Кіріспе

Қайта өрлеу гуманизмі Германияға және жалпы Солтүстік Еуропаға Италияға қарағанда әлдеқайда кейінірек келді, ал келген кезде университеттерде үстемдік құрған схоластикалық теологиядан қарсылық көріп, кедергіге тап болды. Гуманизм шамамен 1450 жылы баспа машинасының ойлап табылуымен бастау алды. Оның гүлдену кезеңі 15 ғасырдың соңында басталды және шамамен 1520 жылға дейін созылды, одан кейін итальяндық гуманизм сияқты, Реформация дегеніміз – одан да кең таралған және күшті діни қозғалысқа сіңіп кетті. Дегенмен, Нидерланды гуманизм мен Қайта өрлеу дәуірінің ықпалында шамамен 1550 жылға дейін болды. Альпі тауларының солтүстігіндегі жаңа мәдениеттің итальяндық мәдениеттен ерекшеленетін айқын ерекшеліктері болды. Католик тарихшыларының сөзіне сүйенсек, университеттер мен мектептер оңтүстікке қарағанда мұнда әлдеқайда маңызды рөл атқарды. Жаңа ғылымның өкілдері – мұғалімдер болды, тіпті Эразм Кембриджде оқытты және Базельдегі профессорлармен тығыз байланыста болды. Қозғалыс дамыған сайын Базельден Ростокқа дейін жаңа университеттер ашылды. Сонымен қатар, Германияда Ренессанс папалары мен Медичилердің ақыл-ойы мен жомарттығымен салыстыруға болатын өнер мен білімді қолдаушы князьдер болған жоқ. Бұл жердегі жаңа мәдениет те эксклюзивті және аристократиялық болған жоқ. Ол жалпы білімді таратуға ұмтылды және бастауыш және гимназия мектептерін дамытуға белсенді түрде қатысты. Шындығында, итальяндық Ренессанстың ағындары солтүстікке қарай бағытталғанда, жалпы өмірді ұстанатын ағайындылардың гүлденген мектептерінен күшті, тәуелсіз, зиялы ағын төмен қарай бағытталды. Гуманистік қозғалыста неміс халқы құл еліктеуші болған жоқ. Ол оңтүстіктен серпіліс алды, бірақ өзінің жолын өзі таңдады.

Шолу

Солтүстік аймақта гуманизм діни прогреске қызмет етті. Неміс ғалымдары итальяндық алдыңғылары мен замандастарына қарағанда гөйшік әрі әсем емес, бірақ мақсаттары тұрғысынан неғұрлым маңызды және ғылыми еңбектерінде дәл болды. Оңтүстікте ежелгі классика әдебиетшілердің назарын өзіне тартып, олардың қызығушылығын тудырды. Солтүстікте жағдай басқаша болды. Италияда болғандай, классикалық шығармаларды неміс тіліне аударуға құштарлық болған жоқ. Сондай-ақ, көбінесе бос моральдық көзқарасымен ерекшеленетін итальян әдебиеті Солтүстікте ізбасар таппады. Джованни Боккаччоның «Декамерон» романын 1482 жылы қайтыс болған дәрігер Генри Штайнхоуэл алғаш рет неміс тіліне аударды. Альпі тауларының солтүстігінде назар негізінен Ескі және Жаңа Ғалымға аударылды. Грек және еврей тілдері ежелгілік культіне қызмет ету мақсатымен емес, христиандық жүйеге толыққанды қол жеткізу үшін зерттелді. Осылайша, протестанттық реформация жұмысына дайындық жасалды. Аудармаға баса назар аудару – жаңа пост-школастикалық дәуірді бастауға көмектескен христиан гуманистерінің ерекшелігі болды, олардың қатарында Эразм мен Лютер де болды. Осы арқылы, олар мәтінді түсінуде оқырманның рөлін ерекше атап өтті, оқырман өзі үшін мәтінді түсінуге мүмкіндік берді. Кеш ортағасырлық кезеңде ғылымның монастырьдан университеттерге ауысуымен тығыз байланысты христиан гуманизмі жаңа сөз бостандығын тудырды, тіпті оның кейбір жақтастары басқа жерлерде, мысалы, анабаптистерді айыптау арқылы, сөз бостандығына қарсы шықты. Германия ғылымы туралы айтылғандар оның өнеріне де қатысты. Суретшілер Альбрехт Дюрер (1471–1528) – Нюрнбергте туып, сол жерде қайтыс болған, Лукас Кранах Ұлы (1472–1553) және көбінесе Ханс Холбейн Кіші (1497–1543) мифологияға, Кранахтың жалаңаш суреттерінен басқа, қызығушылық танытпады және реформацияның ықпалына түсті, бірақ көпшілігі дәстүрлі католик тақырыптары бойынша тапсырыстарды қабылдауын жалғастырды. Дюрер мен Холбейн жетекші гуманистермен тығыз байланыста болды. Кранах 1504 жылдан бастап Виттенбергте тұрып, Мартин Лютер, Филипп Меланхтон және неміс реформациясының басқа да көшбасшыларының портреттерін салған. Холбейн протестанттық кітаптардың мұқабаларын және иллюстрацияларын жасап, Эразм мен Меланхтонның портреттерін салған.

Германиядағы гуманизмнің итальяндық тамыры

Егер Италия мен Германия білімін байланыстыратын құрал ретінде бір адамды белгілеуге болады десек, онда ол – Эней Сильвий. Фридрих III сарайында және Базельде кеңес хатшысы ретінде қызмет еткендіктен, ол папа болып сайланар алдында Альптың солтүстігінде танымал болды. Дегенмен, бұл жағдайды бір ғана адаммен шеше алмаймыз. Ренессанс дәуірінің даңқы Солтүстік Италиядан Аугсбург, Нюрнберг, Констанц және басқа неміс қалаларына сауда жолдары арқылы жетті. Фридрих III-тің сапарлары, Карл VIII-дің жорықтары және Арагон князьдерінің Неаполь тағына отыруы неміс, француз және испандықтарды жартыаралдың ірі орталықтарына жеткізді. Римге қажылардың үздіксіз ағыны болды, ал испандық папалар испандықтарды қалаға көптеп шақырып алды. Италия мәдениетінің даңқы тараған сайын ғалымдар мен суретшілер Венеция, Флоренция және Римге саяхаттап, жаңа дәуірдің шабытын алды. Италиялықтар үшін Германия – варварлар елі болды. Олар неміс халқын тамақ ішудегі ұстамсыздығы мен дөңгелекке салушылықтары үшін сыйламайтын. Эней Венаның сұлулығына тәнті болды, бірақ ол Италияның ең ірі қалаларымен салыстырғанда шағын еді. Алайда, ол неміс князьдері мен ақсүйектерінің ақындар мен ғалымдардан гөрі жылқы мен итке көбірек қызығушылық танытатынын, ал шарап погребін музалардан гөрі жақсы көретінін байқады. Папа Павел II-нің 1471 жылы Регенсбургтегі сеймге (Diet) елшілікке жіберген, кейіннен Папа Пий II-нің епископы болған Кампанус Германияны ластығы, суық климаты, кедейлігі, қышқыл шарабы мен нашар тағамы үшін сынады. Ол мұрнының барлық иістерді сезінуге мәжбүр болғанын өкінді, ал ештеңе түсінбейтін құлағын мақтады. Италияда тұратын неміс Йоханнес Сантриттер Италияның гуманитарлық ғылымдарда Германиядан сәл озып кеткенін мойындады. Бірақ ол көптеген итальяндықтар неміс ғылымы мен технологиясына қызғанатынын, оның үлгілері ретінде баспа машинасы мен астроном Региомонтанның еңбектерін жоғары бағалайтынын айтты. Мұндай әсерлер Германия мен Нидерландыда пайда болған терең біліммен теңдестірілді. Егер Италия Германияға зихи импульс берсе, Германия әлемге алфавит ойлап табылғаннан бергі интеллектуалды мәдениет тарихындағы ең маңызды құрал – баспахананы сыйлады.

Университеттер

Жаңа қозғалыстың алғашқы толқыны сезілгенге дейін, ескі неміс университеттері құрылған болатын: 1365 жылы Вена университеті, 1386 жылы Гейдельберг университеті, 1388 жылы Кельн университеті, 1392 жылы Эрфурт университеті, 1402 жылы Вюрцбург университеті, 1409 жылы Лейпциг университеті және 1419 жылы Росток университеті. XV ғасырдың соңғы жартысында осы тізімге Грайфсвальд пен Фрайбургтегі 1457, Трирдегі 1457, Базельдегі 1459, Ингольштадттағы 1472, Тюбингендегі және Майнцтегі 1477, Виттенбергтегі 1502 университеттері тез қосылды. Ингольштадт 1826 жылы Мюнхен университетінің құрамына ену арқылы, ал Виттенберг Халлеге көшіру арқылы өз ерекшелігін жоғалтты. Бұл университеттердің көпшілігі төрт факультеттен тұрды, бірақ папалар теологиялық факультетті бекітуге кешікті, мысалы, Вена мен Росток университеттерінің құрылуына секулярлық князьдың жарғысы рұқсат берді. Сол кездегі діни ықпал күшті болғанымен, студенттердің әлеуметтік және моральдық мінез-құлқы мақтауға лайық емес еді. Лютердің айтуынша, ата-аналар ұлдарын университеттерге жібергенде, оларды құрылысқа жібергендей болды, ал Лейпциг университетінің 15 ғасырдың соңындағы құжатында студенттер үйден адал және құлшыныспен шығып, бірақ "олар қалай оралғанын тек Құдай ғана біледі" делінген. Нидерландыдағы университеттер немесе «латын мектептері», Ренессанс гуманистерінің ықпалымен, аймақтағы көптеген адамдардың басқа еуропалық мемлекеттерге қарағанда сауатты болуына көмектесті.

Білім

Теологиялық оқытуды мектеп оқушылары басқарды, ал барлық салаларда диалектикалық әдіс үстемдік құрды. Жаңа ілім, оқу әдістемесі мен бағдарламасына қарсы келіп, көптеген тікелей қарсылықтарға ұшырады, бірақ Реформация дәуірі ашылғанға дейін толық жеңіске жеткен жоқ. Эрфурт жаңа мәдениетті алғашқылардың бірі болып қабылдады деп есептеуге болады. 1466 жылы ол Грекия мен Кіші Азияға сапар шеккен Пётр Людерді қабылдады, ол бұрын 1456 жылы Гейдельбергтегі кафедраға тағайындалған еді. Ол Вергилий, Жером, Овидий және басқа латын авторларын оқыды. Агрикола осы жерде оқыды, ал грек тілінен Николас Маршальк сабақ берді. Оның жетекшілігімен 1501 жылы Германияда басылған алғашқы грек кітабы жарық көрді. Иоанн Весель осы жерде дәріс берді. Бұл Лютердің альма-матері болды және ол профессорларының арасында Жазбаларды зерттеуге бағыттап, Трутветтерді ерекше атап өтті. Сайлаушы Рупрехт I және Папа Урбан VI жарғылаған Гейдельберг жаңа қозғалысқа ықылас танытпады. Алайда, сайлаушы палатин Филипп (1476–1508) өзінің сарайында Реухлин сияқты оның өкілдерін жинады. Ингольштадт бір кезде Реухлинді профессор ретінде алды, ал 1492 жылы Конрад Келтес поэзия және риторика профессоры болып тағайындалды. 1474 жылы Базельде поэзия кафедрасы құрылды. Пий II негізін салған оның алғашқы ұстаздарының арасында екі итальяндық – Финариенсис және Публиций болды. Себастьян Брант ғасырдың соңында мұнда сабақ берді, ал оның көрнекті студенттері Реухлин және реформаторлар Лео Юд пен Цвингли болды. 1481 жылы Тюбингенде риторика бойынша стипендия болды. Габриэль Биль осы жерде ғасырдың соңына дейін сабақ берді. Биль қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң Генрих Бебель поэзия бойынша лекция оқуға шақырылды. Бебельдің ең танымал шәкірттерінің бірі Филипп Меланхтон болды, ол университетте оқыды және сабақ берді (1512–1518). Реухлин 1521 жылы еврей және грек тілдерін оқыту үшін Ингольштадттан Тюбингенге шақырылды, бірақ бірнеше айдан кейін қайтыс болды. Лейпциг пен Кельн Лютер пайда болғанға дейін схоластиканың берік бекіністері болып қалды, содан кейін Лейпциг бағытын өзгертті. Орта ғасырдың соңғы неміс университеті – Виттенберг, Фридрих Зерделінің негізін салған және Әулие Мария мен Сент-Августин қамқорлығындағы университет, профессорлары Лютер мен Меланхтон арқылы әлемдік беделге ие болды. 1518 жылға дейін грек тілінен оқыту болған жоқ, сонда Германиядағы грек тілінің ең көрнекті ғалымы Меланхтон 21 жасында оның кафедраларының біріне шақырылды. Лютердің айтуынша, оның лекция залы бірден толып, барлық деңгейдегі теологтар оған ағылды. Жаңа мәдениеттің орталықтары ретінде Нюрнберг пен Страсбург университет қалаларынан гөрі маңызды орын алды. Бұл екі қала Базель мен Аугсбургпен бірге Германиядағы ең өркендеген баспаханаларға ие болды. XV ғасырдың соңында Нюрнберг, өнертабыстардың ошағы, төрт латын мектебіне ие болды және суретші Альбрехт Дюрер мен оның досы, білімді қолдаушы Виллибальд Пиркхаймердің туған жері болды. Реформацияға дейінгі ғасырда Германиядағы халықтық білім беру басқа елдерге қарағанда жоғары деңгейде болды. Дәстүрлі монастырь және қалалық мектептерден басқа, Қауымдық өмір бауырластары Цволле, Девентер, Гертогенбош және Льеж қалаларында мектептер ашты. Барлық маңызды қалаларда мектептер болды. Эльзастағы Селестат қаласы классикалық орталық ретінде танымал болды. Мұнда Томас Платтер Ханс Сапидустың сабақ беретінін көріп, оны өзі тапқан ең жақсы мектеп деп санады. 1494 жылы Веселде оқу, жазу, арифметика және ән салуды үйрететін бес педагог болды. Бір Рождествода жергілікті дін қызметкерлері оқушыларды тойға шақырып, әрқайсысына жаңа пальто және төртінші сыныптан бастап ақша берді. Атақты ұстаздардың арасында Александр Гегиус болды, ол Девентерде шамамен 25 жыл бойы, 1498 жылы қайтыс болғанға дейін сабақ берді. 40 жасында ол Агриколаның алдында отырудан ұялған жоқ. Ол классикалық оқулықтарды білім берудің негізгі бөлігіне айналдырды және ескі оқулықтарды жойды. Лютерді Айзенахта оқытқан Требоний лайықты адамдардың қатарына жатты. Сол кездегі тәубелік кітаптар ата-аналарды балаларын көшеден алып, мектепке жіберуде ұқыпты болуға шақырды.

Солтүстік гуманизмнің көшбасшылары

Солтүстік гуманистерінің алдың қатарында Рудольф Агрикола, Реухлин және Эразм болды. Агрикола, шын есімі Ролеф Хьюсман, 1443 жылы Гронинген маңында дүниеге келіп, 1485 жылы қайтыс болды. Өз заманында ол ғалым ретінде жоғары беделге ие болды және Эразм мен Меланхтоннан жоғары мақтаулар алды. Ол Германиядағы гуманизм үшін Италияда Петрарка жасаған жұмысты істеді деп есептеледі, ал оның алғашқы өмірбаянын неміс тілінде Агрикола жазды. Эрфурт, Лувен және Кельн қалаларында оқығаннан кейін Агрикола Италияға барып, Павия және Феррара университеттерінде біраз уақыт оқыды. Ол профессорлық қызметтен бас тартып, Хайдельбергтегі Пфальц графы Филиптің сарайында қызметке кірді. Цицерон мен Квинтилианды өрнек етіп алды. Өмірінің соңғы жылдарында ол теологияға бет бұрып, еврей тілін зерттеді. Пико делла Мирандола сияқты, ол да монах болды. Оның Хайдельбергтегі қабіріндегі жазуда ол Құдай туралы және Құтқарушының нағыз діні туралы Киелі кітаптарда жазылған нәрселерді зерттегені айтылған. Тағы бір гуманист – Якоб Вимфелинг (1450–1528), ол Шлетштадт қаласынан шыққан және Хайдельбергте сабақ берген. Ол дін қызметкерлерінің бұрықпалықтарына қарсы болды, бірақ карьерасының соңында Вергилий мен Горацийді оқудың орнына Седулий мен Пруденцийді оқуды қалады. 1457–1521 жылдары өмір сүрген ақын Себастьян Брант, «Ақымақтардың кемесі» атты еңбегінің авторы, Базельде заң профессоры ретінде мансаптық жолын бастады. Мутиан Руф хаттарында христиан дінінің әлем сияқты ескі екенін және Юпитер, Аполлон, Церера және Христос – бұл бір құдайдың әртүрлі аттары екенін айтты. Орта ғасырдың соңғы жылдарындағы неміс әдебиетіндегі маңызды тұлға – Джон Тритем (1462–1516), Спонхаймдағы бенедиктин монастырінің аббаты, оның басшылығымен монастырь білімді академия ретінде танылды. Ол 2000 томдық кітапхана жинады, сондай-ақ Әулиелер туралы энциклопедия және Германияның белгілі адамдарының каталогын жазды. Монастырьмен туындаған келіспеушіліктер 1506 жылы оның отставкаға кетуіне себеп болды, ол Вюрцбург епископы Лоренц фон Бибраның (1495–1519 жылдары епископ) Вюрцбургтегі Шоттенклостердің аббаты болу ұсынысын қабылдауға шешім қабылдады. Ол өмірінің соңына дейін сонда қалды. Ол жинаған латын және грек авторларын оқу және кеңес алу үшін дінбасылар мен ақсүйектер оған келіп тұратын. Осы адамдар және тағы басқалар Реухлин мен Эразмның жетекшілік еткен және протестанттық реформацияға әкелген қозғалысқа өз үлесін қосты.