Кіріспе
Сыртқы шындықты бейнелейтін гипотетикалық ішкі танымдық символ. Ақыл-ой бейнелеуі (немесе танымдық бейнелеуі) – акыл-ой философиясында, танымдық психологияда, нейроғылымда және танымдық ғылымда сыртқы шындықты немесе оның абстракцияларын бейнелейтін гипотетикалық ішкі танымдық символ. Ақыл-ой бейнесі – сезімдерге тікелей түспеген нәрселердің ақылдағы образы. Қазіргі философияда, әсіресе акыл-ой философиясы және онтология сияқты метафизика салаларында, ақыл-ой бейнелеуі идеялар мен ұғымдардың мәнін түсіндірудің және сипаттаудың ең көп қолданылатын тәсілдерінің бірі болып табылады. Ақыл-ой бейнелеуі (немесе ақыл-ой образдары) ешқашан тікелей тәжірибелемеген нәрселерді, сондай-ақ мүлдем жоқ нәрселерді бейнелеуге мүмкіндік береді. Миымыз бен ой образдарымыз болмаған немесе мүмкін емес нәрселерді елестетуге қабілетті. Көрнекі бейнелер еске түсіруге жиірек орын алатын болса да, ақыл-ой бейнелеуі есту, иіс немесе дәм сезу сияқты кез келген сезім арналарындағы бейнелерді қамтуы мүмкін. Стивен Кослин бейнелердің кейбір мәселелерді шешуге көмектесетінін айтады. Біз мәселені визуализациялап, оның образын ойда бейнелей аламыз, соның арқасында оны шешеміз.
A mental representation (or cognitive representation), in philosophy of mind, cognitive psychology, neuroscience, and cognitive science, is a hypothetical internal cognitive symbol that represents external reality or its abstractions. Mental representation is the mental imagery of things that are not actually present to the senses. In contemporary philosophy, specifically in fields of metaphysics such as philosophy of mind and ontology, a mental representation is one of the prevailing ways of explaining and describing the nature of ideas and concepts. Mental representations (or mental imagery) enable representing things that have never been experienced as well as things that do not exist. Our brains and mental imageries allow us to imagine things have either never happened or are impossible and do not exist. Although visual imagery is more likely to be recalled, mental imagery may involve representations in any of the sensory modalities, such as hearing, smell, or taste. Stephen Kosslyn proposes that images are used to help solve certain types of problems. We are able to visualize the objects in question and mentally represent the images to solve it.
Ақыл-ойдың бейнелеу теориялары
Репрезентационализм (сонымен қатар жанама реализм деп те аталады) – біздің сыртқы шындыққа қол жеткізудің басты жолы екендігі туралы көзқарас. Ақыл-ойдың репрезентативтік теориясы заманауи ақыл-ой философиясында, когнитивтік ғылымда және тәжірибелік психологияда идеялардың, түсініктердің және басқа да ақыл-ой мазмұнының мәнін түсіндіруге тырысады. Наive немесе тікелей реализм теорияларына қарамастан, ақыл-ойдың репрезентативтік теориясы бақылаушы субъект пен сыртқы әлемде байқалатын объектілер, процестер немесе басқа да құбылыстар арасында делдалдық қызмет атқаратын ақыл-ой репрезентацияларының нақты бар екенін жорамалдайды. Бұл делдалдар сол әлемнің объектілерін ойға жеткізеді немесе бейнелейді. Теорияның бастапқы немесе «классикалық» нұсқасы, мүмкін, Томас Гоббске дейін жетеді және жалпы классикалық эмпиризмде маңызды орын алды. Теорияның осы нұсқасына сәйкес, ақыл-ой репрезентациялары бейнеленген объектілердің немесе жағдайлардың бейнелері (көбінесе «идеялар» деп аталады) болды. Джерри Фодор және Стивен Пинкер сияқты қазіргі жақтастары үшін репрезентациялық жүйе ойлаудың ішкі тілінен (яғни, ментальді) тұрады. Ойдың мазмұны символдық құрылымдарда (ментальді формулалары) бейнеленеді, олар табиғи тілдерге ұқсас, бірақ әлдеқайда абстрактілі деңгейде синтаксисі мен семантикасы табиғи тілдерге өте жақын. Португалиялық логик және когнитивтік ғалым Луис М. Августоның пікірінше, осы абстрактілі, формалды деңгейде ойдың синтаксисі – символ ережелерінің жиынтығы (яғни, операциялар, процестер және т.б. символдық құрылымдармен жұмыс істеу), ал ойдың семантикасы – символдық құрылымдардың (тұжырымдар мен ұсыныстар) жиынтығы. Мазмұн (яғни, ой) екі символдың мағыналы бірлесіп келуінен туындайды. Мысалы, «8 x 9» – мағыналы бірлесіп келу, ал «CAT x §» – емес; «x» – «8» және «9» сияқты символдық құрылымдар талап ететін, бірақ «CAT» және «§» емес, символ ережесі. Канадалық философ П. Тагард өзінің «Когнитивтік ғылымға кіріспе» атты еңбегінде «көптеген когнитивтік ғалымдар адам санасындағы білім ақыл-ой репрезентацияларынан тұрады деп келіседі» және «когнитивтік ғылым: адамдар ойлау мен әрекетті жүзеге асыру үшін ақыл-ой репрезентациялары арқылы жұмыс істейтін ақыл-ой процедураларына ие» деп мәлімдейді.
Қуатты және әлсіз, шектеулер мен шектеулер жоқ
Өкілдіктің екі түрі бар: мықты және әлсіз. Мықты өкілдік теориясы феномендік сипатты қасақана мазмұнға дейін азайтуға тырысады. Ал әлсіз өкілдік теориясы феномендік сипаттың қасақана мазмұнға тәуелді екенін айтады. Мықты өкілдік теориясы феномендік сипаттың мәні туралы теория ұсынуға және сананың қиын мәселесіне шешім табуға бағытталған. Керісінше, әлсіз өкілдік теориясы сана туралы теория ұсынуға немесе сананың қиын мәселесін шешуге ұмтылмайды. Мықты өкілдік теориясын шектеулі және шектеусіз түрлерге бөлуге болады. Шектелген түрі феномендік күйлердің белгілі бір түрлерін, мысалы, көру қабылдауын қарастырады. Көптеген өкілдік теориясын қолдаушылар өкілдіктің шектеусіз түрін жақтайды. Шектеусіз түріне сәйкес, феномендік сипаты бар кез келген күйдің феномендік сипаты оның қасақана мазмұнына дейін тоғысып келеді. Осы шектеусіз өкілдік теориясы ғана феномендік сипаттың мәні туралы жалпы теория ұсынып, сананың қиын мәселесіне ықтимал шешім бере алады. Егер қасақаналық туралы физикалық тұжырымдама жасалса, күйдің феномендік сипатын оның қасақана мазмұнына сәтті тоғыстыру сананың қиын мәселесін шешеді.
Шектелмеген нұсқаның проблемалары
Репрезентационализмнің шектеусіз нұсқасына қарсы пікір білдіргенде адамдар көбінесе қасақана мазмұны жоқ сияқты көрінетін феноменальдық психикалық күйлерді келтіреді. Шектеусіз нұсқа барлық феноменальдық күйлерді түсіндіруге тырысады. Осылайша, оның дұрыс болуы үшін, феноменальдық сипаты бар барлық күйлерде осы сипатқа тоғысқан қасақана мазмұн болуы керек. Қасақана мазмұны жоқ феноменальдық күйлер, демек, шектеусіз нұсқаға қарсы мысал ретінде қызмет етеді. Егер күйде қасақана мазмұн болмаса, оның феноменальдық сипаты сол күйдің қасақана мазмұнына дейін тоғыстырылмайды, себебі ол бастапқыда мүлдем жоқ. Мұндай күйлердің кең таралған мысалы – көңіл-күй. Көңіл-күйлер – бұл феноменальдық сипаты бар, бірақ әдетте ешбір нәрсеге бағытталмайтын күйлер. Көңіл-күйлер бағытталмаған деп есептеледі, сезімдерден өзгеше, олар көбінесе нақты нәрселерге бағытталған болып саналады. Сондықтан, көңіл-күйлер бағытталмағандықтан, олар қасақана емес, яғни қасақаналық немесе мазмұны жоқ деген қорытынды жасалады. Олар еш нәрсеге бағытталмайтындықтан, еш нәрсе туралы емес. Қасақаналықтан айырылғандықтан, оларда қасақана мазмұн болмайды. Қасақана мазмұны жоқ олардың феноменальдық сипаты қасақана мазмұнға дейін тоғыстырылмайды, бұл репрезентационализм доктринасын жоққа шығарады. Дегенмен, сезімдердің бағытталған және қасақана екендігі туралы пікір де күмәндануға себеп болады. Мысалы, адам кейде кенеттен сезінетін, ешбір нәрсеге бағытталмаған немесе қатысты емес сезімдерді атауға болады. Музыка тыңдағанда туындайтын сезімдер де бағытталмаған, қасақана емес сезімдердің мысалы болуы мүмкін. Осылай туған сезімдердің міндетті түрде ешбір нәрсеге, тіпті оларды тудырған музыкаға да қатысы болуы міндетті емес.
Жауаптар
Осы қарсылыққа жауап ретінде репрезентационализмді қолдайтын адам көңіл-күйдің бағытталмаған, қасақана емес екендігін жобауы мүмкін және олардың қандай да бір қасақана мазмұны болуы мүмкін екенін анықтауға тырысуы мүмкін. Репрезентационализмді қолдайтын адам сондай-ақ ниеттіліктің нақты бір нәрсеге бағытталған тар мағынасын жобап, оның орнына кең ауқымды ниеттілік тұжырымын қолдауы мүмкін. Көңіл-күй үшін үш түрлі бағытталғандық/ниеттілік түрін қарастыруға болады. Мысалы, P дегеніміз P дегенді білдіреді. Яғни, «осы дақтар қызылшаны білдіреді» дегеніміз, науқастың қызылшаға шалдыққандығын білдіреді. Содан кейін табиғи емес бейнелеулер бар: P, P-ді міндетті түрде білдірмейді. Мысалы, автобус қоңырауындағы үш сақина автобустың толы екенін білдіреді, бірақ қоңыраудағы сақиналар автобустың толы болуына тәуелді емес – автобустың толы екенін білдіру үшін біз басқа да кездейсоқ нәрсені тағайындауымызға болар еді.
Урия Кригель
Сондай-ақ, объективті және субъективті саналық бейнелер бар. Объективті бейнелер – мидің ортадағы жағдайды тікелей қадағалау теорияларына жақын. Субъективті бейнелер әр адамда әртүрлі болуы мүмкін. Осы екі түрдің арасындағы қарым-қатынас та өзгеріп отыруы мүмкін. Объективті өзгерсе, субъективті өзгермейді: мысалы, ыдыстағы ми. Субъективті өзгерсе, объективті өзгермейді: мысалы, түстері кері айналған әлем. Барлық бейнелер объективтіде кездеседі, ал субъективтіде жоқ: мысалы, термометр. Барлық бейнелер субъективтіде кездеседі, ал объективтіде жоқ: мысалы, бос кеңістікте тәжірибе алатын агент. Элиминативистер субъективті бейнелердің жоқ деп есептейді. Редукционистер субъективті бейнелерді объективтіге келтіруге болады деп санайды. Редукционист емес көзқарастағылар субъективті бейнелер нақты және ерекше деп санайды.
Subjective varies, but the objective does not: e. g. color inverted world
All representations found in objective and none in the subjective: e. g. thermometer
All representations found in subjective and none in the objective: e. g. an agent that experiences in a void. Eliminativists think that subjective representations do not exist. Reductivists think subjective representations are reducible to objective. Non reductivists think that subjective representations are real and distinct.