Кіріспе

1943 жылы Сэм Вудтың «Кім үшін қоңырау соғылады» фильмі — 1943 жылы түсірілген америкалық эпикалық соғыс фильмі, оны Сэм Вуд өндірген және режиссерлік еткен. Басты рөлдерде Гари Купер, Ингрид Бергман, Аким Тамиров, Катина Паксину және Джозеф Каллия ойнаған. Сценарий авторы Дадли Николс өзінің сценарийін 1940 жылғы американдық жазушы Эрнест Хемингуэйдің «Кім үшін қоңырау соғылады» романы негізінде жазған. Фильм испан азаматтық соғысында фашистерге қарсы күресіп жатқан американдық Халықаралық бригаданың еріктісі Роберт Джордан (Купер) туралы. Республикалық күштерді қорғау үшін стратегиялық маңызды көпірді жарытуға бағытталған қауіпті миссиясы кезінде Джордан жас партизан қызына (Бергман) ғашық болады. «Кім үшін қоңырау соғылады» — Ингрид Бергманның Техниколорда түсірілген алғашқы фильмі. Хемингуэйдің Купер мен Бергманды басты рөлдерге алуға деген ниеті көп талқыланды, бірақ «Парамаунт» студиясы бастапқыда Купермен Вера Зоринаны жұптастырды. Зоринаның шашы қысқа кесілген түсірілімдер жасалғаннан кейін (бұл романның кейіпкеріне – қырқылған бас, Бергманның фильмдегі келбетінен гөрі) ол Бергманмен ауыстырылды. «Кім үшін қоңырау соғылады» тоғыз «Оскар» сыйлығына ұсынылды, оның ішінде «Үздік фильм» номинациясы да бар еді. Фильмде бір жеңіс тіркелді, Катина Паксину «Үздік қосымша актриса» сыйлығын жеңіп алды. Виктор Янгтың фильмге жазған музыкасы американдық фильмнің толық саундтрегі ретінде алғаш рет жазбаға түсірілді.

Сюжет

Испаниядағы азамат соғысы кезінде, соғысқа дейінгі кезеңде Испанияда тұрған американдық тіл оқытушысы Роберт Джордан, Франсиско Франко күштеріне қарсы Халықаралық бригадада күреседі. Тәжірибелі динамитші Джорданға жау шебіне өтіп, жергілікті антифашистік партизан тобының көмегімен маңызды көпірді жою бұйырылады. Көпірді жару қажет, себебі жау әскері одан өтіп, фашистерге қарсы күштерге қарсы шабуылға жауап беруіне жол болмауы керек. Джордан Ансельмо есімді қарт адаммен танысады, ол партизан және Джорданның жергілікті партизандармен байланысын қамтамасыз етеді. Ансельмо Джорданды республикалық партизандар тобына жетелейді, оларды Пабло есімді орта жастағы ер адам басқарады. Джордан партизандардың бірі, Мария есімді қызға ғашық болады. Соғыс басталғанда Фалангистер (фашистік коалицияның бір бөлігі) оның ата-анасын өлтіріп, оны зорлағаннан кейін Марияның өмірі қирап кеткен. Джорданның міндет сезімі күшті, бірақ бұл партизан жетекшісі Паблоның көпірді жару операциясына көмектесуге құлықсыздығымен қақтығысады, себебі ол өзін және тобын қауіпке тікелей ұшыратады. Сонымен қатар, Джордан Марияға деген махаббатынан туындаған өмірге деген жаңа құштарлықты сезінеді. Паблоның әйелі Пилар Паблоны топ жетекшісі қызметінен шеттетіп, партизандардың Джорданның миссиясына адал болуына уәде береді. Бірақ, Эль Сордо басқарған антифашистік партизан тобы қоршалып, соңғы шайқаста қаза тапқанда, Пабло Джорданның динамит жарылғыш құралдарын жояды, көпірді жарудан аулақ болуға және фашистік жазадан сақтануға үміттенеді. Кейін Пабло жолдастарын тастап кеткеніне өкініп, операцияға көмектесу үшін қайта оралады. Алайда, жау алдағы шабуыл туралы хабардар болып, республикашылдарды тосқауылға түсіруге дайындық жасайды, сондықтан көпірді жару жеңіліске кедергі келтірмейді. Джордан одақтастарының фашистік күштердің күшін басып кетуіне жол бермеу үшін көпірді қирату керектігін түсінеді. Пабло жойған құралдардың орнына Джордан мен Ансельмо динамитті жарудың балама әдісін ойлап табады. Джордан гранаталарға сымдарды байлайды, осылайша олардың салдақтарын қашықтан тартып алуға болады. Бұл импровизациялық жоспар дәстүрлі детонаторларға қарағанда әлдеқайда қауіпті, себебі адамдар жарылысқа жақын болуға мәжбүр. Пабло, Пилар және Мария партизандары Джордан мен Ансельмоға алаңдату үшін жағдай жасағанда, екеуі динамит орнатады және жарылыс орын алады, нәтижесінде Ансельмо жарылған көпірден ұшып келген сынықтардан зардап шегеді. Партизандар атпен қашып бара жатқанда, Джордан фашистік танк оның атын атып түсіргенде жарақаттанады. Джордан аяқтарын сезінбейді және егер оның серіктері оны құтқару үшін тоқтаса, олардың да тұтқындалатынын немесе қаза болатынын біледі. Ол Мариямен қоштасып, аман қалған партизандармен қауіпсіз жерге қашуын қамтамасыз етеді. Льюис автоматтарымен қаруланған ол, ат үстіндегі фашистік сарбаздар оның нысанасына енгенше күтеді. Содан кейін ол оқ атып, қарсы келе жатқан сарбаздарға атыс жасайды. Фильм Джорданның Льюис автоматтарымен камераға тікелей атуымен аяқталады.

Өндіріс

Paramount Pictures компаниясы бастапқыда Купердің қарсы рөліне актриса Вера Зоринаны таңдаған, бірақ оны Бергманмен алмастырды. Сол күнгі газеттер актерлерді алмастыру туралы былай деп жазды: "Олар [Paramount] Зоринаның шашын екі дюймге дейін қысқартты; қалған макияж кітаптағы сипаттамаға сай жасалды. Нәтижелер Paramount компаниясының басшыларына көрсетілді. Олар таң қалды. "Бұл сұлулық емес", - деді олар. "Ол ескі шүберектей көрінеді". Продюсер-режиссер Сэм Вуд дем алды. "Бұл рөлге сұлулық қажет емес", - деп түсіндіруге тырысты ол. "Дегенмен, ол әдемі көрінбегенімен, сұлу болуы керек". Олар тағы да тырысты. Зоринаның тістеріне қап қойды, бетіне маскарамен бірнеше рет түсті, кең шалбарын жамбасына сай келетіндей тікті, көйлегіне көлем қосты. Ол көбірек Зоринаға ұқсады, бірақ бақытсыз Марияға ешқандай ұқсастық жоқ еді. Олар бас тартысты. Мисс Бергман рөлге сынақтан өтті. Сынақтар оның шашы ұзын болғанда жасалды және басшылар қуанды. Ол сұлу көрінді. Ертең оның шашын қысқа қырықпақ. Оған кең шалбар мен пішінсіз көйлек кигізеді. Содан кейін не болатынын ешкім білмейді".

Қалпына келтіру

Фильм бастапқыда 170 минуттық (түсіністік үзілістерді есептемегенде) роуд-шоу форматында шықты. Жаңадан шығарылғанда ол 134 минутқа дейін қысқартылды және толық нұсқасы 1990 жылдардың соңына дейін көрілген жоқ, содан кейін ол 168 минутқа дейін архивтік жағдайда қалпына келтірілді. DVD-де шыққан нұсқа осы қалпына келтірілген нұсқа. Қалпына келтіру цифрлық емес, фотохимиялық әдіспен жасалды, сондықтан титрлер мен алғашқы бөлімдердегі кейбір көріністер аздап немесе айқын түрде бұрыс тіркелген.

Қабылдау

"Кім үшін қоңырау соғылады" 1943 жылы екінші ең табысты фильм болды, АҚШ және Канадада дистрибьюторларға жалға бергеннен 6,3 миллион доллар түсім алды. 1957 жылы қайта көрсетілгенде тағы 800 000 доллар табыс әкелді. Инфляцияға және көрсетілген кездегі халық санына түзету жасалғанда, ол отандық кассадағы барлық уақыттағы ең танымал 100 фильмнің қатарына кіреді. "Кім үшін қоңырау соғылады" Rotten Tomatoes сайтында он бес сынға негізделген 67% рейтингке ие.

Басқа нұсқалар

1945 жылғы 12 ақпанда Lux Radio Theatre арнасында фильмнің басты рөлдерін сомдаған Гари Купер, Ингрид Бергман және Аким Тамиров қатысқан бір сағаттық радиоқойылым эфирге шықты.