Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Литвалық лингвист (1860-1930) Джонас Яблонскис (30 желтоқсан 1860 жылы Кубилелай, Шакай ауданында, 23 ақпан 1930 жылы Каунас қаласында) - белгілі литвалық лингвист және стандартты литва тілінің негізін қалаушылардың бірі. Ол балалық шағын өткізген Ригишкияя деген шағын қаладан алынған Rygiškių Jonas деген псевдонимді қолданды.
Lithuanian linguist (1860–1930)
Jonas Jablonskis (; 30 December 1860, in Kubilėliai, Šakiai district – 23 February 1930, in Kaunas) was a distinguished Lithuanian linguist and one of the founders of the standard Lithuanian language. He used the pseudonym Rygiškių Jonas, taken from the small town named Rygiškiai where he spent his childhood.
Өмірбаян
Мариямполе гимназиясын бітіргеннен кейін Яблонскис 1881-1885 жылдары Мәскеу университетінде классикалық тілдерді оқыды. Көп ұзамай Чодакаусказдар мен Яблонскилер жақын достар болып, Яблонскилер жиі жазды Чодакаусказдармен өткізетін. Яблонскис литва тілі мен мәдениетінің ұлы промоутері болды және отбасы көп ұзамай олардың құмарлығына шабыт алды. Антанас Ходакаускастың қызы Ядвига Ходакаускастың үйіне келген Яблонскиден: "Мен кіммін?" деп сұрады. Яблонски: "Жақсы, қалай сезінесің?" - деп жауап берді. Ядвига: "Мен өзімді литвалық сезінемін. Ходакаускас литвалық студенттерді шақырды, оларды Жаблонскис ұсынды, өз балаларын оқытуға. 1895 жылдың жазында Яблонскис өзінің оқушысы Антанас Сметонаны (1874-1944) Ходакаускастың ұлы Ромасқа мұғалім болуға ұсынды. Романас Jelgava гимназиясына түсу емтиханына дайындалып оқыды, ал Сметона кедей, шаруа отбасынан шыққандықтан, жұмысқа мұқтаж болды. Гавенонийде, Ходакаускас иелігінде, Антанас Сметона өзінің болашақ әйелі София Ходакаускайтемен кездесті. Литва мүддесі үшін атқарған қызметіне байланысты оны патша билігі Таллинге көшірді. Ресей ғылым академиясы Яблонскиске жуырда қайтыс болған Антанас Юшка құрастырған сөздікті редакциялауды тапсырды. Бұл оның 1901 жылы Таллиндегі оқытушылық қызметінен босатылуына және келесі жылы Литвадан қууына әкелді. Осыған қарамастан ол Псковте жұмысын жалғастырды. Осы кезеңде ол өзінің Lietuviškos kalbos gramatika (Литва грамматикасы, 1901) атты еңбегін Петрас Кряушаитис деген атпен, өзінің алғашқы псевдонимімен бастады. Ресей билігі литва тіліндегі кітаптарды латын әліпбиінде басып шығаруға тыйым салғандықтан, оның грамматикасы кейін Шығыс Пруссияның Тильзит қаласында басылып шықты. Литваға кіруге рұқсат алған соң, ол 1903 жылы Шяуляйға, ал келесі жылы Вильнюске барды. 1904 жылы баспасөзге тыйым салынғаннан кейін ол Vilniaus žinios (Вильнюс жаңалықтары) және Lietuvos ūkininkas (Литвалық фермер) газеттерінің редакциялық кеңестерінде қызмет етті және Aušra (Таң) басылымдарын редакциялады. 1906-1908 жылдары Паневежис педагогикалық семинариясында сабақ берді. Қаржылық қиындықтар 1908 жылы Белоруссияның Брест қаласына көшіп баруды мәжбүр етті, онда ол 1912 жылы Гроднаға ауысқанға дейін сабақ берді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда мектептің бүкіл құрамы Ресейдің Велиж қаласына көшірілді. 1915-1918 жылдары Воронеждегі литвалық босқындардың гимназиясында сабақ берді, одан Вильнюске толықтай мүгедек болып оралды. 1919 жылы Польша Вильнюсті басып алған кезде Литва үкіметі оны Каунас қаласына алып келді. 1922 жылы Каунаста Литва университеті ашылғанда, ол құрметті профессор болып сайланды және 1926 жылға дейін литва тілін оқытты. Сонымен қатар ол мектептер үшін мәтіндер шығарды, басқалардың шет тілдерінен аудармаларын аударды және редакциялады, терминология мен орфографияны қалыпқа келтіру үшін құрылған комиссияларға қатысты, сондай-ақ филологиялық әдебиеттерге шолулар жазды. 1930 жылы 23 ақпанда Каунаста қайтыс болды. Ол Петрасьюнай қорымында жерленген.
After graduation from Marijampolė Gymnasium, Jablonskis studied classical languages at the University of Moscow from 1881 to 1885. The Chodakauskases and Jablonskises soon became close friends and Jablonskis often spent summers with the Chodakauskases. Jablonskis was a great promoter of the Lithuanian language and culture and the family was soon inspired by their passion. Antanas Chodakauskas' daughter, Jadvyga once asked Jablonskis, who was visiting the Chodakauskas house, “Who am I?” Jablonskis answered, “Well, how do you feel?” Jadvyga said, “I feel Lithuanian.” “That's it!” exclaimed Jablonskis. Chodakauskas invited Lithuanian students, recommended by Jablonskis, to teach his children. In the summer of 1895, Jablonskis recommended a student of his, Antanas Smetona (1874 1944), to be the tutor for Romanas, Chodakauskas’ son. Romanas was studying in preparation for the entrance exams to Jelgava Gymnasium and Smetona, being from a poor, farming background, needed the work. At Gavėnoniai, the Chodakauskas manor, Antanas Smetona met his future wife, Sofija Chodakauskaitė. Jablonskis' activities on behalf of Lithuanian causes prompted his relocation to Tallinn, Estonia, by Tsarist authorities. The Russian Academy of Sciences charged Jablonskis with editing the dictionary compiled by the recently deceased Antanas Juška. This caused his dismissal from his teaching position in Tallinn in 1901, and banishment from Lithuania the following year. In spite of this he continued with his work in Pskov. It was during this period that he began his Lietuviškos kalbos gramatika (Lithuanian Grammar, 1901) under the name of Petras Kriaušaitis, his first pseudonym. Since the Russian authorities prohibited the printing of Lithuanian books in the Latin alphabet, his grammar was later published in Tilsit, East Prussia. When Jablonskis regained permission to enter Lithuania, he went to Šiauliai in 1903, and to Vilnius the next year. After the press ban was lifted in 1904, he served on the editorial boards of the newspapers Vilniaus žinios (Vilnius News) and Lietuvos ūkininkas (Lithuanian Farmer) and edited the publications of Aušra (The Dawn). Between 1906 and 1908 he taught at the Pedagogic Seminary of Panevėžys. Financial hardships forced a move to Brest, Belarus in 1908, where he taught until he was transferred to Hrodna in 1912. At the beginning of World War I the entire school was evacuated to Velizh, Russia. From 1915 to 1918 he taught at the Lithuanian refugees' gymnasium in Voronezh from where he returned to Vilnius almost totally disabled and needing to use a wheelchair. When Poland seized Vilnius in 1919, the Lithuanian government had him brought to Kaunas. When the University of Lithuania in Kaunas opened in 1922, he was elected honorary professor and taught Lithuanian until 1926. Concurrently he produced texts for schools, translated and edited others' translations from foreign languages, participated in commissions set up to normalize terminology and orthography, and wrote reviews of philological literature. He died in Kaunas 23 February 1930. He was interred in the Petrašiūnai Cemetery.
Шығармалары
Яблонскистің ең үлкен жетістігі - литва тілінің стандартты түрін қалыптастыруға қосқан үлесі. Яблонскис өзінің Lietuviškos kalbos gramatika кітабының кіріспесінде стандартты литва тілінің кейінгі дамуы үшін маңызды болатын негізгі қағидаларды тұңғыш рет тұжырымдаған. Оның ұсынысы литва тілін оңтүстік-батыс Судовия диалектісіне негіздеу болды, ал лингвистер Август Шлейхер мен Фридрих Курсхат прус литвалықтарының диалектісін қолданды. Яблонскийлер өздерінің диалектісін, халықтың тірі тілін таңдады, ол сөздіктер мен грамматикалық формаларды шетелдік ықпалдардан сақтады. Ал әдеби тілге шетел, әсіресе славян элементтері қатты әсер етті. Осылайша Яблонскис литва тілін тазартуға күш салды. Яблонскистің елу жылдық еңбегі мынадай нәтижелерге әкелді: орфографиядағы ауытқулар мен сәйкессіздіктер едәуір азайтылды; көптеген қажетсіз шетелдік қарыз сөздер литвалық сөз тіркестерімен ауыстырылды; неологизмдердің қалыптасуы литва тілінің ережелеріне сәйкес келетін қағидаларға бағынды; және жалпы алғанда грамматикаға, әсіресе литва тілінің синтаксисіне, үлкен тәртіп пен жүйелілік енгізілді. Практикалық лингвист болғандықтан, Джонас Яблонскис практикалық мақсаттарға қызмет етуге арналған шығармалар жазды, мысалы, Lietuvių kalbos sintaksė (Литва тілінің синтаксисі), 1911; Rašomosios kalbos dalykai (Әдеби тіл мәселесі), 1912; Lietuvių kalbos gramatika (Литва грамматикасы), соңғы басылым 1922; Lietuvių kalbos vadovėlis (Литва тілінің оқулығы), 1925; Linksniai ir prielinksniai (Соттар мен препозициялар), 1929. Алайда, оның ең маңызды еңбегі "Lietuvių kalbos gramatika" болып қала береді, ол ұзақ уақыт бойы мектептер мен көпшілікке қол жетімді жалғыз толық нұсқаулық болды. Тілді тазартуға оның мерзімді басылымдардағы жиі жазған мақалалары да көмектесті, онда ол литва тілінде қабылдауға болмайтын грамматикалық және синтаксистік формаларды қайта-қайта көрсетті. Сонымен қатар, ол әр түрлі (М. Богданов, Иван Крылов, Самуэль Смайлс, Джордж Сэнд) авторлардың ғылыми-танымдық және оқу-ағартушылық еңбектерін аударды. Яблонскистің көптеген еңбектері, тіпті практикалық қажеттіліктерге қызмет етпек болса да, ғылыми теория үшін маңызды болып қала береді. Ол жинаған лингвистикалық материал "Литва тілі академиялық сөздігінің" 20 томдығында жарияланды және әлі күнге дейін зерттеулерде, мәтіндер мен кітаптарды редакциялауда қолданылады. Ол литва жазуына ū әрпін енгізді. Джаблонскистің шығармаларының толық басылымын Джонас Балчиконис дайындады және ол "Jablonskio raštai", 5 томдық, Каунас, 1932-1936 жылдары болып жарияланды. Кейіннен Ионас Палионис өзінің "Ринктинаяя raštai" атты шығармаларының таңдауын шығарды, 2 том, Вильнюс, 1957-1959 жж.
Jablonskis' greatest achievement was his contribution to the formation of the standard Lithuanian language. Jablonskis, in the introduction to his Lietuviškos kalbos gramatika, was the first to formulate the essential principles that were important to later development of standard Lithuanian. His proposal was to base Lithuanian on the south western Sudovian dialect, whereas the linguists August Schleicher and Friedrich Kurschat had used the dialect of Prussian Lithuanians. Jablonskis chose a dialect, the living speech of the people, which preserved vocabulary and grammatical forms from foreign influences. In contrast, the literary language of the period suffered from heavy influx of foreign, especially Slavic, elements. Thus Jablonskis made efforts to purify the Lithuanian language. Jablonskis' fifty years of work brought the following results: variations and inconsistencies in orthography were greatly reduced; a number of unnecessary foreign loan words were replaced by appropriate Lithuanian expressions; the formation of neologisms became subject to principles that were consistent with the rules of Lithuanian; and in general greater order and consistency were introduced into the grammar, particularly the syntax, of written Lithuanian. Being a practical linguist, Jonas Jablonskis wrote works designed to serve practical ends, such as Lietuvių kalbos sintaksė (Lithuanian Syntax), 1911; Rašomosios kalbos dalykai (Matters of Literary Language), 1912; Lietuvių kalbos gramatika (Lithuanian Grammar), last edition 1922; Lietuvių kalbos vadovėlis (Textbook of Lithuanian), 1925; Linksniai ir prielinksniai (Cases and Prepositions), 1929. His most significant work, however, remains Lietuvių kalbos gramatika, which for a long time was the only comprehensive manual available to schools and general public. The purification of the language was also helped by his frequent articles in periodicals, where he repeatedly pointed out unacceptable and non Lithuanian grammatical and syntactical forms. In addition, he translated popular science and educational works by various (M. Bogdanov, Ivan Krylov, Samuel Smiles, George Sand) authors. Many of Jablonskis' works, even though meant to serve practical needs, are still important to scientific theory. The linguistic material which he collected was published in the 20 volumes of Academic Dictionary of Lithuanian and is still being used in research and in editing of texts and books. He also introduced the letter ū into Lithuanian writing. A complete edition of Jablonskis' works was prepared by Jonas Balčikonis and published as Jablonskio raštai, 5 volumes, Kaunas, 1932–36. Later Jonas Palionis edited a selection of his works titled Rinktiniai raštai, 2 volumes, Vilnius, 1957–1959.