Кіріспе
Урарту патшасы Руса I (б.з.д. 735–714 жж.) – Урарту патшасы. Ол әкесі Сардури II патшадан кейін таққа отырды. Оның есімі кейде Русас немесе Руша деп жазылады. Ассириялықтар оны Урса (ғалымдар бұл есімнің нақтырақ айтылуы болуы мүмкін деп есептейді) және, мүмкін, Урзана деп білген. Оның шын аты Уедипри болған болуы мүмкін. Руса I Русахинили (Руса хинли, Руса қаласы) бекінісін салды, ол қазіргі Топраккале деп аталады және қазіргі Түркияның шығысындағы Ван қаласының жанында орналасқан.
Rusa I (ruled: 735–714 BC) was a King of Urartu. He succeeded his father, king Sarduri II. His name is sometimes transliterated as Rusas or Rusha. He was known to Assyrians as Ursa (which scholars have speculated is likely a more accurate pronunciation of the name) and possibly Urzana. His birth name may have been Uedipri. Rusa I built the fortress of Rusahinili (Rusa hinili, city of Rusa), modern Toprakkale, located near the modern city of Van in eastern Turkey.
Өмірбаян
Руса билік құрғанға дейін оның әкесі, патша Сардури II, патшалығын оңтүстік-шығыс Анатолияға дейін кеңейтіп, Ассирия империясының әлсіз кезеңінде Ассириядан бірнеше Анатолия аймақтарын қайтарып алған еді. Сардури II-ден мирасқорлық толыққанды анық емес. Сардури III патшаның есімі де белгілі, сондықтан Руса оның ұлы болуы мүмкін. Руса I таққа отырғаннан кейін ассириялықтар оған қарсы жорықтарды жалғастырды. Ассирия патшасы Тиглат Пилезер III (б.з.д. 745–727 ж.) қаһарлы қарсылас болды және өзінің империясын кеңейтуге тырысты. Ассириялықтар бірнеше рет Ұрартуға шабуыл жасады, соның салдарынан Руса I өзінің билігінің алғашқы жылдарын Ассирия әскерлерімен күреске жұмсауға мәжбүр болды. Ассириялық дереккөздердің біріне сәйкес, Руса ассириялықтарға ауыр жеңіліс сыйға тартып, олардың әскерін толығымен жойды. Бұл шайқастың нақты күні белгісіз, бірақ ол шамамен б.з.д. 734–727 жылдар аралығында болған болуы мүмкін. Сол дереккөз (SAA 19, 72), Aššūr lē’i есімді тұлғадан, Русаның одан әрі әскери іс-қимылдары туралы да хабарлайды. Ұрарту патшасы мен «Этини жерінің» билеушісі арасында соғыс болды, онда Ұрарту әскері бірнеше жеңіліске ұшырады. Этини тауы Шығыс Күрдістанда орналасқан, ал «Аруни және Этини жері» Шалманесер III-нің Қара обелискісінде еске алынған. Бұл қақтығыстар Ұрартуға, әсіресе оның экономикасына ауыр соққы берді. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Ұрарту Сардури II кезінде Тиглат Пилезер III-ке қосылған аймақтарын жоғалтып, Ассирияға салық төлеуге мәжбүр болды.
The same source (SAA 19, 72), from a certain Aššūr lē’i, also reports about Rusa's further military activities. There was a war between the Urartian king and the ruler of 'the land of Etini', in which the Urartians suffered some defeats. The Mount Etini is located in eastern Kurdistan, and "the land of Aruni and Etini" is mentioned on Black Obelisk of Shalmaneser III. These conflicts took a heavy toll on Urartu, particularly on its economy. After suffering reverses, Urartu lost the territory it had annexed under Sarduri II to Tiglath Pileser III, and was forced to pay tribute to Assyria.
Саргонның ІІ жорығы
Тиглат Пилезер III-нің қайтысынан кейін, Шалмансар V билік құрған кезде Урарту алағайланып, бірақ ұзаққа созылмады. 722 ж. таққа отырған Саргон II Ассирияның Урартуға қарсы озбырлығын жалғастырды. Ол б.з.д. 715 ж. Урартуға соғыс жариялап, осылайша Урарту-Ассирия соғысын бастады. Ассириялықтар Урартудың одақтасы Манея мемлекетін жеңгеннен кейін Урартуға шабуыл жасады. Руса I осы соғыста шешулі жеңіліске ұшырады және Урарту тағы да бағындырылды, Ассирияға жыл сайын ірі салық төлеуге міндеттелді. Руса I осы кезде Гамирдегі киммерийліктердің шапқыншылығына қарсы шайқастарда да жеңіліске ұшырады. Осы жеңілістердің нәтижесінде Руса I көптеген генералдары мен билеушілерінің хабары жоқ күйде Гуриния тауларына қашып кетті. Осы жеңілістерден кейін Русаның ұлы Мелартуа әкесінің орнына патша болып тағайындалды немесе әкесіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Руса I Тушпаға оралды, ал Мелартуа кейіннен әкесіне адал шенеуніктер тарапынан өлтірілді. 714 ж.б.д. Руса I Ассириялықтар мен киммерийліктерден жеңілгенінің нәтижесінде өз-өзіне қол жұмсады. Армениялық ақсүйек Рштуни тайпасы Русаның ұрпақтары саналады. Түркиядағы Русахинили Топраккаледен алынған ураттық өнер үлгілері Эрмитаж мұражайы, Санкт-Петербург Русахинили Топраккале, Түркия Уратту құдайының қола мүсіні Уратту құдайы Тейшебаның гравюрасы Сол жақта: Түркиядағы Русахинили Топраккаледен табылған ураттық құдайдың мүсіні (Эрмитаж мұражайы, Санкт-Петербург). Ортада: Түркияның Русахинили Топрак Кале қаласында (Эрмитаж мұражайы, Санкт-Петербург) сатып алынған Урарттың дауыл және соғыс құдайы Тейшебаның гравюрасы. Оң жақта: Түркиядағы Русахинили Топрак Кале, қазіргі Ван қаласының және Ван көлінің шығысында орналасқан, Руса I құрметіне Русахинили деп аталған.