Қышқыл майлы Елаей қаласының ежелгі тарихы

Кіріспе

Елаев (Ἐλαιοῦς Elaious, кейіннен Ἐλεοῦς Elaeus), "Зәйтүн қаласы" – Тракияда, Тракия Херсонесінде орналасқан ежелгі грек қаласы. Елаев Геллеспонттың (қазіргі Дарданелл бұғазы) оңтүстік жағында, қазіргі Түркиядағы Тракия Херсонесінің (қазіргі Галлиполи түбегі) ең оңтүстік нүктесіне жақын орналасқан. Географ Скимнның мәлімдемесіне сәйкес, Елаевті Иониялық Теостан келген қоныс жайлаушылар құрған, ал Псевдо-Скимн оның Афинаның колониясы болғанын және оны Форбас құрғанын жазады.

Тарих

Херсонес аймағының ең маңызды қалалары Лисимахия, Пактия, Галлиполи, Алокопеннес, Сест, Мадитос және Элайос болды. Бұл аймақ бидай өнімімен танымал еді. Сонымен қатар, ол Еуропа мен Азия арасындағы негізгі сауда жолындағы стратегиялық орналасуынан және Қырымға кеме қатынасын бақылау мүмкіндігінен пайдаланды. Осы себептерге байланысты Элайосқа Афинадан қоныс аударушылар келіп, онда бекіністер салды. Плутархтың айтуынша, қалаға Дельфидегі оракулмен кеңескеннен кейін Ефесте тұратын Хегестрат есімді адам негіз салды. Мифтік батыр Протесилайдың соңғы демалыс орны – жағалаудағы тік жардың жанындағы Элайос екендігі айтылады. Гомердің «Илиада» романында Протесилай Троя соғысы кезінде құрлыққа аяқ басқан алғашқы грек болды, және құдайлардың қалауымен ол бірінші болып қаза тапты. Оның Элайостағы мазары Трояға қарама-қарсы Еуропа жағалауында орналасқан және Протесилайға табынушылардың қасиетті саяхаттарының мақсаты болды. Кейіннен ғибадатханада құрбандықтар сақталды және оның төңірегінде елді мекен пайда болды. Көне заманда бұл аймақ әртүрлі уақытта афиналықтар, парсылар, спарталықтар және кейін македониялықтардың билігінде болды. Грекияға екінші парсы шапқыншылығы кезінде (б.з.д. 480–479 жж.) парсы штабы уақытша Элайоста орналасқан. Парсы билігі тұсында Артакт есімді әкім Протесилайдың қасиетті тоғайын қиратты. Осы үшін ол 479 ж.б.з. Периклдің әкесі, афиналық генерал Ксантипп тарапынан тұтқындалып, айқышқа тартылды. Б.з.д. 411 ж. Трасилл басқаратын афиналық эскадра Сестустан Элайосқа қиындықпен қашып келді. Ал Аэгоспотами шайқасынан (б.з.д. 405 ж.) алдын ала, 180 афиналық триремалар Лампсакқа ие болған Лизандер туралы хабарды естіп келді. Элайоста б.з.д. 340 ж. Афина билігінде салынған стелада иония жазуы табылды. Стелада афиналықтар Элайостықтарға саяси құқықтар мен мүлік иелену сияқты белгілі бір артықшылықтар бергені және афиналық генерал Харес оларды күзетуге міндеттелгені жазылған. Элайос Делиан лигасының құрамында болды, содан кейін 375 жылдан бастап Екінші афина лигасына қосылды. Ескендір Зұлқарнайынның 334 ж. көктемде Персияға жорық бастағанда Элайоста болғаны айтылады, ол Протесилай ғибадатханасына бару үшін келді. Ол мұнда құрбандық шалып, Дарданеллден өтіп, Азияға аяқ басқан әскерінің алғашқысы болды. 200 ж.б.з. Элайос Македонияның Филипп V-ге ерікті түрде бағынды. Бірақ б.з.д. 190 ж. қала тұрғындары римдіктерге шақыру жасады. Рим императоры Коммод тұсында Элайоста императорлық монеталар соғылды, олардың бір бөлігі бүгінге дейін сақталған. Оларда Протесилай жау жағалауына бірінші болып секіруге дайын кеменің басында тұрған жауынгер ретінде бейнеленген. Константиннің флоты 323 ж. азамат соғысы кезінде Элайоста тоқтады, ал Лициний флоты Троададағы Аякс қабірінің жанында бекінді. Юстиниан осы маңызды бекіністі нығайтты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде француз және британ әскерлері уақытша Хеллес мүйісі мен Морто шығанағын басып алды. Француз армиясы қазба жұмыстары кезінде көне қалдықтарға тап болды. Осылайша, қазба жұмыстары соғыс кезінде жүргізілді, оларға негізінен ассириолог Эдуард Дорм жетекшілік етті, ал қазбадан алынған артефактілер Лувр мұражайына жіберілді. Француздық қазба жұмыстары 1920–1923 жылдары қайта жаңғыртылды.

The most important cities of the Chersonese were Lysimachia, Pactya, Gallipoli, Alokopennesos, Sestos, Madytos and Elaeus. The peninsula was renowned for its wheat. It also profited from its strategic location on the main trade route between Europe and Asia, as well as the possibility of controlling shipping to Crimea. For these reasons, Elaeus later received colonists from Athens, who built fortifications there. According to Plutarch, the city was founded by an Ephesian who was called Hegesistratus, after he consulted the oracle at Delphi. The last resting place of the mythological hero Protesilaus was said to be at Elaeus, near a steep coastal cliff. According to Homer’s Iliad, Protesilaus was the first Greek to set foot on land during the Trojan War, for which according to the will of the gods he was also the first to die. His tomb at Elaeus lay on the European coast opposite Troy, and became a destination for pilgrimages by members of the cult of Protesilaus. Later, the temple housed votive offerings, and was surrounded by a settlement. In antiquity, the location was variously under Athenian, Persian, Spartan and later Macedonian control. During the second Persian invasion of Greece (480 479 BCE), the Persian headquarters was temporarily located at Elaeus. Under Persian occupation, the governor Artayctes desecrated the sacred grove of Protesilaus. For this, he was captured and crucified in 479 BCE by the Athenian general Xanthippos, the father of Pericles. In 411 BCE, the Athenian squadron under Thrasyllus escaped with difficulty from Sestus to Elaeus; and it was here, just before the fatal Battle of Aegospotami (405 BCE), that the 180 Athenian triremes arrived in time to hear that Lysander was master of Lampsacus. A stele dating from the year 340 BCE, at which time Elaeus was governed by Athens, contains an inscription in Ionian script. The stele proclaimed that the Athenians gave certain privileges, such as political rights and ownership of property, to the people of Elaeus, and that the Athenian general Chares was charged with watching over them. Elaeus belonged to the Delian League, and from 375 BCE to the Second Athenian League. Alexander the Great is said to have visited Elaeus at the start of his Persian campaign in the spring of 334 BCE, in order to visit the temple of Protesilaus. Here he made an offering, before crossing the Dardanelles, and himself becoming the first of his army to set foot in Asia. In 200 BCE, Elaeus surrendered voluntarily to Philip V of Macedon. but in 190 BCE the citizens made overtures to the Romans. Imperial coins were struck at Elaeus in the time of the Roman emperor Commodus, of which a few remain. They depict Protesilaus as a warrior standing on the bow of a ship, ready to be the first to spring onto the enemy shore. Constantine's fleet in the Civil wars of the Tetrarchy, 323 CE, took up its moorings at Elaeus, while that of Licinius was anchored off the tomb of Ajax, in the Troad. Justinian fortified this important position. During the First World War, French and British troops temporarily occupied Cape Helles and Morto Bay. The French Army encountered ancient remains while digging trenches. Fortuitous excavations were thus undertook under fire; operations were mainly supervised by Assyriologist Édouard Dhorme and exhumed artefacts were sent to the Louvre. French excavations resumed from 1920 to 1923.