Кіріспе

Данияда ЛГБТ-кеңесқойлар, бисексуалдар және трансгендерлердің құқықтары әлемдегі ең кең таралған құқықтар қатарына кіреді. 2023 жылы ILGA Europe Данияны Еуропадағы ЛГБТ-ті қолдаушы үшінші ел деп атады. Сауалнамалар бір жынысты некелерді қолдау Дания халқының арасында жалпыға бірдей екенін үнемі көрсетеді. Данияда 1933 жылы бір жынысты жыныстық қатынас заңды деп танылды, ал 1977 жылдан бастап жыныстық қатынасқа қатысу жасы жыныстық бейімділік пен жынысына қарамастан 15 жасқа тең белгіленді. Дания 1989 жылы бір жынысты адамдардың бір жынысты серіктестіктер түрінде заңды түрде танылуын қабылдаған әлемдегі алғашқы ел болды. 2012 жылдың 7 маусымында заң бір жынысты неке туралы жаңа заңмен ауыстырылды, ол 2012 жылдың 15 маусымында күшіне енді. 1996 жылы жыныстық қатынасқа негізделген кемсітушілікке толық тыйым салынды. Дания 2010 жылдан бері бір жынысты жұптарға бала асырап алуға рұқсат берді, ал бұған дейін өгей бала асырап алуға және биологиялық емес ата-аналарға шектеулі қамқорлық құқығына рұқсат берді. ЛГБТ-ке де Дания әскерінде ашық қызмет етуге рұқсат етіледі. Скандинавиядағы көршілері сияқты Дания да әлемдегі ЛГБТ-ті ең көп қабылдайтын елдердің біріне айналды. Соңғы сауалнамалар Даниялықтардың басым көпшілігі бір жынысты некелерді және ЛГБТ-ті асырап алуды қолдайтынын көрсетеді. Копенгагенді жариялаушылар жиі әлемдегі гейлерге мейірімді қалалардың бірі деп атайды, ол жыл сайынғы мақтаныш парадтарымен танымал. Данияның ең көне ЛГБТ ұйымы, ЛГБТ+ Дания 1948 жылы Kredsen af 1948 (Circle of 1948) атауымен құрылған.

Бір жынысты жыныстық қатынастың заңдылығы

1683 жылы король Кристиан V-дің Дания кодексі табиғатқа қарсы қылмыстарды (omgængelse mod naturen) заңсыз етті, бұл содомия мен жыртқышпен жыныстық қатынасты қамтитын жыныстық әрекеттердің тобы үшін ұжымдық термин; белгіленген жаза - ағашқа жағылып, өрттеу болды. 1866 жылғы Қылмыстық кодекс өлім жазасын алып тастағанмен, табиғатқа қарсы қылмыстар заңсыз болып қала берді және түрмеге қамауға алуға әкеп соқты. 1930 жылғы Қылмыстық кодекс 1933 жылы күшіне енді, 18 жастан асқан адамдар арасындағы бір жынысты жыныстық қатынасты қылмыс деп таныды. 1977 жылдан бастап жыныстық қатынасқа қатысудың жасы жыныстық қатынасқа қатысудың жынысына қарамастан 15 жаста. Тіркелген серіктестіктер некеге ұқсас қасиеттерге ие болды; барлық заңды және салықтық құқықтар мен міндеттер қарама-қарсы жынысты некеге ұқсас болды, басты ерекшелігі халықаралық шарттардың ережелері барлық қол қоюшылар келіспесе қолданылмайды. 2012 жылдың 15 маусымынан бастап тіркелген серіктестік құру мүмкін емес. Данияда бір жынысты некелер 2012 жылдың 15 маусымында, Дания парламенті 7 маусымда Дания шіркеуіндегі некелерді қоса алғанда, гендерлік бейтарап неке туралы заңға дауыс бергеннен кейін заңды болды. Дания үкіметі 2012 жылдың 14 наурызында парламентте бір жынысты неке туралы заң жобасын ұсынды. Парламент заң жобасын 85 дауыспен 24 қарсы дауыспен 7 маусымда қабылдады, ал корольдік мақұлдауы 5 күннен кейін королева Маргрете II-ге берілді. Заң 2012 жылдың 15 маусымында күшіне енді.

Бала асырап алу және отбасылық жоспарлау

1999 жылдан бастап бір жынысты тіркелген серіктестіктегі адам өзінің серіктесінің биологиялық баласын асырап алуға мүмкіндік алды (асырап алу). ЛГБТ ата-аналардың асырап алуына бұрын белгілі бір шектеулер болған жағдайда ғана рұқсат етілетін, әсіресе асырап алушы ата-ана мен бала арасында бұрыннан байланыс болған кезде, мысалы, отбасы мүшесі немесе асырап алынған бала болған кезде. 2006 жылдың 2 маусымында Дания парламенті лесбиян жұптарға қолдан ұрықтандыруға рұқсат бермейтін заңның күшін жою туралы дауыс берді. Сонымен қатар, лесбияндық жұптар балалы болған кезде экстракорпоралды ұрықтандыру арқылы, биологиялық емес ата-ана туылғаннан бері басқа табиғи ата-ана ретінде туылған куәлікте жазылады. 2010 жылдың 1 шілдесінен бастап бір жынысты жұптар бала асырап алуға бірлесіп өтініш бере алады. 2014 жылдың 20 шілдесінде Оңтүстік Африкадан 9 айлық қызды асырап алған еркек-гей жұп шетелдік баланы асырап алған алғашқы еркек-гей жұп болды. Данияның телерадиокомпаниясы 2013 жылы 84 отбасында бір жынысты ата-аналар бар екенін хабарлады. 2018 жылдың ортасына қарай бұл сан 659-ға дейін өсті. Елордада олардың саны 42-ден 293-ке дейін өсті. 2019 жылғы статистикаға сәйкес, Даниядағы бір жынысты жұптардың шамамен 27% бала тәрбиелеп отырды, ал гетеросексуалдық жұптар үшін бұл көрсеткіш 43% болды.

Әскери қызмет

Беймәлім гей, лесбиянка, бисексуал және трансгендер әскерилер Дания қорғанысының барлық бөлімдерінде кедергісіз қызмет етеді. Данияда гей, лесбиянка, бисексуал және трансгендер әскери қызметшілерді жұмысқа алу, орналастыру және жоғарылату кезінде кемсітуге тыйым салынады. Қорғаныс органдарында белгілі ашық гей әскери басшылар бар және гейлерге, моральға немесе ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіргені туралы ешқандай дерек жоқ. 2010 жылғы зерттеу көрсеткендей, Дания қорғанысындағы гей ерлер күшті және құрметтеледі.

Дискриминациядан қорғау және жеккөрушілік қылмыстары туралы заңдар

Дания заңдарында басқа да санаттармен қатар жыныстық бейімділік пен гендерлік сәйкестікке немесе жыныстық көрініске негізделген кемсітушілікке тыйым салынады. 1996 жылы қабылданған Еңбек нарығында теңсіз қарым-қатынасқа тыйым салу туралы заңда (Lov om forbud mod forskelsbehandling på arbejdsmarkedet) "түс кемсітушілік" мынадай түрде анықталады: Гендерлік сәйкестік немесе жыныстық ерекшелік нақты көрсетілмеген, бірақ 2015 жылғы сот үкімі бойынша трансгендерлік әйел өзінің бұрынғы жұмыс берушісіне қарсы дискриминация үшін сотқа шағым жасаған, бұл гендерлік сәйкестік немесе жыныстық ерекшелік заңға кіреді. 2008 жылы "Бейкелкілікпен жұмыс істеу жөніндегі кеңес туралы" заң қабылданды, ол теңдікпен жұмыс істеу жөніндегі кеңесті құрады. Заңға сәйкес, "Борд жынысына, нәсіліне, түсіне, дініне немесе нанымына, саяси пікіріне, жыныстық бейімділігіне, жасына, мүгедектігіне немесе ұлттық, әлеуметтік немесе этникалық тегіне байланысты ерекше қарауға шағымдарды қарайды". Сонымен қатар, Данияда 2004 жылы Қылмыстық кодекске енгізілген өзгерістерден кейін жеккөрушілікпен жасалатын қылмыстар туралы заң бар, ол адамдарға олардың жыныстық бағыт-бағдарынан жасалған қылмыстар үшін қосымша жазаларды қарастырады. 2019 жылдың тамызында жарияланған есеп бойынша ЛГБТ респонденттерінің 89% жұмыс орнында кемсітіліп, қиналып жүрген жоқ, 78% өз жұмысына қанағаттанған, ал 69% өздерінің жыныстық бейімділіктері туралы әріптестеріне ашық екенін мәлімдеді. Тек 9%-ы ғана өзінің жыныстық бейімділігі туралы ашық айта алмайтынын, ал 8%-ы кемсіту мен қорлаудың құрбаны болғанын айтты.

Трансгендерлік құқық

1929 жылы маусымда қабылданған "Стерилизация және кастрация туралы заң" (Lov om sterilisation og kastration) әлемдегі ең алғашқы жынысты өзгерту туралы заңдардың бірі болды. 2015 жылы "Даниялық қыз" фильмін түсірген Даниялық трансгендер Лили Эльбе жынысын ауыстыру операциясын алғаш рет жасаған. Ол 1930 жылы Германияда көшіп келді, кейіннен Дания паспортында жынысы мен аты заңды түрде өзгертілді. Данияда жынысын өзгерту операциясын талап ететін заңды жынысын өзгертуді сәтті жүзеге асырған алғашқы адам - 1950-ші жылдардың басында америкалық Кристин Йоргенсен. Ол 1951 және 1952 жылдары тиісінше Копенгагенде орхиэктомия мен пенектомиядан өтті. 2013 жылдың ақпан айында Гватемалалық әйел өзінің туған елінде қуғын-сүргінге ұшырағандықтан Данияда баспана алған алғашқы трансгендер болды. Алайда, оны ерлер үшін арналған мекемеге орналастырды, онда оған бірнеше рет жыныстық қатынасқа түсіп, бастапқыда бас тартылды. Билік оны Гватемалаға қайта оралған жағдайда өміріне қауіп төніп тұрғанын дәлелдеген соң, істі қайтадан ашқан. 2014 жылдың маусым айында Дания парламенті жынысты өзгерту кезінде психикалық бұзылу диагнозы мен хирургиялық операцияны қайталанбайтын стерилизациямен талап етуді алып тастау үшін 5952 дауыс берді. 2014 жылдың 1 қыркүйегінен бастап 18 жастан асқан даниялықтар жынысын өзгерту туралы өтініш бере алады, бұл туралы өз құжаттарын өзгертуді қалайтынын айтып, өтінішті растау үшін алты айлық "талдама кезеңі" болады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) жыныстық сәйкестік бұзылысын (ЖІБ) психикалық аурулар тізімінен алып тастау туралы шешімін күтіп, Дания бастапқыда біржақты өзгерісті кейінге қалдырды. ДДҰ-да жетіспеушілікті атап, Дания Парламенті 2016 жылы Ұлттық денсаулық сақтау кеңесінің психикалық аурулар тізімінен ГИД-ті алып тастау туралы шешім қабылдады. Бұл өзгеріс 2017 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. Бұл 2010 жылы Франциядан кейін осылай жасаған екінші ел болды. 2018 жылдың маусым айында ДДҰ ГИД диагнозын жыныстық сәйкессіздікпен ауыстырды және оны жыныстық денсаулық жағдайы ретінде қайта жіктеді. Данияда ерлер мен әйелдер арасында жыныстық белгісі "X" болып белгіленеді.

Жыныстық тәрбие

Данияда әлемдегі ең толық жыныстық білім беру сабақтарының бірі бар, оған қауіпсіз жыныстық қатынас, жыныстық жолмен берілетін инфекциялардың алдын алу, аборт, контрацепция, еркек шаққа жету, жыныстық қатынастар, отбасылық өмір, гендерлік және жыныстық қатынас және әртүрлілік туралы ақпарат кіреді. Жыныстық тәрбие сабақтары барлық бастауыш және орта мектептерде міндетті түрде өткізіледі, сонымен қатар басқа да денсаулық мәселелерін, соның ішінде есірткі мен алкогольді пайдалануды қамтиды. 1981 жылы Gå Ud Gruppen ("Аутрич тобы") мемлекеттік мектептердегі жоғары сыныптарға бір жынысты қатынастар туралы ақпарат беретін қосымша жыныстық білім беру сабақтарын құрды. 2008 жылы Данияның отбасылық жоспарлау қауымдастығы бүкіл ел бойынша онлайн-жаңа жыныстық тәрбие науқанын енгізді. 2009 жылы 88 300 оқушы қатысқан.

Қан тапсыру

2014 жылдың мамыр айында Данияның алты саяси партиясы Денсаулық сақтау министрі Ник Хеккерупты ерлермен жыныстық қатынаста болған ерлерден қан тапсыруға тыйым салуды алып тастауға шақырды. 2016 жылдың тамызында парламенттегі депутаттардың көпшілігі тыйым салуды алып тастауды қолдағаны туралы хабарланды. Данияның Халық партиясы, Социал-демократтар және Альтернатива мүшелері М.Остергаардтың ММС қан тапсыруға рұқсат беру туралы ұсынысын қолдады. 2020 жылдың наурызында Дания гей және бисексуал ер адамдарға қан тапсыруға рұқсат беретін саясатты енгізді, егер олар төрт айда жыныстық қатынасқа түспесе. Егер адам тұрақты моногамды қатынаста болса, кейінге қалдыру мерзімі жойылады.

Даниядағы ЛГБТ-құқық қозғалысы

Даниялық ЛГБТ-құқықтанушы топтарға 1948 жылы Kredsen af 1948 (Circle of 1948) атауымен құрылған және кейіннен оның атын Forbundet af 1948 (Federation of 1948) деп өзгерткен ЛГБТ+ Danmark жатады. 1969 жылы топ Landsforeningen for homofile (Гомсексуалдардың ұлттық қауымдастығы) атауымен ресми түрде бірлестік ретінде тіркелді. Ұйымның негізін қалаушы - Аксель Акжил. Аксель мен оның серіктесі Эйгил Акгил 1989 жылы Данияда тіркелген серіктестікке кірген алғашқы бір жынысты жұп болды, сондықтан әлемде бірінші болды. Данияда алғашқы гей-демонстрация 1971 жылы Стоунволл тоғысуының екі жылдығына орай өтті. 1970 жылдан бастап көптеген гей-барлар мен клубтар ашылды және қоғамның қабылдауы өсе бастады. 1974 жылы 1948 жылғы Федерацияның бірнеше мүшелері Қызыл шұлық қозғалысының мүшелерімен бірге өздерінің лесбияндық қозғалысын (Lesbisk Bevægelse) құру үшін бөлінді. Басқа топтарға Оденседе орналасқан Ламбда, сондай-ақ Q Factor, Bigruppen және Dunst кіреді. Copenhagen Pride - жыл сайын тамыз айында Копенгаген қаласында өткізілетін жасанды намысты марапаттау шарасы. Ол алғаш рет 1996 жылы "Кішкентай теңіз қызын" еске алып, "Мермейд Прайд" деген атпен өткізілді. 2017 жылы Копенгагендегі Прайд парадқа 25 000-ға жуық адам қатысты, ал тағы 300 000 адам іс-шараға қатысты және тамашалады. 2018 жылы бұл іс-шараға 40 000-ға жуық адам қатысты, мыңдаған адам қатысты. Олардың арасында премьер-министр Ларс Лёкке Расмуссен де болды. Копенгагендегі Гей-кеңестен басқа, басқа ЛГБТ-кеңестер арасында Орхус Гей-кеңесі, MIX Копенгаген, кинофестиваль және 2017 жылы алғаш рет өткізілген Оденседегі әртүрлілік партиясы (Mangfoldighedsfest Odense) бар.

Қоғамдық пікір

Angus Reid Global Monitor компаниясының 2006 жылғы желтоқсанда Еуропалық Одаққа мүше елдерде жүргізген сауалнамасы Данияда бір жынысты некелерді қолдау 69% -ды құрағанын көрсетті, бұл Нидерланды (82%) және Швеция (71%) -дан кейінгі үшінші орын. 2013 жылғы YouGov сауалнамасына сәйкес, респонденттердің 59% -ы бір жынысты жұптарға бала асырап алуға рұқсат етілуі керек деп ойлады, ал 79% -ы бір жынысты жұптарға үйленуге рұқсат етілуі керек деп есептеді. 2019 жылғы Евробарометрдің қорытындысы бойынша, даниялықтардың 89% -ы Еуропа бойынша бір жынысты некеге рұқсат етілуі керек деп ойлады, ал 90% -ы "бір жынысты екі адамның арасындағы жыныстық қатынаста ештеңе жоқ" деп келісті. 2023 жылғы Еуробарометрдің қорытындысы бойынша, даниялықтардың 93%-ы Еуропа бойынша бір жынысты некеге рұқсат етілуі керек деп ойлады, ал 93%-ы "бір жынысты екі адамның арасындағы жыныстық қатынаста ештеңе жоқ" деп келісті.

17 ғасыр

1668: Николас Калпепер мен Абдиа Коул Томас Бартолиннің анатомиясын жариялады, бұл кітапта лесбияндық туралы қысқаша айтылады. Бартолин әйелдердің гомосексуализмін сипаттау үшін confricatrices rubster және contemptus vivorum сөздерін қолданады. Ол лесбияндықтың тарихи мысалдарын келтіреді, мысалы, Сапфо, Филаенис және Римдіктерге арналған кітап. 1683 ж.: Дания Корольдігі "табиғатқа қарсы қатынастарды" қылмыстық қылмыс деп жариялап, оны өлім жазасына кесіп отырды.

20 ғасыр

1933 ж. Данияда гомосексуализмді қылмыс деп санаудан бас тарту. 1948 ж. - Forbundet af 1948 (ағылшынша: 1948 жылғы лига) гомосексуалистік топ құрылды. 1977 ж. Дания келісім жасын теңестірді. 1985: 1948 жылы құрылған Forbundet Данияның Гейлер мен Лесбиянкалар Ұлттық Ассоциациясы (Landsforeningen for Bøsser og Lesbiske немесе LBL) болып табылады. 1989: Дания - әлемдегі алғашқы ел, бір жынысты жұптар үшін тіркелген серіктестік заңдарын (азаматтық одақ сияқты) қабылдады, некеге тұрғандай құқықтармен (бұрынғы 2010 жылға дейінгі бала асырап алу құқығын және шіркеуде некеге тұру құқығын қоспағанда); белсенділер Аксель мен Эгиль Акжил және тағы 10 даниялық жұптар Копенгагеннің вице-мэрі Том Ахлбергтің ресми емес некеге тұрып, бүкіл әлемдегі БАҚ назарын аударды.

21 ғасыр

2010: Бір жынысты жұптардың бала асырап алу туралы заң қабылданды. 2012: Бір жынысты некелер заңдастырылды. 2014: Дания жыныстық сәйкестік бұзылысын гендерлік тану процесінде қажетті талап ретінде жоюға бағытталған алғашқы еуропалық ел болды. 2016: Гренландияда бір жынысты некелер бекітілді. 2017: Дания трансгендерлік тұлғаларды психикалық аурулар тізімінен ресми түрде алып тастаған әлемдегі алғашқы ел болды. Фарер аралдарында бір жынысты адамдар арасында неке қиюға рұқсат етіледі.