ол адамдарға түн бойы ояу қалуға мүмкіндік берді) бақашот әні айту Жерорта теңізінің барлық елдеріне тарады және Марокко, Тунис, Алжир, Родос, Грекия, Югославия, Египет, Түркия және Сирия қауымдастықтарында қалыптасқан әдетке айналды. Ол сондай-ақ 18 ғасырда Италиядағы каббалалық бағытталған бірлестіктерге әсер етті, тіпті Амстердам мен Лондон сияқты Батыс Еуропадағы сефард қауымдастықтарында да біраз уақытқа дейін әдет болды. (Амстердамда қазір де Шаббат қызметі шағын бақашоттармен басталады. Лондонда олардың біреуі немесе екеуінің әуені әдебиетте сақталған, бірақ бұл практика енді жоқ.) 20 ғасырдың басында бақашот Иерусалимдегі бірнеше қауымдастықта кең таралған діни практикаға айналды, қауымдық дұғаның бір түрі ретінде. Алеппо, Түркия және Марокко сияқты қауымдастықтарда бақашот әні айту өте кеңейді. Осы елдерде қауымның бақашот айтуын жеңілдету үшін ән-күйлер мен мақамдарды, сондай-ақ ән мәтінін қамтитын арнайы кітаптар жинақталды. Осы қауымдастарда қыс айларында, түндер ұзақ болатын Шаббат күні түнде төсектен тұрып, синагогқа жиналып, таңғы құлшылық уақытына дейін төрт сағат бойы бақашот әнін айту әдет болған. Әр елдің өзінің бақашот жинағы болды, және әртүрлі елдердің жинақтары арасында көбінесе ешқандай ұқсастық болмады. Марокколық жинақ "Шир Едидот" (Маракеш, 1921) деп аталады: Алеппо дәстүрінен айырмашылығы, онда бақашот қызметі әр шаббатта бірдей болады, Марокко дәстүрінде әр аптада бақашоттың әртүрлі жинағы бар. Амстердам жинағы Жозеф Галлегоның "Имре Ноам" кітабының бірінші бөлімінде келтірілген; оның мазмұны, мүмкін, Салоника дәстүрінен алынған.

Қазіргі тәжірибелер

Таң атпай тұрып, бақашот әнін айту дәстүрі бүгінге дейін Иерусалимде, Нахлооттағы Адес синагогасында және Бухаралық аудандағы Мусаиф синагогасында сақталып келеді. Қызмет тек қыс айларында, Симхат Торадан кейінгі екінші Шаббат – Шаббат Ноах түнінен басталады. Бруклиндегі Эдмонд Дж. Сафра синагогасы да рабби Мансур мен бірнеше хаззандар басшылығымен әр сенбіде бақашотты өткізеді. Әлемдегі таң атпай оянуға осылай бейімделмеген қауымдарда бақашоттың әуендері, немесе кейде әндердің өзі, дұға барысында немесе кейбір жағдайларда кездейсоқ орындалады. Бірақ Аргентинадағы Шааре Сион синагогы сияқты осы дәстүрді сақтайтын жерлер де бар. Кейбір жерлерде Қаддишті оқу құрметі ең жоғары баға бергенге беріледі. Қызмет кезінде көбінесе шай немесе арак сияқты сусындар ұсынылады. Түрік мафтирим дәстүрі әлі күнге дейін Стамбулда сақталып келеді. Израильдегі марокколық бақашоттар Ашдод және Ашкелон сияқты, көптеген марокколық еврейлер тұратын қалаларда үнемі орындалады. Олар Монреаль (Канада) және Париж (Франция) сияқты марокколық диаспора орталықтарында да кейде әнделеді.

Жазбалар

Марокконың бақашот репертуарының көптеген ресми және ресми емес жазбалары бар, соның ішінде марқұм хазан және пайтан раввині Мейр Атия жазған 6 дискіден тұратын жинақ. "Османдық еврей қасиетті әндері" Самуил Бенарояның қарт жасында жазған бірнеше мафтирим жазбаларын қамтиды. Бұл – Түркияның Эдирне қаласындағы мафтирим хорының соңғы тірі қалған әншілерінің бірінің сирек жазбасы. Түрік мафтирімінің толық жинағы 2010 жылы "Мафтирим: Түрік сефард синагогасының әнұрандары" деген атпен шығарылды. Дэвид Бехар, Хазан Исак Мачоро және Хазан Дэвид Севи 1980 жылдары жазылған, бірақ жазбалар 2000 жылдардың ортасына дейін жоғалып кеткен. Бұл 4 дискіден тұратын жинақ түрік, ағылшын, еврей және ладино тілдерінде кеңейтілген түсіндірме кітапшасымен бірге Түркияда жарияланды. Жобаны Карен Герсон Шархон үйлестірді. Сириялық бақашоттың таспаға жазылған жазбалары 1980 жылдары сақтау мақсатында жасалды. Жазбалар тек дауыспен, яғни музыкалық аспаптарсыз жасалды. Оларды үш белгілі қауымдық канторы: Исаак Кабассо, Микки Кайри және Хайман Кайри жазды. Жобаны Бруклиндегі (Нью-Йорк) Сефардтар қауымдастығы орталығымен бірлесіп Сефардтар мұрағаты ұйымдастырды. Сефардтық пизмонизм жобасының үйлестірушісі Дэвид Бетиш жақында осы жазбалардан алынған бақашотты жобаның веб-сайтына (төмендегі сілтеме) жалпы интернет қолданушылары үшін жариялады. Доктор Моррис Шама, Джозеф Моссери және Моррис Аркинг жазбаларды жинаумен айналысты. Сондай-ақ, Иерусалимдегі Адес синагогасының музыкалық сүйемелдеумен жазылған DVD және CD жазбалары бар.