Кіріспе

Тілдің тарихындағы бұрынғы жағдайды қалпына келтіру әдісі Ішкі қалпына келтіру - бұл тек тілдің ішкі дәлелдемелерін қолдана отырып, тілдің тарихындағы бұрынғы жағдайды қалпына келтіру әдісі. Салыстырмалы әдіс тілдер арасындағы, мысалы, туыс тілдегі жиынтықтардың, олардың бір прототілден тарағанын болжай отырып, айырмашылықтарды салыстырады, бірақ ішкі қайта құру бір тілдің ішінде олардың бір, тұрақты түрден тарағанын болжай отырып, түрлендіру формаларын салыстырады. Мысалы, олар бір морфеманың алломорфтары түрін ала алады. Ішкі қайта құрудың негізгі тұжырымдамасы - әр түрлі орталарда екі немесе одан да көп ұқсас нысандар арасында ауысатын мағыналы элемент бір кезде бір ғана форма болған болуы мүмкін, оған ауысу дыбыс өзгеруі мен аналогияның әдеттегі механизмдерімен енгізілген. Ішкі қайта құру арқылы қайта құрылған тілдік формалар, ежелгі жапон тілінде сияқты, префикспен белгіленеді, мысалы, салыстырмалы әдіс арқылы қайта құрылған тілді көрсету үшін протоны қолдану, мысалы, Proto Indo European. (Сол сияқты, префикс кейде тілдің ішкі қайта құруына сілтеме жасамай, оның расталмаған алдыңғы сатысында қолданылады.) Ішкі қайта құруды тіпті салыстырмалы әдіспен қайта құрылған прототілдерге де қолдануға болады. Мысалы, прото-майя тілінде ішкі қайта құруды орындау прото-майяға дейінгі мағынаны береді. Кейбір жағдайларда әртүрлі тілдердің ерте формасын ашу үшін ішкі реконструкцияны қолдану және содан кейін осы алдыңғы тілдерді салыстырмалы әдіске енгізу қажет. Алайда, мұқият болу керек, өйткені салыстырмалы әдісті қолданғанға дейін тілдерде жүргізілген ішкі реконструкция тілдің ертедегі күйінің маңызды дәлелдерін алып тастауы мүмкін, сондықтан қайта құрылған прототілдеудің дәлдігін азайтуы мүмкін.

Тарихи лингвистикадағы рөлі

Талдаудан өтпеген тілдер отбасын салыстырмалы зерттеуді жүргізген кезде, егер бар болса, оның ауыспалы жүйелерін түсіну керек, одан кейін бүкіл тілдік құрылымдарды талдаудың күрделі мәселелерін қарастыру керек. Мысалы, Самоа тіліндегі етістіктердің А типті формалары (төмендегі мысалдағыдай) сөздіктер мен сөз тізімдерінде бар цитаталар формалары, бірақ басқа австронезиялық тілдермен тарихи салыстырулар жасау кезінде, адам жоғалған бөліктері бар Самоа цитаталарын қолданбауы керек. (Фразеологиялық тіркестерді талдау зерттеушіге көптеген самоалық сөздердің соңғы дауыссыздығынан айырылғандығын көрсетеді.) Басқаша айтқанда, ішкі қайта құру салыстырылатын тілдердің ерте сатысына, кем дегенде кейбір егжей-тегжейлі мәліметтерге қол жеткізуге мүмкіндік береді, бұл құнды болуы мүмкін, өйткені уақыт өткен сайын тірі тілдің құрылымында өзгерістер көп жинақталады. Осылайша, салыстырмалы әдіспен тілдердің ең көне белгілі куәліктерін пайдалану керек. Ішкі қайта құру, салыстырмалы әдісті қолданудың алдын ала түрі болмаған кезде, салыстырмалы әдістің талдамалық күші қол жетімді болмаған жағдайда өте пайдалы. Ішкі қайта құру таралу ерекшеліктеріне байланысты шектеулі тұжырымдар жасауға болады. Салыстырмалы зерттеулер үнді-ирандық фонологияның шынайы тарихын анықтағанға дейін кейбір ғалымдар санскрит тіліндегі фонемалардың ерекше жиілігі (барлық фонемалардың 20% -ы, таңғаларлық жиынтық) екі немесе одан да көп дауыстылардың тарихи бірігуіне нұсқауы мүмкін деп ойлады. (Шын мәнінде, ол ішкі қайта құруды қолдану арқылы силлабикалық күйлерін және оларды ажырата алатын бес түрлі Индоевропалық сылбырлардың соңғы нәтижесін білдіреді.) Алайда, мұндай жағдайларда ішкі талдау сұрақтарға жауап беруден гөрі сұрақтар қоюға жақсырақ. Санскрит тіліндегі "а" сөзінің жиі кездесуі қандай да бір тарихи оқиғаға нұсқайды, бірақ нақты бір теорияға әкелмейді және әкеле алмайды.

Ортақ инновациялар

Салыстырмалы әдісті қолданудан бұрын туысқан тілдерге ішкі қайта құруды қолданған кезде, талдаудың кіші топтарға тән ортақ жаңалықтарды алып тастамағанын тексеру керек. Мысал ретінде фин, эстон және саам тілдеріндегі дауыссыздардың сыныпталуы келтіріледі. Үш топтың әрқайсысы үшін ішкі қайта құру арқылы преградациялық фонологияны алуға болады, бірақ бұл жеке тілдерге қарағанда, шындығында, финдік тармақтағы жаңалық болды. Бұл - осы саланың жаңалықтарының бірі. Бұл факт, егер урал тілдері отбасының салыстыруында фин, эстон және саам тілдерінің "азаған" күйлері негізгі дерек ретінде енгізілсе, жоғалып кетеді.

Жоғалған кондиционерлік факторлар

Барлық синхрондық ауыспалылық ішкі қайта құруға жатпайды. Тіпті егер екіншілік бөліну (фонологиялық өзгерісті қараңыз) тарихи бөлінуді білдіретін кезектестіктерге әкелсе де, бұл жағдайлар әдетте ішкі қайта құру арқылы қалпына келтірілмейді. Мысалы, Вернер заңында сипатталған герман тілдеріндегі дауыссыз және дауыссыз фрикативтердің кезектесуін тек герман тілдерінің формаларын зерттеу арқылы ғана түсіндіруге болмайды. Екіншілік бөлінудің жалпы сипатына қарамастан, ішкі қайта құру кейде жұмыс істей алады. Негізгі бөліну, қағидаты бойынша, ішкі қайта құру арқылы қалпына келтіріледі, бірақ кейіннен өзгерістер шартты қалпына келтіруге мүмкіндік бермейді.

Латын тілі

Латын тілінде дауыстылардың ауысуын көрсететін "сөз отбасыларына" көптеген мысалдар бар. Олардың кейбіреулері индоевропалық ablaut үлгілері: pendō "салмақ", pondus "салмақ"; dōnum "сыйлық", datum "берілген", caedō "кескен" перф. Ce cid, dīcō "сөйлеу", диктус, яғни прото тілден мұраланған (осы мысалдардағы белгісіз дауыстылардың барлығы қысқа), бірақ кейбір қысқа дауыстыларды қамтитын, латын тілінде пайда болған: faciō "жұмыс", factus, бірақ perficiō, perfectus "толық, жүзеге асыру"; amīcus "дос" бірақ inimīcus "доссыз, жау"; legō "жинау", бірақ colligō "байлау, бірге байлау", collectus; emō "ал; сатып алу", бірақ redimō "қайта сатып алу", redemptus; locus "орналастыру", бірақ īlicō "орналастыру" (< * stloc / * instloc ); capiō "ал, тұтқындау", capus participle бірақ percipiō "ұстаңыз", perceptus; "біз" бірақ arma "орналаспаған"; "қаулы іс", бірақ кінәсіз", бірақ "қарақаттау", бірақ кінәлау"; "қарақаттау", бірақ "қарақаттау"; "құмарқұрайсыз", бірақ кінәлі"; "құдай" деген сөз; "айыпты, бірақ кінәлі"; "айыпты, бірақ кінәлі"; "айыпты", бірақ кескі"; "айыпты", бірақ "айыпты", бірақ кескіретті"; Өте оңайлату үшін, бастапқы ырғақтардағы дауыстылар ешқашан осылай ауыспайды, бірақ бастапқы емес ырғақтарда қысқа дауыстылар бір ырғақтың алдында i және екі ырғақтың алдында e болады; бастапқы ырғақтардың дифтонгтары ae және au тиісінше орталық ī және ū арқылы ауысады. Бұл жерде болғандай, дауыстылар жүйесіндегі контрасты азайту өте жиі атоникалық (акцентсіз) ырғақтардағы орынмен байланысты, бірақ латынның рефицио және рефектус акценті сол ырғақта болады. Ауыстырмалы дыбыстар жүйесіндегі контрасттық нүктелердің азаюы (а және o бір ырғақтың алдында i, екі ырғақтың алдында e; ұзын дауыстылар дифтонгтарды алмастырады) латын тіліндегі акценттің орналасуына ешқандай қатысы жоқ болуы керек. Латын тілінің акценттік жүйесі белгілі, ішінара римдік грамматиктердің мәлімдемелері мен ішінара роман тілдерінің арасында тониктік акцент орналасуы туралы келісімдер: латын тіліндегі тониктік акцент үш немесе одан да көп әріпті сөздің аяғына дейін үш буынды құлады, егер екінші соңғы буынды (классикалық лингвистикада пенулт деп аталады) "ауыр" (дифтонг немесе ұзақ дауысты бар немесе екі немесе одан да көп ырғақпен ілеспейді) болмаса. Содан кейін бұл өрнекке тониктік акцент қосылды: перфицио, перфектус, редимо, кондемно, инермис. Егер сөздің акценті мен дауыстының әлсіреуі арасында қандай да бір байланыс болса, онда бұл сөздің акценті классикалық латын тілінде бола алмайды. Бастапқы ырғақтардың дауыстылары әлсірегенін көрсетпегендіктен (біраз жеңілдету үшін), бұл анық қорытындыға келтіреді, өйткені тарихқа дейінгі дәуірде тониктік акцент әрқашан сөздің бірінші ырғағында болған акцент болуы керек. Мұндай акценттік жүйе әлем тілдерінде (чеш, латыш, фин, венгр, және белгілі бір асқынулармен жоғары неміс және көне ағылшын тілдерінде) өте жиі кездеседі, бірақ бұл түпнұсқалық индоевропалық акценттік жүйе емес еді. Сондықтан латын тіліндегі ішкі қайта құру негізінде мұрагерлік акценттік жүйені автоматты бастапқы ырғақ акцентімен алмастырған, ол өз кезегінде куәландырылған акценттік жүйемен алмастырылған тарихқа дейінгі дыбыс заңын табуға болады. Кельттік тілдерде де автоматты түрде сөздің бастапқы акценті бар, ол герман тілдері сияқты белгілі бір ерекшеліктерге, негізінен белгілі бір претондық префикстерге жатады. Кельт, герман және итальян тілдері басқа да ерекшеліктерге ие, және сөздің бастапқы акцент жүйесі аймақтық ерекшелік болды деп ойлау қызықты, бірақ бұл латын тіліне арналған ежелгі сөздің бастапқы акценті туралы тұжырымға қарағанда, болжамдырақ болар еді. Ағылшын тілінде өте ұқсас деректер жиынтығы бар, бірақ ішкі қайта құру үшін өте әртүрлі салдарлар бар. Ұзын және қысқа дауыстылар арасында (бұрынғылары қазір фонетикалық дифтонгтар) кең таралған кезектестік бар: /aɪ/ және /ɪ/ арасында бөліну, бөліну, шешім қабылдау, шешім қабылдау сияқты сөздерде; /oʊ/ және /ɒ/ арасында ояту, қоздыру, позитивті; /aʊ/ және /ʌ/ арасында айтылу, айтылу; бас тарту, бас тарту; терең, тереңдік және басқа да көптеген мысалдар. Латын үлгісінде сияқты, қазіргі ағылшын тіліндегі тониктік акцент көбінесе дауыстылардың ауысуын көрсететін буынында болады. Латын тілінде, тарихи дәуірге дейінгі латын тіліндегі сөз акценті орналасқан жер туралы нақты гипотеза жасалуы мүмкін, ол дауыстылардың ауысуы мен акцентінің куәландырылған жүйесін де түсіндіреді. Шынында да, мұндай болжамнан аулақ болу қиын. Ал ағылшын тіліндегі ауыспалы сөздер нақты бір болжамға емес, тек сөздің акце...