Кіріспе

Литвалық лингвист (1860-1930) Джонас Яблонскис (30 желтоқсан 1860 жылы Кубилелай, Шакай ауданында, 23 ақпан 1930 жылы Каунас қаласында) - белгілі литвалық лингвист және стандартты литва тілінің негізін қалаушылардың бірі. Ол балалық шағын өткізген Ригишкияя деген шағын қаладан алынған Rygiškių Jonas деген псевдонимді қолданды.

Өмірбаян

Мариямполе гимназиясын бітіргеннен кейін Яблонскис 1881-1885 жылдары Мәскеу университетінде классикалық тілдерді оқыды. Көп ұзамай Чодакаусказдар мен Яблонскилер жақын достар болып, Яблонскилер жиі жазды Чодакаусказдармен өткізетін. Яблонскис литва тілі мен мәдениетінің ұлы промоутері болды және отбасы көп ұзамай олардың құмарлығына шабыт алды. Антанас Ходакаускастың қызы Ядвига Ходакаускастың үйіне келген Яблонскиден: "Мен кіммін?" деп сұрады. Яблонски: "Жақсы, қалай сезінесің?" - деп жауап берді. Ядвига: "Мен өзімді литвалық сезінемін. Ходакаускас литвалық студенттерді шақырды, оларды Жаблонскис ұсынды, өз балаларын оқытуға. 1895 жылдың жазында Яблонскис өзінің оқушысы Антанас Сметонаны (1874-1944) Ходакаускастың ұлы Ромасқа мұғалім болуға ұсынды. Романас Jelgava гимназиясына түсу емтиханына дайындалып оқыды, ал Сметона кедей, шаруа отбасынан шыққандықтан, жұмысқа мұқтаж болды. Гавенонийде, Ходакаускас иелігінде, Антанас Сметона өзінің болашақ әйелі София Ходакаускайтемен кездесті. Литва мүддесі үшін атқарған қызметіне байланысты оны патша билігі Таллинге көшірді. Ресей ғылым академиясы Яблонскиске жуырда қайтыс болған Антанас Юшка құрастырған сөздікті редакциялауды тапсырды. Бұл оның 1901 жылы Таллиндегі оқытушылық қызметінен босатылуына және келесі жылы Литвадан қууына әкелді. Осыған қарамастан ол Псковте жұмысын жалғастырды. Осы кезеңде ол өзінің Lietuviškos kalbos gramatika (Литва грамматикасы, 1901) атты еңбегін Петрас Кряушаитис деген атпен, өзінің алғашқы псевдонимімен бастады. Ресей билігі литва тіліндегі кітаптарды латын әліпбиінде басып шығаруға тыйым салғандықтан, оның грамматикасы кейін Шығыс Пруссияның Тильзит қаласында басылып шықты. Литваға кіруге рұқсат алған соң, ол 1903 жылы Шяуляйға, ал келесі жылы Вильнюске барды. 1904 жылы баспасөзге тыйым салынғаннан кейін ол Vilniaus žinios (Вильнюс жаңалықтары) және Lietuvos ūkininkas (Литвалық фермер) газеттерінің редакциялық кеңестерінде қызмет етті және Aušra (Таң) басылымдарын редакциялады. 1906-1908 жылдары Паневежис педагогикалық семинариясында сабақ берді. Қаржылық қиындықтар 1908 жылы Белоруссияның Брест қаласына көшіп баруды мәжбүр етті, онда ол 1912 жылы Гроднаға ауысқанға дейін сабақ берді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда мектептің бүкіл құрамы Ресейдің Велиж қаласына көшірілді. 1915-1918 жылдары Воронеждегі литвалық босқындардың гимназиясында сабақ берді, одан Вильнюске толықтай мүгедек болып оралды. 1919 жылы Польша Вильнюсті басып алған кезде Литва үкіметі оны Каунас қаласына алып келді. 1922 жылы Каунаста Литва университеті ашылғанда, ол құрметті профессор болып сайланды және 1926 жылға дейін литва тілін оқытты. Сонымен қатар ол мектептер үшін мәтіндер шығарды, басқалардың шет тілдерінен аудармаларын аударды және редакциялады, терминология мен орфографияны қалыпқа келтіру үшін құрылған комиссияларға қатысты, сондай-ақ филологиялық әдебиеттерге шолулар жазды. 1930 жылы 23 ақпанда Каунаста қайтыс болды. Ол Петрасьюнай қорымында жерленген.

Шығармалары

Яблонскистің ең үлкен жетістігі - литва тілінің стандартты түрін қалыптастыруға қосқан үлесі. Яблонскис өзінің Lietuviškos kalbos gramatika кітабының кіріспесінде стандартты литва тілінің кейінгі дамуы үшін маңызды болатын негізгі қағидаларды тұңғыш рет тұжырымдаған. Оның ұсынысы литва тілін оңтүстік-батыс Судовия диалектісіне негіздеу болды, ал лингвистер Август Шлейхер мен Фридрих Курсхат прус литвалықтарының диалектісін қолданды. Яблонскийлер өздерінің диалектісін, халықтың тірі тілін таңдады, ол сөздіктер мен грамматикалық формаларды шетелдік ықпалдардан сақтады. Ал әдеби тілге шетел, әсіресе славян элементтері қатты әсер етті. Осылайша Яблонскис литва тілін тазартуға күш салды. Яблонскистің елу жылдық еңбегі мынадай нәтижелерге әкелді: орфографиядағы ауытқулар мен сәйкессіздіктер едәуір азайтылды; көптеген қажетсіз шетелдік қарыз сөздер литвалық сөз тіркестерімен ауыстырылды; неологизмдердің қалыптасуы литва тілінің ережелеріне сәйкес келетін қағидаларға бағынды; және жалпы алғанда грамматикаға, әсіресе литва тілінің синтаксисіне, үлкен тәртіп пен жүйелілік енгізілді. Практикалық лингвист болғандықтан, Джонас Яблонскис практикалық мақсаттарға қызмет етуге арналған шығармалар жазды, мысалы, Lietuvių kalbos sintaksė (Литва тілінің синтаксисі), 1911; Rašomosios kalbos dalykai (Әдеби тіл мәселесі), 1912; Lietuvių kalbos gramatika (Литва грамматикасы), соңғы басылым 1922; Lietuvių kalbos vadovėlis (Литва тілінің оқулығы), 1925; Linksniai ir prielinksniai (Соттар мен препозициялар), 1929. Алайда, оның ең маңызды еңбегі "Lietuvių kalbos gramatika" болып қала береді, ол ұзақ уақыт бойы мектептер мен көпшілікке қол жетімді жалғыз толық нұсқаулық болды. Тілді тазартуға оның мерзімді басылымдардағы жиі жазған мақалалары да көмектесті, онда ол литва тілінде қабылдауға болмайтын грамматикалық және синтаксистік формаларды қайта-қайта көрсетті. Сонымен қатар, ол әр түрлі (М. Богданов, Иван Крылов, Самуэль Смайлс, Джордж Сэнд) авторлардың ғылыми-танымдық және оқу-ағартушылық еңбектерін аударды. Яблонскистің көптеген еңбектері, тіпті практикалық қажеттіліктерге қызмет етпек болса да, ғылыми теория үшін маңызды болып қала береді. Ол жинаған лингвистикалық материал "Литва тілі академиялық сөздігінің" 20 томдығында жарияланды және әлі күнге дейін зерттеулерде, мәтіндер мен кітаптарды редакциялауда қолданылады. Ол литва жазуына ū әрпін енгізді. Джаблонскистің шығармаларының толық басылымын Джонас Балчиконис дайындады және ол "Jablonskio raštai", 5 томдық, Каунас, 1932-1936 жылдары болып жарияланды. Кейіннен Ионас Палионис өзінің "Ринктинаяя raštai" атты шығармаларының таңдауын шығарды, 2 том, Вильнюс, 1957-1959 жж.