Кіріспе
1932 жылғы фильм. 1991 жылы бұл фильм Конгресс кітапханасы тарапынан «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танылып, АҚШ Ұлттық кино тізіліміне сақтау мақсатында енгізілді.
the 1932 film
In 1991, the film was selected for preservation in the United States National Film Registry by the Library of Congress as being "culturally, historically, or aesthetically significant".
Сюжет
Америкалық сержант Джеймс Аллен Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін азаматтық өмірге оралады . Ол батырлығы үшін одақтас мемлекеттердің медальдарымен марапатталған, бірақ соғыс тәжірибесі оны тыныштандырмады. Оның анасы мен ақсақал ағасы Алленнің кеңседе жұмыс істегеніне риза болуы керек деп санайды. Ол құрылыс индустриясына кіріп, инженер ретінде қоғамды жақсартуды қалайтынын мәлімдегенде, ағасы ашуланады, бірақ анасы өкінішпен оның амбицияларын қабылдайды. Ол үйінен жұмыс іздеп кетеді, бірақ жұмыссыз жұмысшылар көп, сондықтан жұмыс табу қиын. Аллен кедейшілікке барады. Аталмаған оңтүстік штатта (фильм негізделген оқиғалар Джорджияда орын алды), Аллен танысымен бірге тамақтануға барады, ол оны қарумен тонауға мәжбүрлейді. Полиция келіп, досын атып өлтіреді. Аллен үрейленіп, қашып кетуге тырысады, бірақ дереу ұсталады. Аллен сотталып, түрмеге қамалады. Ол тез арада шынжырлы топтағы өмірдің қатыгез жағдайларына тап болады. Бұл ауыр жұмыс, ал күзетшілер қатыгез, әрі жұмыс істемеген тұтқындарды қамшымен жазады. Аллен бандит мүшелері арасында достар табады, әсіресе Бомбер Уэллс, ескі қылмыскер және тізбекті бандит ардагері. Екеуі қашып шығуды жоспарлайды. Теміржолда жұмыс істеп жатқанда, Алленге күшті қара тұтқын Себастьян Т. Йель көмек көрсетеді. Ол Алленнің шынжырларын әлі де ішіндегі аяқ-қолдарымен соққымен зақымдайды. Ал келесі дүйсенбіде ол "жауынгерлік демалыс" кезінде шынжырларын шешіп, қаша жөнеледі. Қарулы күзетшілер мен иттер оны қуып жетеді, бірақ Аллен киімін ауыстырып, өзеннің түбінде жасырынып қалады. Ол жақын маңдағы қалаға жетеді, онда оған пойыз билеті мен түнге бөлме үшін ақша береді. Аллен Чикагоға жол тартады, онда ол қол жұмысына орналасады және инженерлік және құрылыс саласындағы білімін құрылыс компаниясында маңызды лауазымға көтерілу үшін қолданады. Жолда ол үй иесі Мари Вудспен романтикалық қарым-қатынасқа түседі. Аллен Мариді жек көреді, бірақ ол оның құпиясын біліп, оны бақытсыз некеге шантаж жасайды. Қиындықтарын ұмытуға тырысып, ол жоғары тұрғандардың шақыруымен жоғары қоғамның кешін тамашалайды және Хелен есімді жас әйелмен танысып, ғашық болады. Мари оны ажырасуды сұрағанда билік органдарына сатқан. Аллен баспаға шынжырлы топтардың адамгершіліксіз жағдайларын сипаттайды, бұл ұлттық жаңалыққа айналады. Көптеген қарапайым азаматтар шынжырлы топтарға өздерінің ренжігенін және Аллен сияқты реформацияланған адамға деген жанашырлығын білдіреді, ал оңтүстік тұрғындар жазған редакциялық мақалалар оның еркіндігін жалғастыруды "мемлекеттік құқықты" бұзу деп сипаттайды. Иллинойс губернаторы Алленді оңтүстік штаттың күзетінен босатудан бас тартады. Оның басшылары Алленге келісім ұсынады: ерікті түрде қайтып оралу және 90 күн жеңіл кеңсе жұмысынан кейін кешірім алу. Аллен келіседі, бірақ ұсыныстардың арамза екенін біледі; ол шынжырлы топқа жіберіледі, онда ол кешірімден бас тартқаннан кейін тағы бір жыл бойы күйеді. Бомбарьермен қайта қосылған Аллен тағы бір рет қашуға шешім қабылдайды. Олар жұмыс орнында динамитпен толы жүк таситын машинаны ұрлап алады. Қамқоршыны қуу үшін ол орнынан шығып, қорқыта бастағанда, Бомбарды атып өлтіреді. Ол динамитті тұтастырып, оны полиция машинасына лақтырып, жер сілкінісін туғызды. Көп ұзамай Бомбар жүк көлігінен құлап, қайтыс болады, Аллен көлікті тоқтатады. Аллен одан әрі динамитпен көпірдің үстінен өтіп, оны жарытып, қашып құтылуға мүмкіндік береді. Аллен қайтадан солтүстікке қарай бет алады, ол адам аулаудан қашып құтылады. Бірнеше айдан кейін ол Хеленмен Чикагода қоштасу үшін барады. Ол көзіне жас алып: "Кімге бара жатқаныңды айта алмайсың ба? Жазба жазасыз ба? Ақша керек пе? Аллен артқа шегініп, басын қайта-қайта шайқап тұр. Ақырында, Хелен: "Жима, сен міндетті түрде солай істеуге тиіссің. Қалай өмір сүресің?" деп сұрады. Алленнің қараңғылықта көретін беті "Мен ұрлап жатырмын" деп жауап бергенде, қараңғылықта жоғалып кетеді.
Даму және өндіріс
Фильм Роберт Эллиотт Бернстің 1932 жылы жазылған және Vanguard Press баспасынан шыққан «Мен Джорджияның шынжырлы топтарынан қашқан адаммын!» кітабына негізделген. Кітапта Бернстің 1920 жылдары Джорджияда түрмеде шынжырлы топтағы қызметі, одан кейінгі қашқандығы және осыған байланысты туған дау-жанжал туралы айтылады. Бұл әңгіме алғаш рет 1932 жылдың қаңтарында жарияланып, «Нағыз детектив» журналында бөлім-бөлім жарық көрді. Джек Л. Уорнер мен Даррил Ф. Занук Бернстің кітабын бейімдеуге қызығушылық танытса да, Warner Bros. студиясының жазба бөлімі оған қарсы дауыс берді. Олар: «Егер цензура болмаса, бұл кітаптан фильм жасауға болар еді, бірақ оқиғаның барлық күшті және жарқын тұстары қазіргі цензура кеңесімен сөзсіз жойылар» деген қорытындыға келді. Редакторлардың басты себебі – оқиғадағы зорлық-зомбылық пен Оңтүстік аймағында туындауы мүмкін болатын шу. Ақырында, Уорнер мен Занук соңғы шешімді қабылдап, жобаны мақұлдады. Warner Bros. студиясының ең көп жалақы алатын режиссері Рой Дел Рут режиссерлікке тағайындалды, бірақ ол бұл ұсыныстан бас тартты. Ол Хэл Б. Уоллиске жазған ұзақ хатында: «Бұл тақырып ауыр және мұңды, онда ешқандай жеңілдік жоқ» деп түсіндірді. Дель Рут одан әрі оқиғаның «кассалық табысқа жеткілікті тартымды еместігін» және Ұлы депрессияның қиын жағдайында халыққа мұңды оқиғаны ұсынудың уақтылы еместігін айтты. Мервин Лерой, сол кезде «42-ші көше» фильмін (1933 жылы шыққан) түсіріп жатқан, түсіруден бас тартып, Ллойд Бэконға режиссерлік тізгінді ұстатуға мәжбүр болды. Лерой «Заң кеңесшісі» пьесасында ойнаған Пауль Муниді Джеймс Аллен рөліне шақырды. Муни алғаш рет Уорнер Бёрбанк кеңсесінде Лероймен кездескенде әсер қалдырмады, бірақ екеуі жақын досқа айналды. 1967 жылы Мунидің қаназасына Лерой Мунидің агентімен бірге қатысты. Рөлге дайындалу үшін Муни Роберт Бернспен бірнеше рет кездесіп, оның қалай жүргенін, сөйлегенін үйренді, яғни оның «қорқыныш иісін» сезінуге тырысты. Муни Бернске: «Мен сізді еліктегім келмейді, мен сіз сияқты болғым келеді» деді. Муни Warner Bros. зерттеу бөлімін қылмыстық жүйе туралы барлық қолжетімді кітаптар мен журналдарды табуға жіберді. Ол сондай-ақ Калифорнияның бірнеше түрме күзетшілерімен, тіпті Оңтүстікте шынжырлы топта жұмыс істеген күзетшімен де кездесті. Муни Джорджияда әлі де жұмыс істейтін күзетшімен немесе түрме бастығымен кездесуді қалаған, бірақ Warner студиясының басшылары оның ұсынысын қабылдамады. Фильмнің соңғы сөздері: «Бірақ сенің керек, Джим. Қалай өмір сүресің? Мен ұрлаймын» – американдық киноның ең танымал аяқтау сөздерінің бірі болып саналады.
Кассалық жинақ
Warner Bros. Records деректері бойынша, фильм отандық нарықта 650 000 доллар, ал шетелде 949 000 доллар табыс етіп, 1932-33 жылдардағы студияның үшінші ең табысты жобасы болды, алғашқы екі орынды «Алтын қазушылар 1933» және «Қырық екінші көше» фильмдері иеленді. Variety журналының рецензенты Абель Грин 1932 жылғы қарашада: «Бұл қайратты фильм. Ол өзінің қатал реализмімен қысым жасайды және күшті әсер етеді» деп жазды. Сондай-ақ, «Финал реализмімен ерекшеленеді» делінген. Рецензияда: «Муни тамаша рөл орындады» деген баға берілді. Variety журналына «Миниатюра» және «Әйелдер көзқарасы» сын-пікірлері де жарияланды. Фредерик Джеймс Смит 1932 жылғы қарашада Liberty журналында фильмге ең жоғары – 4 жұлдыз бағасын берді, «керемет» деп сипаттады. «Пол Муни шынжырлы топтың құрбаны рөлінде ұлылық танытты. Басқа барлық рөлдер де жақсы орындалған, бірақ олар Муни мен Мервин Ле Ройдің шиеленісті, қарқынды режиссурасына қарағанда маңызсыз». The New Republic 1932 жылғы желтоқсанда: «Бұл Голливудтан көптен бері шыққан ең жақсы фильмдердің бірі. Ол шынжырлы топтағы тұтқындарға қалай қатыстырылатынын шүкіршіліксіз реализммен көрсетеді, сонымен қатар режиссурасы мен актерлік шеберлігі арқасында бұл фильмді жай ғана журналистік репортаж деңгейінен жоғары көтереді. Ол миллиондаған адамға түрмедегі жағдайды түсіндіреді» деп жазды. Slant Magazine-дің 2005 жылғы мақаласында Джермея Кипп: «Жазалау жүйесіндегі құл еңбегінің жанды қинайтын қорқынышы өте тартымды сюжетке өрілген» деп жазды. Бірақ Кипп: «Бұл фильм идеологиялық фильмге қарағанда, бейшара түрме фильміне көбірек ұқсайды, сондықтан оның жиі қолданылатын ауыр метафоралары қасиеттілікке емес, әдепсіздікке жақын» деп ойлады. Ким Ньюман 2006 жылы Empire журналы үшін: «Warner Brothers студиясының 1930 жылдардың басындағы «әлеуметтік проблемалар» фильмдерінің ішіндегі ең күштісі, ұйымдасқан қатыгездікке қатысты бұл айыптама әлі де күшті, қатты соққы беретін мелодрама болып табылады» деп жазды. Ол сондай-ақ бұл фильмді «осындай ерте фильм үшін институционалдық зорлық-зомбылықтың ешқандай шектеусіз бейнесі» деп атады.
Америка қоғамына әсері
Фильм тұтқынға түскен қылмыскерлердің жасаған қылмыстарын жария етпей, оларға көңіл жасыту мақсатында қолданылған кино өнерінің алғашқы үлгілерінің бірі болып табылады. Америкалық көрермендер АҚШ құқықтық жүйесінің әділдігіне күмән келтіре бастады, ал 1933 жылдың қаңтар айында фильмнің басты кейіпкері Роберт Эллиотт Бернс Нью-Джерсиде әлі де түрмеде отырған болатын. Сонымен қатар, АҚШ-тың барлық айманындағы бірнеше тізбектегі тұтқындар апелляция жасап, босатылды. 1933 жылдың қаңтар айында Джорджия штатының тізбектегі тұтқындар қамаушысы Дж. Гарольд Харди, фильмде де кейіпкер болып бейнеленген, студияны фильмде өзіне қарсы "қатыгез, зорлық-зомбылық және жалған шабуылдар" көрсеткені үшін бір миллион доллар сомада сотқа берді.