Кіріспе

Балқан театры немесе Балқан науқаны - Бірінші дүниежүзілік соғыстың Орталық державалар (Австрия, Венгрия, Болгария, Германия және Осман империясы) мен одақтастар (Сербия, Черногория, Франция, Ұлыбритания, Ресей, Италия және кейін Грекия) арасындағы театр. Бұл шабуыл 1914 жылы Сербияға үш рет Аустрия-Мажарстанның сәтсіз шабуылдарынан басталды. Бір жылдан кейін Австрия-Мажарстан, Германия және Болгарияның біріккен күштерінің жаңа әрекеті Сербия мен Черногорияны жаулап алуға және басып алуға әкелді. Сербия әскері берілмеді, Албания таулары арқылы кері шегінді және бірнеше айдан кейін Салоникада реформадан бұрын Корфуға көшірілді. Македония майданында Сербияның Корольдік армиясы Франко-британдық Ориент одақтас армиясына қосылды және болгар және неміс күштеріне қарсы ұзаққа созылған траншеялық соғыс жүргізді. Грекияда одақтас әскерлердің болуы Грекияның одақтастарға қосылуы немесе бейтараптығын сақтауы керектігі туралы ұлттық шиғырға әкелді, бұл Орталық державаларға пайда әкелді. 1917 жылы Грекия одақтас мемлекеттерге қосылды. 1918 жылдың қыркүйегінде Вардар шабуылдары болгар сызықтарын бұзып, оларды берілуге мәжбүр етті. Сербия, Албания және Черногорияның азаттық жолы көп ұзамай басталды.

Шолу

Соғыстың басты себебі Сербия мен Австрия-Мажарстан арасындағы қақтығыстар болды. Сербия 1915 жылдың соңында сербтік науқаны кезінде жеңілгенге дейін Австрия-Мажарстанға қарсы бір жылдан астам уақыт бойы тұрды. Далмация Италия мен Сербия Аустрия-Мажарстаннан тартып алуға ниеттенген соғыс кезінде стратегиялық аймақ болды. Италия 1915 жылғы Лондон келісім-шартына қол қойып, соғысқа кірді, онда оларға аумақтың едәуір бөлігі берілді. Алайда, 1919 жылы Версаль келісімінде елге Далмацияның кішкентай бөлігі ғана берілді, бұл итальян халқының арасында ризасыздыққа әкелді. Бұл наразылық, ұлттық мақтанышқа қайта оралу құмарлығымен бірге Бенито Муссолинидің басшылығымен фашистік идеологияның пайда болуына қолайлы жер берді. Муссолинидің Италияны қайта жаңғырту және оны билік позициясына қайтару уәдесі көптеген итальяндықтар арасында елдегі "Жауынгерлік фассы" көтерілуіне ықпал етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде серб әскерлері Албанияға қашып кетеді, бұл Орталық державаларды Албанияға басып кіруге итермеледі. Сербия әскерлеріне көмек көрсету үшін Адриатика теңізіндегі итальяндық көлік кемелері оларды Салоникаға көшіруден бұрын Корфуға және басқа грек аралдарына эвакуациялауға көмектесті. Осы уақытта одақтастар бейтарап Грекияға қонып, Македония майданына кірісті. 1917 жылы Грекия одақтастар жағында соғысқа қосылды, ал солтүстік Грекияда орналасқан көпұлтты Шығыс одақтас армиясы 1918 жылы шабуылға түсті. Бұл шабуылдың нәтижесінде Болгария бейбіт келісімге қол қойып, Сербияны қайтадан басып алды және 1918 жылдың қарашасында Венгрия шекарасында ғана тоқтады.

Сербия мен Черногория арасындағы науқан

Сербия әскерлері солтүстіктен келген ресейлік шабуылға байланысты үлкен австро-венгер армиясына қарсы қорғалды. 1915 жылы Австрия-Мажарстан оңтүстік майданға қосымша сарбаздарды орналастырды және Болгарияны Орталық державалардың одақтасы ретінде әкелді. Көп ұзамай серб әскеріне солтүстік пен шығыстан шабуыл жасалып, олар Грекияға қарай шегінуге мәжбүр болды. Жоғалтуларға қарамастан, кері қашу сәтті өтті, ал серб әскері Грецияда жаңадан құрылған базамен жұмыс істей берді.

Италиялық науқан

Соғысқа тікелей араласпай тұрып, Италия 1914 жылдың желтоқсан айында Албаниядағы Влоре портын басып алды. Соғысқа кірген Италия 1916 жылдың күзінен бастап оңтүстік Албания аймағын басып алды. 1918 жылдың қарашасында жаулық әрекеттердің соңына қарай итальяндық әскерилер Лондон келісімінің негізінде Италияға кепілдік берілген Далмацияның барлық бөлігін басып алды, ал 17-ші тамыз күні Фьеменді де басып алды. 1918 жылы адмирал Энрико Милло өзін Италияның Далмация губернаторы деп жариялады.

Болгария

Балқан соғыстарынан кейін болгарлар Ресей мен Батыс державаларына қарсы шықты, болгарлар оларға көмектесу үшін ештеңе істемеді. Ресей Болгарияны өзі құрған одақты бұзғаны үшін және бұрынғы одақтастарына қарсы Екінші Балқан соғысын бастағаны үшін кінәлады және енді Сербияға Австрия-Мажарстанға қарсы сенімді славян одақтасы ретінде қарады. Болгария үкіметі Германия мен Австрия-Мажарстанға қосылды, бұл Болгарияның дәстүрлі жауы Осман империясының одақтасы болуды білдірді. Болгария енді Осман империясына қарсы талап қоюға құқылы емес еді, бірақ Сербия, Грекия және Румыния (Британия мен Франция одақтастары) болгарлар болгар деп санайтын жерлерді әлі де ұстады. Балқан соғыстарынан айыққан Болгария Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы жылында қатыспады. Германия Болгарияға бүкіл Сербия Македониясын, Сербияның солтүстік-шығыс бөлігін және 200 000 000 алтын франк жаңа қарызды ұсынған кезде, Болгария 1915 жылдың қазан айында Сербияға соғыс жариялады. Содан кейін Ұлыбритания, Франция және Италия Болгарияға соғыс жариялады. Болгария Германия мен Австрия-Мажарстанмен одақтасып, Сербия мен Румынияға қарсы әскери жеңіске жетті: Оңтүстік Сербияның көп бөлігін басып алды (5 қарашада Сербияның соғыс астанасы Ништі басып алды), Грекия Македониясына қарай алға жылды. Оларға IMRO көмектесті, олар 11-ші Македониялық жаяу әскер дивизиясы ретінде болгар армиясына қосылды. Болгария 1916 жылы қыркүйекте Добружаны румындардан тартып алды, соғыс көп ұзамай экономикалық қиындықтарға ұшыраған болгар халқының көпшілігіне ұнамай қалды. 1917 жылғы ақпандағы Ресей революциясы Болгарияда маңызды әсер етті, ол әскерлер мен қалаларда соғысқа қарсы және монархияға қарсы сезімдерді таратты. 1918 жылдың қыркүйегінде сербтер мен одақтастар күштерінің ұжымдық тобы Вардар шабуылда Македония майданында аттанып шықты. Болгария әскерлері оларды Дойран қаласында тоқтатқанда, патша Фердинанд бейбітшілік орнату үшін сотқа жүгінуге мәжбүр болды. Революционерлерді тоқтату үшін Фердинанд өзінің ұлы Борис III-дің пайдасына орнынан кетті. Революционерлер сәтті басылып, олардың күштері таратылды. Нейилль келісімінің (1919 жылдың қарашасы) негізінде Болгария өзінің Эгей теңізі жағалауын Бас одақтас және қауымдасқан державаларға (кейін олар Грекияға берген) және өзінің барлық Македония аумағын жаңа Югославия мемлекетіне жоғалтты және Добружаны румындарға қайтару керек болды (сонымен қатар Добружа, Батыс аутлендс, Батыс Тракияны қараңыз).

Ұлттық шиналық

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Грекия патшалығы саяси жағынан соғысқа қатысу мен бейтарап болу арасында бөлінді, оны Про-антанта Венизелос және про-Орталық державалар королі Константин басқарды. Сербияны жаулап алғаннан кейін Венизелос одақтастарға Салоникиге кіруге мүмкіндік берді, бұл Македония майданының құрылуына әкелді. Осыдан кейін Венизелос одақтастардың бақылауындағы Солтүстік Грецияда Уақытша ұлттық қорғаныс үкіметін құрды. Достастар мен Уақытша ұлттық қорғаныс үкіметі Ноемвриана кезінде қақтығысты. Грекия Корольдігінің Орталық державаларға қарсы Бірінші дүниежүзілік соғысқа қосыла алмауы Ұлыбритания мен Францияны Уақытша ұлттық қорғаныс үкіметін Грекияның заңды үкіметі ретінде тануға және Грекияны блокадаға алуға әкелді. 1917 жылы маусымда француздар Фессалияны басып алды, король Константин Грекиядан қашып кетті, Венизелос Афинаға қайта оралды, шілдеде Орталық державаларға соғыс жариялады. 1918 жылы 10 қыркүйекте басталған сәтті шабуылдан кейін олар Белградты азат етті, 29 қыркүйекте Болгарияны қарулы келісімге мәжбүр етті, Австрия-Мажарстанға (ол 4 қарашада қарулы келісімді қабылдады) және неміс саяси басшылығына қауіп төндірді. Тарихшы Джон Киган "Афинада ұлттық және түрікке қарсы үкімет орнату Грекияның "Ұлы идея" ісіне жұмылдырылуына әкелді деп мәлімдеді. Бұл Грекия империясын қалпына келтіру шығыста одақтастардың соғыстан кейін бірнеше жыл бойы Еуропаның бейбітшілігін қалпына келтіру күшін қиындатады".