Кіріспе
Тілдің тарихындағы бұрынғы жағдайды қалпына келтіру әдісі Ішкі қалпына келтіру - бұл тек тілдің ішкі дәлелдемелерін қолдана отырып, тілдің тарихындағы бұрынғы жағдайды қалпына келтіру әдісі. Салыстырмалы әдіс тілдер арасындағы, мысалы, туыс тілдегі жиынтықтардың, олардың бір прототілден тарағанын болжай отырып, айырмашылықтарды салыстырады, бірақ ішкі қайта құру бір тілдің ішінде олардың бір, тұрақты түрден тарағанын болжай отырып, түрлендіру формаларын салыстырады. Мысалы, олар бір морфеманың алломорфтары түрін ала алады. Ішкі қайта құрудың негізгі тұжырымдамасы - әр түрлі орталарда екі немесе одан да көп ұқсас нысандар арасында ауысатын мағыналы элемент бір кезде бір ғана форма болған болуы мүмкін, оған ауысу дыбыс өзгеруі мен аналогияның әдеттегі механизмдерімен енгізілген. Ішкі қайта құру арқылы қайта құрылған тілдік формалар, ежелгі жапон тілінде сияқты, префикспен белгіленеді, мысалы, салыстырмалы әдіс арқылы қайта құрылған тілді көрсету үшін протоны қолдану, мысалы, Proto Indo European. (Сол сияқты, префикс кейде тілдің ішкі қайта құруына сілтеме жасамай, оның расталмаған алдыңғы сатысында қолданылады.) Ішкі қайта құруды тіпті салыстырмалы әдіспен қайта құрылған прототілдерге де қолдануға болады. Мысалы, прото-майя тілінде ішкі қайта құруды орындау прото-майяға дейінгі мағынаны береді. Кейбір жағдайларда әртүрлі тілдердің ерте формасын ашу үшін ішкі реконструкцияны қолдану және содан кейін осы алдыңғы тілдерді салыстырмалы әдіске енгізу қажет. Алайда, мұқият болу керек, өйткені салыстырмалы әдісті қолданғанға дейін тілдерде жүргізілген ішкі реконструкция тілдің ертедегі күйінің маңызды дәлелдерін алып тастауы мүмкін, сондықтан қайта құрылған прототілдеудің дәлдігін азайтуы мүмкін.
Internal reconstruction is a method of reconstructing an earlier state in a language's history using only language internal evidence of the language in question. The comparative method compares variations between languages, such as in sets of cognates, under the assumption that they descend from a single proto language, but internal reconstruction compares variant forms within a single language under the assumption that they descend from a single, regular form. For example, they could take the form of allomorphs of the same morpheme. The basic premise of internal reconstruction is that a meaning bearing element that alternates between two or more similar forms in different environments was probably once a single form into which alternation has been introduced by the usual mechanisms of sound change and analogy. Language forms that are reconstructed by internal reconstruction are denoted with the pre prefix, as in Pre Old Japanese, like the use of proto to indicate a language reconstructed by means of the comparative method, as in Proto Indo European. (However, the pre prefix is sometimes used for an unattested prior stage of a language, without reference to internal reconstruction.) It is possible to apply internal reconstruction even to proto languages reconstructed by the comparative method. For example, performing internal reconstruction on Proto Mayan would yield Pre Proto Mayan. In some cases, it is also desirable to use internal reconstruction to uncover an earlier form of various languages and then submit those pre languages to the comparative method. Care must be taken, however, because internal reconstruction performed on languages before the comparative method is applied can remove significant evidence of the earlier state of the language and thus reduce the accuracy of the reconstructed proto language.
Тарихи лингвистикадағы рөлі
Талдаудан өтпеген тілдер отбасын салыстырмалы зерттеуді жүргізген кезде, егер бар болса, оның ауыспалы жүйелерін түсіну керек, одан кейін бүкіл тілдік құрылымдарды талдаудың күрделі мәселелерін қарастыру керек. Мысалы, Самоа тіліндегі етістіктердің А типті формалары (төмендегі мысалдағыдай) сөздіктер мен сөз тізімдерінде бар цитаталар формалары, бірақ басқа австронезиялық тілдермен тарихи салыстырулар жасау кезінде, адам жоғалған бөліктері бар Самоа цитаталарын қолданбауы керек. (Фразеологиялық тіркестерді талдау зерттеушіге көптеген самоалық сөздердің соңғы дауыссыздығынан айырылғандығын көрсетеді.) Басқаша айтқанда, ішкі қайта құру салыстырылатын тілдердің ерте сатысына, кем дегенде кейбір егжей-тегжейлі мәліметтерге қол жеткізуге мүмкіндік береді, бұл құнды болуы мүмкін, өйткені уақыт өткен сайын тірі тілдің құрылымында өзгерістер көп жинақталады. Осылайша, салыстырмалы әдіспен тілдердің ең көне белгілі куәліктерін пайдалану керек. Ішкі қайта құру, салыстырмалы әдісті қолданудың алдын ала түрі болмаған кезде, салыстырмалы әдістің талдамалық күші қол жетімді болмаған жағдайда өте пайдалы. Ішкі қайта құру таралу ерекшеліктеріне байланысты шектеулі тұжырымдар жасауға болады. Салыстырмалы зерттеулер үнді-ирандық фонологияның шынайы тарихын анықтағанға дейін кейбір ғалымдар санскрит тіліндегі фонемалардың ерекше жиілігі (барлық фонемалардың 20% -ы, таңғаларлық жиынтық) екі немесе одан да көп дауыстылардың тарихи бірігуіне нұсқауы мүмкін деп ойлады. (Шын мәнінде, ол ішкі қайта құруды қолдану арқылы силлабикалық күйлерін және оларды ажырата алатын бес түрлі Индоевропалық сылбырлардың соңғы нәтижесін білдіреді.) Алайда, мұндай жағдайларда ішкі талдау сұрақтарға жауап беруден гөрі сұрақтар қоюға жақсырақ. Санскрит тіліндегі "а" сөзінің жиі кездесуі қандай да бір тарихи оқиғаға нұсқайды, бірақ нақты бір теорияға әкелмейді және әкеле алмайды.
Ортақ инновациялар
Салыстырмалы әдісті қолданудан бұрын туысқан тілдерге ішкі қайта құруды қолданған кезде, талдаудың кіші топтарға тән ортақ жаңалықтарды алып тастамағанын тексеру керек. Мысал ретінде фин, эстон және саам тілдеріндегі дауыссыздардың сыныпталуы келтіріледі. Үш топтың әрқайсысы үшін ішкі қайта құру арқылы преградациялық фонологияны алуға болады, бірақ бұл жеке тілдерге қарағанда, шындығында, финдік тармақтағы жаңалық болды. Бұл - осы саланың жаңалықтарының бірі. Бұл факт, егер урал тілдері отбасының салыстыруында фин, эстон және саам тілдерінің "азаған" күйлері негізгі дерек ретінде енгізілсе, жоғалып кетеді.
Жоғалған кондиционерлік факторлар
Барлық синхрондық ауыспалылық ішкі қайта құруға жатпайды. Тіпті егер екіншілік бөліну (фонологиялық өзгерісті қараңыз) тарихи бөлінуді білдіретін кезектестіктерге әкелсе де, бұл жағдайлар әдетте ішкі қайта құру арқылы қалпына келтірілмейді. Мысалы, Вернер заңында сипатталған герман тілдеріндегі дауыссыз және дауыссыз фрикативтердің кезектесуін тек герман тілдерінің формаларын зерттеу арқылы ғана түсіндіруге болмайды. Екіншілік бөлінудің жалпы сипатына қарамастан, ішкі қайта құру кейде жұмыс істей алады. Негізгі бөліну, қағидаты бойынша, ішкі қайта құру арқылы қалпына келтіріледі, бірақ кейіннен өзгерістер шартты қалпына келтіруге мүмкіндік бермейді.
Латын тілі
Латын тілінде дауыстылардың ауысуын көрсететін "сөз отбасыларына" көптеген мысалдар бар. Олардың кейбіреулері индоевропалық ablaut үлгілері: pendō "салмақ", pondus "салмақ"; dōnum "сыйлық", datum "берілген", caedō "кескен" перф. Ce cid, dīcō "сөйлеу", диктус, яғни прото тілден мұраланған (осы мысалдардағы белгісіз дауыстылардың барлығы қысқа), бірақ кейбір қысқа дауыстыларды қамтитын, латын тілінде пайда болған: faciō "жұмыс", factus, бірақ perficiō, perfectus "толық, жүзеге асыру"; amīcus "дос" бірақ inimīcus "доссыз, жау"; legō "жинау", бірақ colligō "байлау, бірге байлау", collectus; emō "ал; сатып алу", бірақ redimō "қайта сатып алу", redemptus; locus "орналастыру", бірақ īlicō "орналастыру" (< * stloc / * instloc ); capiō "ал, тұтқындау", capus participle бірақ percipiō "ұстаңыз", perceptus; "біз" бірақ arma "орналаспаған"; "қаулы іс", бірақ кінәсіз", бірақ "қарақаттау", бірақ кінәлау"; "қарақаттау", бірақ "қарақаттау"; "құмарқұрайсыз", бірақ кінәлі"; "құдай" деген сөз; "айыпты, бірақ кінәлі"; "айыпты, бірақ кінәлі"; "айыпты", бірақ кескі"; "айыпты", бірақ "айыпты", бірақ кескіретті"; Өте оңайлату үшін, бастапқы ырғақтардағы дауыстылар ешқашан осылай ауыспайды, бірақ бастапқы емес ырғақтарда қысқа дауыстылар бір ырғақтың алдында i және екі ырғақтың алдында e болады; бастапқы ырғақтардың дифтонгтары ae және au тиісінше орталық ī және ū арқылы ауысады. Бұл жерде болғандай, дауыстылар жүйесіндегі контрасты азайту өте жиі атоникалық (акцентсіз) ырғақтардағы орынмен байланысты, бірақ латынның рефицио және рефектус акценті сол ырғақта болады. Ауыстырмалы дыбыстар жүйесіндегі контрасттық нүктелердің азаюы (а және o бір ырғақтың алдында i, екі ырғақтың алдында e; ұзын дауыстылар дифтонгтарды алмастырады) латын тіліндегі акценттің орналасуына ешқандай қатысы жоқ болуы керек. Латын тілінің акценттік жүйесі белгілі, ішінара римдік грамматиктердің мәлімдемелері мен ішінара роман тілдерінің арасында тониктік акцент орналасуы туралы келісімдер: латын тіліндегі тониктік акцент үш немесе одан да көп әріпті сөздің аяғына дейін үш буынды құлады, егер екінші соңғы буынды (классикалық лингвистикада пенулт деп аталады) "ауыр" (дифтонг немесе ұзақ дауысты бар немесе екі немесе одан да көп ырғақпен ілеспейді) болмаса. Содан кейін бұл өрнекке тониктік акцент қосылды: перфицио, перфектус, редимо, кондемно, инермис. Егер сөздің акценті мен дауыстының әлсіреуі арасында қандай да бір байланыс болса, онда бұл сөздің акценті классикалық латын тілінде бола алмайды. Бастапқы ырғақтардың дауыстылары әлсірегенін көрсетпегендіктен (біраз жеңілдету үшін), бұл анық қорытындыға келтіреді, өйткені тарихқа дейінгі дәуірде тониктік акцент әрқашан сөздің бірінші ырғағында болған акцент болуы керек. Мұндай акценттік жүйе әлем тілдерінде (чеш, латыш, фин, венгр, және белгілі бір асқынулармен жоғары неміс және көне ағылшын тілдерінде) өте жиі кездеседі, бірақ бұл түпнұсқалық индоевропалық акценттік жүйе емес еді. Сондықтан латын тіліндегі ішкі қайта құру негізінде мұрагерлік акценттік жүйені автоматты бастапқы ырғақ акцентімен алмастырған, ол өз кезегінде куәландырылған акценттік жүйемен алмастырылған тарихқа дейінгі дыбыс заңын табуға болады. Кельттік тілдерде де автоматты түрде сөздің бастапқы акценті бар, ол герман тілдері сияқты белгілі бір ерекшеліктерге, негізінен белгілі бір претондық префикстерге жатады. Кельт, герман және итальян тілдері басқа да ерекшеліктерге ие, және сөздің бастапқы акцент жүйесі аймақтық ерекшелік болды деп ойлау қызықты, бірақ бұл латын тіліне арналған ежелгі сөздің бастапқы акценті туралы тұжырымға қарағанда, болжамдырақ болар еді. Ағылшын тілінде өте ұқсас деректер жиынтығы бар, бірақ ішкі қайта құру үшін өте әртүрлі салдарлар бар. Ұзын және қысқа дауыстылар арасында (бұрынғылары қазір фонетикалық дифтонгтар) кең таралған кезектестік бар: /aɪ/ және /ɪ/ арасында бөліну, бөліну, шешім қабылдау, шешім қабылдау сияқты сөздерде; /oʊ/ және /ɒ/ арасында ояту, қоздыру, позитивті; /aʊ/ және /ʌ/ арасында айтылу, айтылу; бас тарту, бас тарту; терең, тереңдік және басқа да көптеген мысалдар. Латын үлгісінде сияқты, қазіргі ағылшын тіліндегі тониктік акцент көбінесе дауыстылардың ауысуын көрсететін буынында болады. Латын тілінде, тарихи дәуірге дейінгі латын тіліндегі сөз акценті орналасқан жер туралы нақты гипотеза жасалуы мүмкін, ол дауыстылардың ауысуы мен акцентінің куәландырылған жүйесін де түсіндіреді. Шынында да, мұндай болжамнан аулақ болу қиын. Ал ағылшын тіліндегі ауыспалы сөздер нақты бір болжамға емес, тек сөздің акце...
pendō "weigh", pondus "a weight"; dōnum "gift", datum "a given", caedō "cut" perf. ce cid , dīcō "speak", participle dictus, that is, inherited from the proto language (all unmarked vowels in these examples are short), but some, involving only short vowels, clearly arose within Latin:
faciō "do", participle factus, but perficiō, perfectus "complete, accomplish"; amīcus "friend" but inimīcus "unfriendly, hostile"; legō "gather", but colligō "bind, tie together", participle collectus; emō "take; buy", but redimō "buy back", participle redemptus; locus "place" but īlicō "on the spot" (< *stloc /*instloc ); capiō "take, seize", participle captus but percipiō "lay hold of", perceptus; arma "weapon" but inermis "unarmed"; causa "lawsuit, quarrel" but incūsō "accuse, blame"; claudō "shut", inclūdō "shut in"; caedō "fell, cut", but concīdō "cut to pieces"; and damnō "find guilty" but condemnō "sentence" (verb). To oversimplify, vowels in initial syllables never alternate in this way, but in non initial syllables short vowels of the simplex forms become i before a single consonant and e before two consonants; the diphthongs ae and au of initial syllables alternate respectively with medial ī and ū
As happened here, reduction in contrast in a vowel system is very commonly associated with position in atonic (unaccented) syllables, but Latin's tonic accent of reficiō and refectus is on the same syllable as simplex faciō, factus, which is true of almost all of the examples given (cólligō, rédimō, īlicō (initial syllable accent) are the only exceptions) and indeed for most examples of such alternations in the language. The reduction of contrast points in the vowel system ( a and o fall together with i before a single consonant, with e before two consonants; long vowels replace diphthongs) must not have had anything to do with the location of the accent in attested Latin. The accentual system of Latin is well known, partly from statements by Roman grammarians and partly from agreements among the Romance languages on the location of tonic accent: the tonic accent in Latin fell three syllables before the end of any word with three or more syllables unless the second last syllable (called the penult in classical linguistics) was "heavy" (contained a diphthong or a long vowel or was followed by two or more consonants). Then, that syllable had the tonic accent: perfíciō, perféctus, rédimō, condémnō, inérmis. If there is any connection, between word accent and vowel weakening, the accent in question cannot be that of Classical Latin. Since the vowels of initial syllables do not show that weakening (to oversimplify a bit), the obvious inference is that in prehistory, the tonic accent must have been an accent that was always on the first syllable of a word. Such an accentual system is very common in the world's languages (Czech, Latvian, Finnish, Hungarian, and, with certain complications, High German and Old English) but was definitely not the accentual system of Proto Indo European. Therefore, on the basis of internal reconstruction within Latin, a prehistoric sound law can be discovered that replaced the inherited accentual system with an automatic initial syllable accent, which itself was replaced by the attested accentual system. As it happens, Celtic languages also have an automatic word initial accent that is subject, like the Germanic languages, to certain exceptions, mainly certain pretonic prefixes. Celtic, Germanic and Italic languages share some other features as well, and it is tempting to think that the word initial accent system was an areal feature, but that would be more speculative than the inference of a prehistoric word initial accent for Latin specifically. There is a very similar set of givens in English but with very different consequences for internal reconstruction. There is pervasive alternation between long and short vowels (the former now phonetically diphthongs): between /aɪ/ and /ɪ/ in words like divide, division; decide, decision; between /oʊ/ and /ɒ/ in words like provoke, provocative; pose, positive; between /aʊ/ and /ʌ/ in words like pronounce, pronunciation; renounce, renunciation; profound, profundity and many other examples. As in the Latin example, the tonic accent of Modern English is often on the syllable showing the vowel alternation. In Latin, an explicit hypothesis could be framed on the location of word accent in prehistoric Latin that would account for both the vowel alternations and the attested system of accent. Indeed, such a hypothesis is hard to avoid. By contrast, the alternations in English point to no specific hypothesis but only a general suspicion that word accent must be the explanation, and that the accent in question must have been different from that of Modern English. Where the accent used to be and what the rules, if any, are for its relocation in Modern English cannot be recovered by internal reconstruction. In fact, even the givens are uncertain: it is not possible to tell even whether tonic syllables were lengthened or atonic syllables were shortened (actually, both were involved). Part of the problem is that English has alternations between diphthongs and monophthongs (between Middle English long and short vowels, respectively) from at least six different sources, the oldest (such as in write, written) dating all the way back to Proto Indo European. However, even if it were possible to sort out the corpus of affected words, sound changes after the relocation of tonic accent have eliminated the necessary conditions for framing accurate sound laws. It is actually possible to reconstruct the history of the English vowel system with great accuracy but not by internal reconstruction. In short, during the atonic shortening, the tonic accent was two syllables after the affected vowel and was later retracted to its current position. However, words like division and vicious (compare vice) have lost a syllable in the first place, which would be an insuperable obstacle to a correct analysis.