Кіріспе

Аянар (Айянар) - Оңтүстік Үндістан мен Шри-Ланкада құрметті дравиди халықтық дін құдайы. Оның құрметі тамилдер арасында кең тараған. Кейбір зерттеулер Айянарға Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде де ғибадат етілгенін көрсетеді. Ол негізінен Тамил Надудың халық құдайларының қорғаушыларының ауыл құдайларының бірі ретінде табынады. Айянардың ауылдағы ғибадатханалары әдетте оның және оның серіктерінің ат үстінде немесе фил үстінде тұрған орасан зор және түрлі-түсті мүсіндерімен қоршалған.

Этимология

Тамил тіліндегі "Айянар" сөзі "Айя" сөзінен алынған. Кейбіреулер Арийдің тамил тіліндегі айян сөзінің санскрит тіліндегі нұсқасы болуы мүмкін деп ойлайды. Айянардың тағы бір аты - Саста, қазіргі кезде Айянарды көрсету үшін айрықша қолданылатын термин Śāstā болса да, осы есіммен тағы екі құдай белгілі. Будданы Саста деп те атайды, ал Брахма Саста - Муруганның басқа аты. Саста - мұғалімнің санскрит тіліндегі жалпы атауы.

Даму

Айянардың пайда болуы мен дамуын растайтын дәлелдер өте аз. Кейбір зерттеушілер Чаттан Тамил еліне буддизммен бірге кірген деп болжайды. Айянар туралы ең алғашқы мәлімет Тамил Надудағы Аркоттан шыққан аңшылық әміршілерінің батыр тастарында табылған. Шри-Ланканың Исурумуния буддалық ғибадатханасындағы адам мен жылқының жартасқа ойылған бейнесі Айянармен сәйкестендірілген. Шри-Ланканың сингаль буддистері оны әлі күнге дейін Аяньяке деп аталатын халық құдай ретінде мадақтайды.

Санскрит тіліндегі дереккөздер

Састха санскрит тіліндегі дереккөздерде б.з. Онда сүт теңізінің бұрқалуынан кейін Шиваның Мохинимен, Вишнуның әйелдік түрімен жыныстық қатынаста болған кезінде туған Харихарасутаның тарихы баяндалады. Тамил сангам әдебиетінде Чатан есімді ақындар мен саудагерлер жиі аталады, олар Сашты өздерінің клан құдайлары ретінде құрметтеген болуы мүмкін. Тамилдік эпос Силапатикарам, бәлкім, біздің заманымыздың 4-ші ғасырына таандык, онда Каттан ғибадатханалары мен табынушылары жазылған. Пәрья Пуранам, XII ғасырдағы тамилдік саиви эпосы Айянардың Тируппидавурда Наянар мен Чера патшасы (800-844 жж.) Шола дәуірінен бастап (IX ғасыр) Айянардың танымалдығы одан да айқын болды және осы кезеңнен оның көптеген қола бейнелері бар.

Иконография

Айянның әйгілі иконографиясында ол оң қолында Ченту (செண்டு, қисық таяқ) ұстап жалғыз тұр. Кейде оның қолында қамшы, таяқ, семсер немесе таяқ көрінеді. Ол қиналып отырған жағдайда, оның тізелері мен белін айналдыратын "Йогапатам" немесе "Вагупатай" деп аталатын медитациялық аспап болады. Пинглантай Ниганту, Канда Пуранам және Чола қола мүсіндері оның атын ақ пил ретінде суреттейді. Аттың өзі жергілікті ғибадатханаларда жиі кездеседі. Кейбір мәтіндерде көк ат пен бұқаның да оның жоғарғы тауына отырғаны айтылған. Cūṭāmaṇi Nighaṇṭu-ға сәйкес, Саста қара киім киіп, қызғылт гүл шоқтарын киеді. Оның денесі сары бояумен сыланған, қолындағы семсері бар. Қарна ағамда ол оң аяғын бүктеп, сол аяғын төмен қарай асып отырған күйінде тақта отыр. Әдетте оның түсі көк немесе қара болады. Оның екі қолын бейнелеуі кең тараған болса да, кейбір мәтіндерде оның төрт немесе сегіз қолын бейнелеуі сипатталған. Амсумадбеда Агам оның төрт қолын Абая, Варада, семсер және қалқанмен сипаттаған. Ишан Шива Гуру Паддхатиде ол садақ, садақ, пышақ және семсері бар ретінде бейнеленген. Айяппа да, Сабарамала да Тамил аймағында қырық жылдарға дейін діни сапарға баратын жер ретінде танымал емес. Зерттеушілер Элиза Кент, Рут Ванита және Салим Кидвайдың айтуынша, Айяппа дәстүріндегі аңыздар "жасанды түрде араластырылған және бір түрлі коллажға жиналған" және "ол тайпалық шығу тегі бар дравид құдайынан шыққан болуы керек". Жоғарыда аталған дравид тайпасының құдайы - Айянар дегенге ұқсайды. Сабаримала Стала Пуранамда Айяппан Айянардың аватары деп айтылған. Айяппан атауы Айян (Айянар) + Аппан (әке) сөздерінің бірігуі ретінде сипатталған. Аяппанның тізе айналасындағы йогапатта - Чола дәуіріндегі Аянар мүсіндерінде көрінетін ерекше сипат. Айянардың ат шағатын бейнесі әлі күнге дейін Сабарамала Айяппан ғибадатханасының ту таяғында көрінеді. Айяпанның синонимиі - Аянардың синонимиі. Тағы бір маңызды байланыс - екі құдайға табынуда Карупа Самидің болуы. Аңыз бойынша, Сабримала Айяппанның бейнесі Парашураманың құрметіне арналғаны айтылады. Алайда суреттегі санскрит жазуы оны Коллам дәуірі 1085 жылы (б.з. 1910 жылы) Прабхакарачарья орнатты деп айтады.

Дін

Айянарға арналған көптеген ғибадатханалар Оңтүстік Үндістанның барлық жерінде, сондай-ақ Шри-Ланкада да кездеседі. Тамил Надудағы барлық ауылдарда Айянар ковилі бар. Айянар ғибадатханалары әдетте ауылдық ауылдардың шетінде немесе шекарасында орналасқан. Айянарда агамдық стильде салынған ғибадатханалар мен агамдық емес ашық аспандағы ғибадатханалар бар. Агамик ғибадатханасындағы Айянар әдетте саста немесе Дхарма саста деп аталады. Керала өз Айянар ғибадатханаларын сашта ғибадатханалары ретінде сақтайды. Айянардың діни қызметкері, әдетте, құмыра жасаушы кастадан келеді, олар мүсіндер мен балшықтан жасалған жылқылар жасайды, бірақ басқа касталардың діни қызметкерлері Айянар ғибадатханаларында қызмет етуі жат емес. Тамил Надудағы көптеген касталар Айянарға құлалық құдай ретінде табынады.