Кіріспе
Христиандық ойдың батыстағы дамуы Христиандық ойдың тарихы басталуынан бастап әртүрлі дәуірлерде әртүрлі түсініліп, әртүрлі қолданылған және қуғын-сүргін мен төзімділік практикасына әкелген, инклюзивтілік пен эксклюзивтілік тұжырымдамаларын қамтыды. Ертедегі христиан ой-пікірлері христиандық жеке басын қалыптастырды, ерестікті анықтады, политеизм мен иудаизмнен бөлініп шықты және суперсессионизм деп аталатын теологиялық сенімді дамытты. Римнің ресми дініне айналғаннан кейінгі ғасырларда кейбір ғалымдар христиан діні қуғын-сүргінге ұшыраған дінге айналды дейді. Басқалар христиандық басшылыққа ауысу пұтқа табынушыларды қудалауға әкелмеді және аздаған зорлық-зомбылық негізінен православиелік емес мәсіхшілерге бағытталған деп айтады. Рим империясы құлағаннан кейін христиандық ой-пікірлер пайда болудан гөрі сақталуға көбірек көңіл бөлді. Бұл ой-пікір дәуірін Ұлы Григорий, әулие Бенедикт, Визиготтар Испаниясы, суреттелген қолжазбалар және монахтар арқылы медициналық көмек көрсетудегі прогресс көрсетеді. Дегенмен, орнын алмастырушылық пен құдайшылдықтың тамыры екінші ғасырдағы кейбір христиандық ой-пікірлерге байланысты болуы мүмкін, орта ғасырлардағы яһудилер негізінен христиан көршілерімен бірге тату өмір сүрді, өйткені Августин Гиппоның үйретуі бойынша, олар жалғыз қалдырылуы керек. Ерте орта ғасырларда христиандық ой-пікірлер әскери және соғысқа қатысуға бағытталып, рыцарлық және жаңа монахтық ордендерді ойлап табу арқылы крест жорықтарына бейімделген. Орта ғасырдың басым бөлігінде христиандық ойдың бір ғана жібі болған жоқ, өйткені шіркеу негізінен демократиялық болды және әр орденнің өз ілімі болды. Жоғарғы орта ғасырлар Еуропа мәдениеті мен христиандық ой-пікірдің басты бөлігі болды. Феодалдық патшалар билікті орталықтандыру арқылы қазіргі заманғы мемлекеттердің негізін қалауды бастады. Олар билікке көптеген жолдармен, соның ішінде қуғын-сүргін арқылы ие болды. Христиандық ой-пікірлер қолдаушы рөл атқарды, сондай-ақ әдебиетшілер де, өздері төмен деп санаған адамдарды сөзбе-сөз заңдылықпен осы көзқарастар мен әрекеттерді заңдастыра отырып, менсінбей қараған амбициялық зиялылардың тобы. Солтүстік крест жорықтары кезінде христиандық ой-пікірлер саяси қысым немесе әскери мәжбүрлеу арқылы алынған, тіпті сол кезеңнің теологтары өз еркімен болуы керек деп жазғанына қарамастан, наным-сенім туралы прагматикалық қабылдауға ауысты. Реформацияның алғашқы кезеңінде (1400-1600 жылдар) алғашқы протестанттар арасында діни еркіндік пен діни төзімділік туралы тұжырымдамаларды ілгерілету қажет деген сенім қалыптасты. Ғалымдар толеранттылық ешқашан бүкіл қоғамның, тіпті батыс қоғамдарының да кеңінен қолдаған ұстанымы болған емес, және тарихи түрде бірнеше ерекше адамдар ғана ол үшін күрескен. Батыс елдерінде христиан реформаторлары, ал кейіннен ағартушылық интеллектуалдар реформация алдындағы, оның кезінде және одан кейінгі ғасырда және ағартушылықта төзімділік туралы айтқан. Қазіргі кездегі мәсіхшілер, жалпы алғанда, төзімділік қақтығыстан артық, ал ересектер мен басқа пікірлер жазалануға лайық емес деп келіседі. Осыған қарамастан, жүйелі үкімет ақпандардың қуғын-сүргінін қолдады, бұл батыста жоғары орта ғасырларда мемлекетке билік жинау үшін ойлап табылған, ол бүкіл әлемге тарады. Әлеуметтану толеранттылық пен қуғын-сүргінді идеологиядан гөрі контекст пен топтық сәйкестік өнімдері деп көрсетеді.
The history of Christian thought has included concepts of both inclusivity and exclusivity from its beginnings, that have been understood and applied differently in different ages, and have led to practices of both persecution and toleration. Early Christian thought established Christian identity, defined heresy, separated itself from polytheism and Judaism and developed the theological conviction called supersessionism. In the centuries after Christianity became the official religion of Rome, some scholars say Christianity became a persecuting religion. Others say the change to Christian leadership did not cause a persecution of pagans, and that what little violence occurred was primarily directed at non orthodox Christians. After the fall of the Roman Empire, Christian thought focused more on preservation than origination. This era of thought is exemplified by Gregory the Great, Saint Benedict, Visigothic Spain, illustrated manuscripts, and progress in medical care through monks. Although the roots of supersessionism and deicide can be traced to some second century Christian thought, Jews of the Middle Ages lived mostly peacefully alongside their Christian neighbors because of Augustine of Hippo's teaching that they should be left alone. In the Early Middle Ages, Christian thought on the military and involvement in war shifted to accommodate the crusades by inventing chivalry and new monastic orders dedicated to it. There was no single thread of Christian thought throughout most of the Middle Ages as the church was largely democratic and each order had its own doctrine. The High Middle Ages were pivotal in both European culture and Christian thought. Feudal kings began to lay the foundation of what would become their modern nations by centralizing power. They gained power through multiple means including persecution. Christian thought played a supportive role, as did the literati, a group of ambitious intellectuals who had contempt for those they thought beneath them, by verbally legitimizing those attitudes and actions. During the Northern Crusades, Christian thought on conversion shifted to a pragmatic acceptance of conversion obtained through political pressure or military coercion even though theologians of the period continued to write that conversion must be voluntary. By the time of the early Reformation (1400–1600), the conviction developed among the early Protestants that pioneering the concepts of religious freedom and religious toleration was necessary. Scholars say tolerance has never been an attitude broadly espoused by an entire society, not even western societies, and that only a few outstanding individuals, historically, have truly fought for it. In the West, Christian reformation figures, and later Enlightenment intellectuals, advocated for tolerance in the century preceding, during, and after the Reformation and into the Enlightenment. Contemporary Christians generally agree that tolerance is preferable to conflict, and that heresy and dissent are not deserving of punishment. Despite that, the systematized government supported persecution of minorities invented in the West in the High Middle Ages for garnering power to the state has spread throughout the world. Sociology indicates tolerance and persecution are products of context and group identity more than ideology.
Тарихи негіздер
Алғашқы үш ғасырда христиандық ой-пікірлер христиандық дегеннің не екенін анықтауға кірісті, ол пұтқа табынушылық пен иудаизмнен ерекшеленіп, ортодоксия мен гетеродоксияның анықтамасы арқылы анықталды. Басқа да Ыбырайымдық діндер сияқты, христиандық ой-пікір де өз бастамасынан бастап, мәсіхшілердің өзгешелікке деген жауаптарына әсер еткен екі идеалды қамтыды: инклюзивтілік (соның ішінде универсалдылық деп те аталады) және эксклюзивтілік, немесе Дэвид Ниренберг оларды сипаттағандай, біздің "бірге өмір сүру және зорлық-зомбылық үшін өзара мүмкіндіктеріміз". Гонсалес екінші ғасырда пайда болған үш христиандық ой-пікірдің жолын көрсетеді. Карфагеннен шыққан заңгер Тертуллиан (б.з. 155-200 ж.) христиан дінін Құдайдың заңының ашылуы деп жазды. Ориген Александрияның көптігі бар қаласынан философия мен теологияның, ақыл мен аянның ортақ жайттары туралы жазды, христиандықты трансценденттік шындықты интеллектуалды ізденіс ретінде қарастырды. Ириней Кіші Азия мен Сирияда христиан дінін Құдай ретінде қарастырды, ол адамзаттың тарихында Құдайдың сүйіспеншілігімен адамдарға жету үшін атқаратын пастырьлік қызметі арқылы әрекет етеді. Әр ойдың тамырлары христиан тарихы бойы жалғасты және толеранттылық пен қуғын-сүргінге қатысты көзқарастарға және тәжірибелерге әсер етті.
Инклюзивтілік, эксклюзивтілік және ересь
Ертедегі христиан қауымдастықтары әлеуметтік қабаттану және басқа да әлеуметтік санаттар тұрғысынан алғанда, Рим ерікті бірлестіктерінен гөрі көп болды. Пауылдың құрылған топтарына әртүрлілік тән болды, ал әйелдердің рөлі сол кездегі иудаизм мен пұтқа табынушылықтың кез келген түрінен әлдеқайда үлкен болды. Екінші ғасырдағы христиандық зиялы әрі заңгер Карфагендік Тертуллиан діни төзімділікті негізінен басқа дінге табынушыларды христиан дінінің екінші ғасырдағы Римнің діни "сауда орнына" кіруіне рұқсат етілуі керектігіне сендіру үшін қолдаған. Тарихшы Джеффри Смит Юстиннің жазғандары тек қана достарының қарсылықтарына жауап беру үшін және оларды қастандық пен тіпті өлімнен қорғау үшін жазылған деп айтады. Ол Юстиннің императорға жазған хатында: "Әрбір нәсілдің атынан жек көрініп, әділетсіз қаралатын, мен де солардың бірі боламын", - деп жазғанын келтіреді.
Суперсессионизм
Суперсессионисттік ой "екі негізгі наныммен анықталады: 1) Исраил халқы мойынсұнбаушылық арқылы Құдайдың халқы ретінде өз мәртебесін жоғалтты; 2) Жаңа Келісімдегі шіркеу осылайша шынайы Исраилге айналды және Исраил халқына берілген уәделердің мұрагері болды". Оның үш түрі бар: жазалау, экономикалық және/немесе құрылымдық алмастыру. Шіркеу өзінің бүкіл әлемде кең тараған Аян 20: 4 (Миңжылдық) 6 (Миңжылдық) және оның Иерусалимде орналасқан Мәсіхтің мыңжылдық билігінің үміті, құтқарылған Исраилмен бірге билік ету, шіркеудің ертедегі шіркеу аталарының жазбаларында "нормативтік көзқарас" деп саналатындығын айтады, мысалы, Юстин, Барнаба және Ориген, сондай-ақ шіркеу тарихының көп бөлігінде христиан ойларының бір бөлігі болды. Джон Гейджер ХІХ ғасырдағы антисемитизм мен екінші ғасырдағы антииудаизмді ажыратады, көптеген ғалымдар келіседі, бірақ ертедегі антииудаизм мен кейінгі антисемитизмді бір нәрсе деп санайтындар бар. sv антисемитизмнің дамуын ерте заманғы заманның бір бөлігі ретінде қарастырады. Гердмар бұл өзгерістерді теология мен дәстүрдің басымдылығын алмастырған Киелі кітап пен тарихқа жаңа ғылыми назар аударудың нәтижесінде болды деп айтады. Кристофер Лейтон антииудаизмді христиандықтың басталуымен, ал антисемитизмді "заманауи ұлтшылдық пен нәсілдік теориялармен" байланыстырады. Мелитоның жазбалары әсерлі болған жоқ, оның идеясы да бірден әсерлі болған жоқ, бірақ бұл айыптау төртінші ғасырдың ой-пікірлері мен алтыншы ғасырдағы әрекеттерінде және орта ғасырларда қайтадан пайда болды. Ол гладиаторлық шоуларды заңсыз етті, ғибадатханаларды қиратты және одан да көп нәрселерді тонады, сондай-ақ христиан еместерге қарсы күшті сөз сөйледі. Бірақ ол тазалаумен ешқашан айналыспаған. Ол басқа ұлттарға табынушыларды басқа ұлттар болғандары үшін, яһудилерді яһуди болғандары үшін жазаламады, сондай-ақ, оларды өз діндеріне мәжбүрлеп бағындыру саясатын қолданбады". Бірінші христиандық Рим императоры христиандық ой-пікірлерге тікелей өз үлесін қосқан жоқ, бірақ оның мәсіхшілікке айналуы, саясаты және шақырған түрлі кеңестері арқылы оған күшті әсер етті. Константиннің заманында христиандық ой-пікірлер "жалған құдайларға" қарсы жеңіс Исамен басталып, Константиннің тәубеге келуімен аяқталды деп сенді, бұл аспандағы жеңісінің соңғы орындалуы болды - тіпті мәсіхшілер империя халқының он бестен он сегіз пайызына дейін ғана болса да. Константиннен кейін христиан діні Рим империясының басым дініне айналды. Көптеген тарихшылардың пікірінше, Константиннің бұл өзгеруі христиан дінін қуғын-сүргінге ұшыратудан, оны қудалаушы дінге айналдырды. Алайда Константининнің ауысуы болды деген пікір таласқа ұшырады. Теолог Питер Лейтхарт "IV ғасырдың басында қысқа, түсініксіз "константиандық сәт" болды, бірақ "тұрақты, эпохалық" константиандық ауытқу болған жоқ. Мишель Р. Салцманның айтуынша, төртінші ғасырдағы Римде әлеуметтік, саяси, экономикалық және діни бәсекелестік болды, әртүрлі топтар арасындағы шиеленістер мен қақтығыстар туды, бірақ мәсіхшілер басқаларға қарағанда ереске көбірек назар аударды.
Тарихи негіздер
Тарихшылар мен теологтар IV ғасырды христиандық ой-пікірдің "алтын ғасыры" деп атайды. Иоанн Златоуст, Амвросий, Иероним, Василий, Григорий Назианский, Григорий Нисский және пұтты Августин сияқты тұлғалар христиандық ой мен тарихқа тұрақты таңба салды. Олар негізінен православиеді қорғады. Олар философия мен теология, сондай-ақ апологетика мен полемика туралы да жазды. Кейбіреулері христиандық ой-пікірде төзімділік пен қуғын-сүргінге ұзақ уақыт әсер етті.
IV ғасырдағы христиандық ой-пікірлер
Төртінші ғасырдағы христиан ой-пікірлері ортодоксалдылық пен гетеродоксалдылық пен ереске қарсы көптеген қақтығыстармен үстем болды. Шығыс Рим империясының қалған бөлігінде Византия деп аталатын ариандық дау 56 жыл бойы Тринитарлық формулалар туралы пікірталаспен басталды. Бұл ой біртіндеп Латын Батыс жеріне тарады, сондықтан төртінші ғасырда айтыстың орталығы "ортодоксалдылықтың қорғаушысы" Афанасий болды. Никея соты арийлік ағымның арқасында ұйымдастырылды. 336 жылы Афанасий Александриядағы епископтық қызметінен ариандықтармен қуылды, ол жер аударылуға мәжбүр болды және қалған өмірінің көп бөлігін мәжбүрлі түрде көшіп-қонып өмір сүрді. Константин өлгеннен кейін бұл дау саяси ахуалға айналды. Афанасий 373 жылы қайтыс болды, ал арий императоры билік жүргізді, бірақ оның ортодоксальдық ілімі батысқа және 381 жылы император болған Теодосийге үлкен әсер етті. Алайда, Гризост еретиктерді өлтіруді жақтамады, тіпті оларды цензуралауды жақтаса да; ол былай деп жазады: "Ол [Мәсіх] еретиктерді тексеруге, олардың ауыздарын жабуға, олардың сөз бостандығын алып тастауға және олардың жиналыстары мен одақтастарын бұзуға тыйым салмайды, бірақ біз оларды өлтіріп, өлтіреміз". 305 жылы, үшінші ғасырдағы Диоклетианның қуғын-сүргінінен кейін, қуғын-сүргін кезінде кері бұрылғандардың көбі шіркеуге қайта оралуды қалады. Солтүстік Африкадағы донатистер оларды дінбасылар ретінде қабылдамай, Рим үкіметінен реніш білдірді. Католиктер жаңа үкіметке бейімделіп, жаңа бастаманы бастағысы келді. Алайда донатистер бұл топтан кетіп, өз шіркеулерін құрды. Онжылдар бойы донатистер наразылық акцияларын, көшедегі зорлық-зомбылықты көтеріп, келісімге келмейді, кездейсоқ католиктерге ескертусіз шабуыл жасайды, оларды қатты ұрып, аяқ-қолдарын кесіп, көздерін ойып алады. Барлық әрекеттер сәтсіз болды. Империя азаматтық тәртіпсіздікке күшпен жауап берді, ал 408 жылы өзінің 93-хатында Августин императорлық биліктің донатистерді қудалауын қорғап, "егер осы дүниенің патшалары жалған тәңірлерге табынушылар мен уландырушыларға қарсы заң шығара алса, олар еретиктерге қарсы да заң шығара алады" деп айтты. Бірақ ол мемлекеттің өздеріне жау болып көрінгендерге қарсы күш қолдану құқығын қолдады. Августин айыппұл салуды, түрмеге қамауды, жер аударуды және орташа мөлшерде дүре соғуды жақтады; мемлекет жеке донатистерді қудалағанда, ол жазаларды жеңілдетуге тырысты және әрқашан еретиктерді өлтіруге қарсы болды. Генри Чадвиктің айтуынша, Августин "ирекеттерді өртеп жіберуден қорқатын".
Ежелгі Рим империясының антипаганизмі
Көп құдайлылық екінші ғасырда, христиан императорлар пайда болғанға дейін, әлсіре бастады, бірақ Константин христиан дінін ресми түрде қабылдағаннан кейін, ол одан да тез төмендеді, және оның себебін түсінуге екі көзқарас бар. "Оксфордтың ерте антикалық қолжазбасына" сәйкес, антикалық ғалымдар екі топқа бөлінеді: "қасірет" немесе "ұзақ және баяу" политеизмнің құлдырауы мен аяқталуы туралы көзқарас. Дәстүрлі "катастрофикалық" көзқарас 200 жыл бойы қалыптасқан көзқарас болды; ол көп тәңірлерге табынушылықтың төртінші ғасырда тез төмендеуіне, бесінші ғасырда христиандардың, әсіресе христиан императорларының пұтқа табынушылыққа қарсы қарсылық көрсетуі нәтижесінде өлімге ұшырауына әкелді. Теодосиан жарлықтары сияқты заңдар сол кезеңдегі христиандық ой-пікірлерді растайды, "радикалды христиандық амбицияның көрнекті көрінісін" береді. Көбінесе жалған дінге табынатын билік ондай заңдарды қолдануға асықпады, ал христиан епископтары оларды қолдануға жиі кедергі жасады. Лаванның айтуынша, христиан жазушылары жеңістің баяндамасын жоғары деңгейде көрсетті, бірақ бұл нақты конверсия деңгейіне байланысты емес. Бесінші ғасырға дейін, ал кейбір жерлерде алтыншы ғасырға дейін және одан кейін де салауатты пұтқа табынушылықтың жалғасқанын көрсететін көптеген белгілер бар. Римді құлатып алған герман тайпалары империяны өздері арасында бөліп, жаңа билеушілер болды. 590 жылы Грегорий I папа болды, ол көптеген миссионерлерді жіберді, олар бейбіт жолмен Британияны, Ирландияны, Шотландияны және басқаларды діндеріне айналдырды. Оқу-тәрбиелер олардың салған монастырларында сақталды, олар келесі бірнеше ғасырлар бойы білім берудің жалғыз көзі болды. Тарихтың басым бөлігінде жеңімпаздар өз діндерін жаңадан бағындырылған халықтарға таңулап келді, алайда герман тайпалары біртіндеп христиандықты қабылдады, жеңілген Римнің діні. Бұл 500 жыл бойы жалғасқан мәдени өзгерістердің кең өрісін тудырды. Классикалық әлем мен христиан дінінің бірлігімен қалыптасқан нәрсе енді герман тайпасының мәдениетіне трансплантацияланды, осылайша Батыс Еуропа христиан дініне айналған жаңа синтез қалыптасты. Бұл кезеңде шіркеудің ықпалы өте зор болды, өйткені діни қызметкерлердің үздіксіз еңбек етуі мен қызметі және халық арасында "христиандық сенім жүйесінің күшті әсері". Кейде жаппай бұзылған толқындар, жергілікті басшылар және төменгі деңгейдегі дінбасылар бастаған көтерілістер кезінде шіркеу басшылары немесе христиандық ойдың қолдауысыз яһудилерге қатысты шашыраңқы зорлық-зомбылық орын алды. Джереми Коэннің айтуынша, тарихшылар жалпы алғанда бұған келіседі, өйткені католиктер 1300-жылдарға дейін яһудилер туралы ойлауды Августиннің ілімімен жүргізген. Августиннің яһудилерге қатысты ұстанымы, олардың "теодосиялық антикалық кезеңнен кейінгі кез-келген басқа қауымға тән діни мәжбүрлеуге қарсы иммунитеті" туралы дәлелімен бірге яһудилердің өткенін оң бағалау және оның Құдайдың әділдігі мен адамның еркімен байланысы болды. Августин яһудилерді өлтіру керек немесе мәжбүрлеп нанымға айналдыру керек дегендерді жоққа шығарды. Ол яһудилерге христиандық қоғамда өмір сүруге және яһуди дінін араласусыз ұстануға рұқсат етілуі керектігін айтты, өйткені олар Ескі Келісімнің ілімдерін сақтады және Жаңа Келісімнің шындықтарының тірі куәгерлері болды. Грегорий Зорды жалпы алғанда яһудилерге қатысты маңызды Папа ретінде қарастырады. Ол яһуди дінін қорлады, бірақ римдік заңға және яһудилерге қалай қарау керектігіне қатысты Августиндік ойларға құлақ асты. Ол мәжбүрлеп шомылдыру рәсімінен өтуді жоққа шығарды. Тіпті христиан қоғамындағы яһудилердің мінез-құлқын "көтпейтін" деп тапқан Папа Иннокентий III-і екінші крест жолын шақырғанда яһудилерді өлтіру немесе мәжбүрлеп нанымға айналдыру керектігіне келісті.
Бенедиктті қоса алғанда
Бенедикт (480-547) - христиан ой-пікіріндегі толеранттылық идеалдарына ықпал еткен тағы бір ірі тұлға. Батыстағы монахтардың атасы деп саналатын ол өз ережесін үш құндылыққа негіздеп жазды: қауым, дұға және қонақжайлық. Бұл мейірімділік ешкімді алаламай, кез келген адамға көрсетілді. "Қоғамның барлық деңгейлерінен парыздар мен қонақтар, ең кедей шаруалардан бастап, дұғалар мен қайыр-садақа, қорғаныш пен қонақжайлық іздеп келді".
Тек Испания
Испаниядағы вестготтар басшылары 613 жылдан кейін бір ғасыр бойы яһудилерді қуғын-сүргінге ұшыратты және оларды мәжбүрлеп нанымға айналдыруға тырысты.
Тарихи негіздер
Христиандық ой-пікірлер ерте кезден бастап әскери қызметке қатысуға қарсы болды, бірақ орта ғасырларда бұл жағдайды сақтау қиынға соқты. Жоғарғы дәрежелі, әділдік үшін күрескен, шындықты қорғаған, әлсіздерді және кінәсіздерді қорғаған діни жауынгердің жаңа идеалы қалыптасты. Мұндай рыцарь өзінің рухани және әскери құндылығын дәлелдегеннен кейін ғана тағайындалды: ақ киімді киіп, ол дін қызметкерінің алдында осы құндылықтарды қорғауға және сенімді қорғауға ант береді. 771 жылы Карл Ұлы франктардың патшасы болды және сол кездегі Батыс Еуропаның көп бөлігін басқарды. Ол христиандық қағидаларды, оның ішінде білім беруді қолдады, христиандық миссионерлерді ашық қолдады және кем дегенде бір христиан кеңесшісі болды. Бірақ ол бүкіл өмірін империясын және өз сенімін қорғау үшін күреске арнады. Франктар Саксондармен Шарльдің бабасының заманында соғысып келген. 772 жылы Карл Македонский сакстармен күресуге кірісіп, оларды жеңіп, Верзер өзеніндегі шайқаста тұтқындарды алды. Соғыстан шаршап қалған саксондық әміршілер қайта-қайта соғыс талабына жүгінді, тұтқындарды ұстап, шомылдыру рәсімінен өтті және миссионерлерге өздерінің ісін кедергісіз атқаруға рұқсат берді. Бірақ сақшылық әлсіреп, Карл басқа жаққа бет бұрды, көтерілістер басталды, франк гарнизондарына шабуыл жасалып, олар қырғынға ұшырады, монастырлар тоналды". Саксондар қайта-қайта көтеріліп, тонап, өлтіріп, жеңіліп, қайтадан көтерілді, 779 жылдан кейін Карл Ұлы аймақты тыныштады деп санады және Саксон басшыларынан адалдыққа шын ант алды. Осыдан кейін Карл Ұлы ең қатал аймақтан он мың отбасыны өз аумағының жүрегіне көшірді, сонда сакстар ақыры қоныстанды.
Крест жорықтары
Бастапқыдан бастап крест жорықтарына әртүрлі көзқараспен қаралды. Дариус фон Гютнер Спорзинский ғалымдардың крестовый жорық және оның әсері туралы пікір алмасуын жалғастыратынын түсіндіреді, сондықтан бұл саладағы стипендия үнемі қайта қаралып, қайта қаралады. Көптеген ертедегі крест жорықтары ғалымдары крест жорықтары тарихын оқиғалардың қалай орын алғаны туралы қарапайым баяндамалар ретінде қарастырды, бірақ он сегізінші және он тоғызыншы ғасырларда бұл көзқарасқа қатысты стипендиялар өте сыншыл және күмәнді болды. Саймон Джон Кристофер Тайерманның "қазақтардың алғашқы крест жорықтары туралы тарихын ғалымдар тіпті ішінара "оқиғаларды қайталау" деп қарастыра алмайды" деп жазғаны қазіргі ғалымдардың алдыңғы қатарлы екендігін айтады. Керісінше, олар тұтастай алғанда "түсініктемедегі эсселер" ретінде қарастырылуы керек. Бірінші крест жорығы кезінде христиандық ой-пікірде діни сапардан басқа крест жорығы деген түсінік жоқ еді. "Иерусалимнің маңыздылығы ертедегі ортағасырлық карталарда оның әлемнің ортасына орналасқанында көрінеді". 1935 жылы Карл Эрдманн Die Entstehung des Kreuzzugsgedankens (Тырыстар жорығы идеясының шығу тегі) атты басылымын жариялап, крест жорықтары негізінен шабуылға ұшыраған, өлтірілген, құлдыққа түскен немесе күштеп түрлендірілген Шығыстағы бауырластар мен діни саяхатшылар атынан қорғаныс әрекеттері болғанын атап өтті. Констеблдің айтуынша, "шахтардың жорықтарын Еуропалық отаршылдық пен экспансионизмнің бастауы деп санайтын ғалымдар сол кездегі адамдарды таңғалдырған болар еді. [Крестшілер] кейбір өзімшілдік қасиеттерін жоққа шығарған жоқ, бірақ олардың басым басымдық бергені бір кездері мәсіхші болған жерлерді қорғау мен қайтарып алу және қатысушылардың өзімшілдігін емес, өздерін құрбан ету еді". Джайлз Констеблдің айтуынша, мұндай көзқарас халық арасында кең таралған. төзімділік пен төзімсіздік ұғымдары крест жорықтарына қатысқан немесе әсер еткен әртүрлі топтардың қарым-қатынастары туралы ойлаудың бастапқы нүктесі болған жоқ. Керісінше, төзімділік ұғымдары крест жорықтары кезінде заңды шектерді және бірге өмір сүрудің табиғатын айқындау үшін күш салудан басталды. Христиандық ой мен мәдениетте қасиетті соғыс және христиандық рыцарлық сияқты идеялар 11 - 13 ғасырларда біртіндеп дамып келеді. "Тир архиепискобы Вильгельмнің "Хроника" атты еңбегінде Шығыс елінде туып, өмір сүрген латын мәсіхшісінің көзқарасы жазылған". және Питер Диль "әлемдік биліктің өсуі және әлемдік мүдделерді көздеу, қудалаушы қоғамға әкелген оқиғалардың негізгі жағдайын құрады". 1200 жылдары азаматтық және канондық заңдар христиан ой-пікірлеріне үстемдік етіп, шіркеу мәдениетінің негізгі аспектісіне айналды. Осы жаңа тәртіптердің үшеуі христиандық толеранттылық пен қуғын-сүргін туралы ой-пікірлерге жеке, бірақ айрықша әсерін тигізді: доминикандықтар, францискандар және августиндіктер. Доминикандық ой қарапайым еретиктерге қарсы сөйлеуден гөрі күнә, жамандық, әділдік және жаза туралы кеңірек және терең идеологияға дейін жетті. Олар өздерін шындық үшін, ересек дін мен ереске қарсы күресуші ретінде қарастырды. Алайда, оның Summa Theologica II II qu. 11, бап. 3, ол еретиктердің екі нәтижесіз ескертуден кейін тек қауымнан шығарылуға және өлімге лайық екенін айтады. Францисктің христиандық ой-пікірлері пасторлық болды. Ол әлеуметтік әділдік мәселелеріне деген берік адалдығы мен табиғат әлемін қамқорлығы үшін танымал, бірақ өмір бойы ол мұсылмандарды дінге айналдырудың да күшті қорғаушысы болды, бірақ ол ол үшін өлуге дайын екеніне сенді. Францискті Мәсіхтің адамдыққа деген зор құлшынысы, оның азаптарына деген құрмет және қарапайым адамдардың азаптарын Мәсіхтің азаптарымен сәйкестендіру қозғады. Францискандықтардың ілімі арқылы бұл ойлау монастырда пайда болды, христиандық ойдың көп бөлігін сүйіспеншілік пен жанашырлыққа бағыттады және қарапайым христиан үшін негізгі тақырыпқа айналды. Сент-Августиннің ермектер орденінің шіркеудің иерархиялық құрылымын қолдап, папаның билігі мен оның кемелділігі сияқты ұғымдарды қабылдағаны туралы пікірлер бар. Ғарышта шіркеу билігі туралы мәселе ХІ ғасырға дейін шешілмеген болып қалды, онда шіркеу иерархиясы билікті Папаға орталықтандыруға тырысты. Чиркенеде биліктің орталықтануы толықтай жүзеге аспағанымен, "папалық монархия" дәуірі басталды, ал шіркеу жүріс-тұрысы, ой-пікірлері мен мақсаттары жағынан біртіндеп өзінің зайырлы аналарына ұқсай бастад...
Азшылықтарды қайтадан қудалау
Билікті орталықтандыру процесі азшылықтарға бағытталған қуғын-сүргіннің жаңа түрін дамытуды қамтыды. Төртінші Латеран кеңесі бұл жазаларды азайтты, ал Григорий IX (11451241) доминикандықтарға кейіннен Германия еліне айналған аумақта гомосексуализмді түп-тамырымен жоюды бұйырса да, бір ғасыр бұрын Иерусалим патшалығы "содомиттерге" өлім жазасын тағайындаған заңды кодексін таратты. 1250-жылдардан бастап Испания, Франция, Италия және Германияның ұлттық мемлекеттерінде осыған ұқсас бірқатар құқықтық кодекстер осы үлгіге ілесті. "1300-жылдарға қарай еркек жыныстық қатынас қылмыс емес жерлер ережеге емес, ерекшелікке айналды". Францияда констебюлярлық қызмет жаңа заңдарды орындау үшін пайдаланылатын әскери орган ретінде 1337 жылы реттелді. Қалалар бірнеше тікелей салықтарды енгізген кезде, оларға төлеу үшін жаңа қаражат пайда болды: кедейлер үшін бас салығы, байлар үшін таза байлық салығы немесе кейде шикі табыс салығы. Жаңа алтын монеталар, сауда және жаңа банктер жеке полицияны да мүмкін етті. Инквизиция - бұл сотқа өз бастамасымен тергеу жүргізуге мүмкіндік беретін жаңа заңдық әдіс, ол құрбаннан (мемлекеттен басқа) айыптауды талап етпейді. Осылайша олар өзгелерді биліктен айыра отырып, билікті өздеріне иеленуге мүмкіндік берді. Он төртінші ғасырда Франция мен Англия патшалары өз елдерінің билігін орталықтандыруда табысты болды, ал көптеген басқа елдер оларды және олардың басқару стилін үлгі еткісі келді. Осылайша, осы ғасырдағы папалар шіркеудің қаржы жүйесін қайта ұйымдастырды. Кедейлерге ондықтарын ақшалай емес, тауарлар мен қызметтер түрінде ұсынуға рұқсат етілді, бірақ бұл папалар тек ақшалай қабылдау үшін жүйені жаңартты. Еуропадағы монахтардың тірегі, 12 ғасырдағы ықпалды уағыздаушы Бернард Клерво (1090-1153) яһудилерді жек көретін бейнелерді уағыздап, бірақ олардың табиғатына қарамастан, оларды қорғауға тиіс екендігі туралы Киелі кітапқа негізделген ескертулерді жариялап, үсті-үстіне тең салмақтап отырған мәсіхші ойшылдың керемет үлгісін көрсетеді". Соттың бір нәтижесі Еуропа халқының пікірінде болды, тіпті олар Ескі Келісімнің қалауы бойынша еврейлерді сақтап қалуға міндетті болса да, Талмудтық иудаизм оның Киелі кітап көздерінен соншалықты ерекшеленеді, сондықтан ескі міндеттемелер енді қолданылмайды. Еврей университеті тарихшысы Бен-Цион Динурдың сөздері бойынша, 1244 жылдан бастап мемлекет пен шіркеу "иудейлерді христиан әлемінде орын жоқ дінсіз халық (бени бли дат) деп қарастыратын болады".
1100 - 1600 жылдар аралығында Еуропадағы яһудилерді қуып шығару
Яһудилердің жағдайы қудалаудың басқа құрбандарынан өзгеше болды, себебі олар азаматтық билік пен ақшамен байланысты болды. Олар көбінесе иелердің қаржы агенті немесе басқарушысы рөлін атқарды; олар және олардың иеліктері Англиядағы патшаның меншігі деп саналды; және олар жиі салықтан және басқа да заңдардан босатылды, өйткені олардың пайдасы маңызды болды. Бұл яһуди еместердің қызғанышы мен ренішін туғызды. Англиядағы барондарға қарсылық 1290 жылы яһудилерді қуып шығаруға әкелді. 1315 жылы Франциядан қуу, патшаның қасақана үкіметін қарсы лиганың құрылуымен тұспа-тұс келді. Он төртінші ғасырдың басында жүйелді халықтық және сот шабуылдары Еуропалық яһуди қауымын келер ғасырда кедейлендірді. Джон Гейджер сияқты басқа ғалымдар антииудаизм мен антисемитизмді айқын ажыратады. Крейг Эванс анти-иудаизмді дін ретінде иудаизмге қарсылық ретінде, ал антисемитизмді еврей халқының өзіне қарсылық ретінде анықтайды. sv антисемитизмнің дамуын теологияның басымдылығын және Августиннің дәстүрін адам ақыл-ойының басымдылығымен алмастырған ерте заманның парадигмалық ауысуының бөлігі ретінде қарастырады. Аквина яһудилердің Мәсіхті қабылдамағаны үшін рухани жер аударылғанына сенген көрінеді, бірақ ол сондай-ақ яһудилердің Заңын сақтаудың теологиялық мәні бар екенін айтады. 1255 жылы еврейлер Хью Линкольнді салт-дәстүр бойынша өлтірген деп айыпталғанда, олар мұндай қылмыс жасады деп бірінші рет айыпталған жоқ. "Ертегі" деген кітапта ересектерді қудалауға қатысы бар үш топ туралы айтылады: азаматтық билік, шіркеу және халық. Расселлдің айтуынша, ерестер тек 1179 жылы өткен үшінші Латеран кеңесінен кейін ғана кең тараған. Бұл шіркеудің тиісті әрекетін қарастыратын көзқарасты өзгертті. 1062 жылы Монпельедегі және 1119 жылы Тулузадағы соттар еретиктерді мәжбүрлеп жазалау үшін зайырлы биліктерге тапсыруды талап етті. Көптеген епископтар бұл қан төгуге қатысу деп ойлағандықтан, шіркеу 1148 жылға дейін бас тартты, онда атақты және зорлық-зомбылық Эон де л'Этоил осылай босатылды. Эон ақылдан адасқан деп табылды, бірақ оның бірнеше ізбасарлары өртелді. 1125 - 1229 жылдар аралығында цистерциан монахтары оқшауланудан шығып, альбигендерге қарсы бағытталған еретиктерге қарсы науқандарда қалалар мен ауылдарды аралап, көшпелі уағыздаушылар ретінде қызмет етті. 1209 жылы, ондаған жылдар бойы әлемдік билеушілерге катарлармен күресте көмек сұрағаннан кейін және ешқандай жауап алмағаннан кейін, ғалымдар екі түрлі ойлау жолын қолдана отырып, келіспейді, содан кейінгі соғыстың қатыгез табиғатын көбірек Папа немесе король Филипп және оның өкілеттілері анықтады. Дж. Сампшен және Стивен О'Ши Иннокентий III-ді "жалған жорықтардың авторы" деп атайды. Маркале бұл жорықтың шынайы архитекторы француз патшасы Филип Август екенін айтады, "бұл Филипп еді, ол шын мәнінде Иннокентийге крест жорығын жүргізуге рұқсат сұрады". Конрад Репген былай деп жазады: "Албиген соғысы дін мен саясаттың өзара байланысы туралы сөзсіз". Осы оқиғадан кейін 20 жылдай уақыт өткен соң тарихшы Лоренс Марвин осы оқиғаға байланысты бір аңыз шығады. Марвиннің айтуынша, елші бірдеңе айтқаны жоқ. "Шабуылдың жылдамдығы мен өздігінен жасалуы, легаттың оқиға аяқталғанша не болып жатқанын білмейтінін көрсетеді". Марвин олардың бәрін өлтірмегендерін айтады: "Безердің тұрғындары мен ғимараттарының көпшілігі аман қалды" және қала "жоғарғы халық орталығы ретінде қызмет етуді жалғастырды" науқаннан кейін. Орта ғасырдың соңында діни төзімділік халық немесе шіркеу үшін адалдық деп есептелмеген. Рим папасының реакциясы тез болған жоқ, бірақ Безиердегі қырғыннан төрт жыл өткен соң, 1213 жылы Папа Амауриге жазған хатында, елшіні соғыстағы "құмар" жүріс-тұрысы үшін сөгісті. Ол сондай-ақ Лангедок үшін крест жорығы үшін кешірімділіктерді алып тастады және науқанды тоқтатуға шақырды.
Тарихи негіздер
"Қазіргі тарихшылардың айтуынша, он төртінші ғасырдың "жаман" кезеңінде өмір сүрген адамдар шатасып, үмітсіз болды". Джордж Гарнет папалық монархиялық идеяны жүзеге асыру престиждің жоғалуына әкелді, өйткені папалық бюрократиялық машина неғұрлым тиімді бола бастаса, соғұрлым ол халықты одан әрі алшақтатып, одан әрі төмендеді дейді. Ян Гус (1369-1415 жж.) Уиклифтің кейбір көзқарастарын қабылдады және он төртінші ғасырдағы Праганың евангелистік уағыздаушыларына көп нәрсеге қарыз болған, сонымен қатар халықтық дінге негізделген Богемия реформасы қозғалысына қосылды. 1415 жылы Гус Констанс соборына шақырылды, онда оның идеялары еретик деп айыпталды және ол мемлекетке тапсырылып, ағашқа ілінген күйі өртелді. Фратичеллилер, сондай-ақ "Кіші ағайындылар" немесе "Рухани францискандар" деп аталатын, Ассизидің әулие Францискінің адал ізбасарлары болды. Францискандар кедейлік антын орындап, шіркеудің байлығын көптеген адамдар кедей өмір сүріп жатқанда, жемқорлық пен әділетсіздікке себепші деп қарады. Олар көптеген шіркеу қызметкерлерінің дүниелік мінез-құлқын сынға алды. Осылайша, "Авиньон банкирі" деп аталатын Иоанн XXII (13161334) Браттарды еретик деп жариялады. 1260-1270 1320) доминикандық инквизициямен күресіп, өмірінің көп бөлігін өткізген. Азаптаулар мен экскмиссиямен қорқытқаннан кейін, ол инквизицияға кедергі келтірген деп мойындады, оны құлатты және өмір бойы түрмеде, шынжырлармен, жалғыздықта және нан мен судан басқа ештеңе алмайтынына сотталды. Соттар оның жасына және әлсіздігіне байланысты осы үкімнің қаталдығын жеңілдетуге тырысты, бірақ Папа Иоанн XXII оларды кері қайтарып, монахты инквизитор Жан де Бонеге тапсырды. Делисье 1320 жылдың басында көп ұзамай қайтыс болды.
Шартты толеранттылық және бөліну
Дискриминацияны қамтитын шартты төзімділік барлық жерде орта ғасырдың аяғы мен қайта өрлеу дәуірінің Еуропасында кең таралған. Отыз жылдық соғыстың алдында католиктер мен протестанттардың арасында бір-біріне деген төзімділік қалыптасқан болатын. 1453 және 1613 жылдар аралығында Франкфурт еврейлері өркендеп, олардың табыстары айтарлықтай кемсітушілікке қарамастан болды. Олар бір көшеде ғана болуы керек, қашан шыға алатынына қатысты ережелері бар, және сыртта болған кезде өздерінің жеке басын білдіретін белгі ретінде сары сақина киюге мәжбүр болды. Бірақ олардың өздерінің қоғамдастықтарында өзін-өзі басқару, өздерінің заңдары, өздерінің басшыларын сайлаған, діни және мәдени орталыққа айналған раввиндік мектептері болды. "Ресми түрде ортағасырлық католик шіркеуі барлық яһудилерді христиан дінінен шығаруды ешқашан қолдаған емес, немесе Августиннің яһуди куәлігінің ілімін жоққа шығарған жоқ. Дегенмен, ортағасырлық христиан діндері оның тапсырмаларын жиі елемеді". Орта ғасырдың соңында: "Заңнамалық бөліну және кемсіту арқылы азаматтық тәртіпті сақтау барлық еуропалық мемлекеттердің институционалдық құрылымының бір бөлігі болды, ол заңға, саясатқа және экономикаға терең сіңген". Бірақ 1543 жылы ол "Иудейлер мен олардың өтіріктері" атты "сиқырлы антисемит трактатын" жариялады. Джон Кальвин Микаэль Серветті ересь үшін өлтіруді қамтамасыз етуге көмектесті, бірақ ол оның бағанада өртелуінің орнына басын кесуді өтінді. Англияда Джон Фокс, Джон Хейлс, Ричард Перриншиф, Герберт Торндайк және Джонас Прост ағылшын диссиденттеріне қарсы қуғын-сүргіннің жеңіл түрлерін ғана заңды деп қарады. Диссиденттердің көпшілігі тек қана екінші реттік ғибадат пен экклезиология мәселелерінде Англия шіркеуімен келіспейді, ал бұл ауыр күнә деп саналса да, тек қана он жетінші ғасырдағы бірнеше англикан жазушылары бұл 'қылмыс' өлім жазасына лайық деп ойлады. Ағылшынның жоғарылық туралы актісі мәселені күрделілендірді, өйткені ол шіркеу мен мемлекетті бір-бірімен тығыз байланыстырды. Елизаветалық епископ Томас Билсон адамдардың "қазасы емес, түзетілуі керек" деген пікірде болды, бірақ ол христиан императорларын манихейлерді "қасіретті көңілдес сөздер" үшін өлтіргені үшін айыптамады. Лютерандық теолог Георгий Калист христиан әлемін татуластыру үшін католиктік пен протестанттық арасындағы барлық маңызды емес айырмашылықтарды алып тастау керектігін айтты, ал Руперт Мельдениус 1626 жылы in necessariis unitas, in dubiis libertas, in omnibus caritas (қажет нәрселерде бірлік; белгісіз нәрселерде бостандық; барлық нәрселерде жанашырлық) деп мәлімдеді.
Political authorities of the day maintained order by keeping groups separated both legally and physically in what would be referred to in contemporary society as segregation. By the Late Middle Ages: "The maintenance of civil order through legislated separation and discrimination was part of the institutional structure of all European states ingrained in law, politics, and the economy." but in 1543 he published On the Jews and their Lies, a "violent anti semitic tract". John Calvin helped to secure the execution for heresy of Michael Servetus, although he unsuccessfully requested that he should be beheaded instead of being burned at the stake. In England, John Foxe, John Hales, Richard Perrinchief, Herbert Thorndike and Jonas Proast all only saw mild forms of persecution against the English Dissenters as legitimate. Most dissenters disagreed with the Anglican Church only on secondary matters of worship and ecclesiology, and although this was a considered a serious sin, only a few seventeenth century Anglican writers thought that this 'crime' deserved the death penalty. The English Act of Supremacy significantly complicated the matter by securely welding Church and state. The Elizabethan bishop Thomas Bilson was of the opinion that men ought to be "corrected, not murdered", ut he did not condemn the Christian Emperors for executing the Manichaeans for "monstrous blasphemies". The Lutheran theologian Georgius Calixtus argued for the reconciliation of Christendom by removing all unimportant differences between Catholicism and Protestantism, and Rupertus Meldenius advocated in necessariis unitas, in dubiis libertas, in omnibus caritas (in necessary things unity; in uncertain things freedom; in everything compassion) in 1626.
Ағылшын протестанттары "сабырлылық" талап етеді
А. Г. Диккенс өзінің "Англиядағы реформация" атты кітабында реформация басталғаннан бері "Звингли, Меланхтон және Бусердің протестанттық ой-пікірлерінде, сондай-ақ анабаптистердің арасында либералды дәстүрлер болған, оны Джон Фрит Англияда бірінші болып жариялаған" деп жазды. 1533 жылы Фрит ересь үшін сотталып, ағашқа іліп, өртеліп өлтірілді. Оның пікірінше, ол тазару және тән мен қанның бір нәрсеге айналуы туралы ілімдерді жоққа шығарғаны үшін емес, "екеуі де христиандық сенімнің қажетті бөлігі емес" деген қағида үшін өлімге кесілді. Басқаша айтқанда, шынайы сенім мен шіркеудің ішінде әртүрлі тұжырымдарға жол берілуі керек басқа да мәселелердің арасында маңызды айырмашылық болды. Бұл тұжырым Фритке "болашақтағы протестанттардың бәрінен де көбірек" "негізінен діни еркіндікті" қолдауға көмектесті. Фрит жалғыз емес еді. Мысалы, Джон Фокс "анабаптистерді оттан құтқару үшін көп күш салды, тіпті католиктерге төзімділік таныту туралы кеңінен ілім берді, өйткені ол католиктердің ілімдерін жан-тәнімен жек көрді". XVII ғасырдың басында Томас Хельвис баптистердің басты талаптарының бірі болды: шіркеу мен мемлекет заң мәселесінде бөлек болуы керек, сондықтан адамдар діни ар-ұждан еркіндігіне ие болуы мүмкін. Хелвиз патшаның "құдай емес, адам екендігін, сондықтан оның азаматтарының өлімге ұшыраған жандарына заңдар мен ережелерді шығару және оларға рухани иелерді тағайындау билігі жоқ" деді. Король Джеймс Хелвисті Ньюгейт түрмесіне қамауға алды, ол 1616 жылы қырық жасында қайтыс болды. Англия революциясы кезінде Хелвистің діни төзімділік туралы ұстанымы кең тараған. Кейбір заманауи тарихшылар олардың "құдайшыл қоғам" құруға деген құлшынысын мойындаса да, ағылшын революциясы кезінде ағылшын пуритандарының дәстүрлі тарихта айтылғандай діни бостандық пен плюрализмге берік екендігіне күмән келтіреді. Алайда тарихшы Джон Коффидің соңғы еңбектерінде ересектерге, Құдайды қорлаушылыққа, католицизмге, христиан емес діндерге, тіпті атеизмге төзімділік танытуды табандылықпен іздеген протестанттардың аз бөлігі өз үлесін қосты. Бұл азшылыққа іздеушілер, жалпы баптистер мен левеллер кірді. Олардың бұл топтардың куәлігі шіркеудің толықтай ерікті, мәжбүрлеуші емес қауымдастық болуын талап етті. 1644 жылы "азаптау туралы Августиндік келісім қалпына келмейтін күйге жетті". Бұл жылды дәл анықтауға болады, өйткені 1644 жылы Джон Милтонның "Ареопагитика", Уильям Уолвиннің "Мейірімді самариялық", Генри Робинсонның "Адамгершілік бостандығы" және Роджер Уильямстың "Қудалаудың қанды жері" басылымдары жарық көрді. Бұл авторлар пуритандықтар немесе Англия шіркеуінен бөлініп шыққан, ал олардың радикалды протестантизмі оларды діни қуғын-сүргінді айыптауға итермеледі, оны олар алғашқы христиандықтың паптық бұзылуы деп қарады. Толеранттылықты жақтаған басқа да ағылшын емес жазушылар Ричард Овертон, Джон Уайлдман және Джон Гудвин, баптистер Сэмюэл Ричардсон мен Томас Коллиер және квакерлер Сэмюэл Фишер мен Уильям Пенн болды. Қудалауға қарсы болған англикандар: Джон Локк, Энтони Эшли Купер, Шафтсберидің 1-ші графы, Джеймс Харрингтон, Джереми Тейлор, Генри Мор, Джон Тиллотсон және Гилберт Бернет. Олардың барлығы да өздерін мәсіхші санайды немесе шіркеудің адал мүшелері болды. Джон Милтон мен Джон Локк - қазіргі либерализмнің негізін қалаушылар. Милтон пуритан, Локк - англикан болса да, Ареопагитика және Толеранттылыққа қатысты хат - каноникалық либералды мәтіндер. Тек 1690 жылдардан бастап деизм философиясы пайда болды, онымен бірге діни төзімділікті жақтаған үшінші топ пайда болды. Бірақ радикалды протестанттар мен англикандардан айырмашылығы, деистер де Киелі кітап билігін қабылдамады; бұл топқа Вольтер, Пруссияның Фредерик II, Иосиф II, Киелі Рим императоры, Томас Джефферсон және ағылшын-ирланд философы Джон Толанд жатады. 1640 жылдары басталған пікірталастардан кейін Англия шіркеуі 1689 жылғы Толеранттылық актісімен басқа христиан конфессияларының жақтастарына ғибадат ету еркіндігін берген алғашқы христиан шіркеуі болды, алайда ол әлі де діни кемсітушіліктің кейбір түрлерін сақтап қалды және католиктерге төзімділік танытпады. Бүгінде де Англияның монархиясына тек Англия шіркеуінің мүшелері ғана ие бола алады.
Сиқыршылар (14501750)
Қайта өрлеу дәуірі, реформация және сиқыршылық аңшылықтар сол ғасырларда орын алды. Стюарт Кларк бұл кездейсоқ емес екенін, оның орнына бір дәуірдің осы әртүрлі аспектілері оның ойлау және түсіну тәсілін революциялайтын әлемнің өкілі екенін көрсетеді. Кларктың айтуынша, осы дәуірдің бір жағын, мысалы, сиқыршыларды аулауды түсіну, толеранттылықты дамыту сияқты басқа жағын жақсырақ түсінуге әкелуі мүмкін. 13 ғасырға дейін Рим-католик шіркеуінің ресми ұстанымы - сиқыршы жоқ деген болатын. Орта ғасырлардағы канондық заңда бұл тақырыптағы христиандық ой Canon Episcopi деп аталатын үзіндімен бейнеленген. Алан Чарльз Корс Canon-тың сиқыршылардың бар екеніне күмәнданатынын, ал жын-перілер мен шайтанның бар екеніне әлі де жол беретінін түсіндіреді. Он бесінші ғасырдың ортасына қарай, сиқыршыларды танымал ұғымдар күрт өзгерді, ал христиандық ойды сиқыршыларды және сиқыршылықты жоққа шығаруды доминикандықтар күмәнге ұшыратып, шіркеу ішінде талқыланды. Тарихшылар "шаһаршылдық" деп аталатын жағдайдың бір себебін анықтай алмаса да, бәрі де қоғамда, сондай-ақ шіркеудің кейбір бөліктерінде бүлікшілердің шынайы да, зұлым да екендігі туралы жаңа, бірақ кең тараған ой-пікірлер қалыптасқанын мойындады. Бұл өзгерістің себептері туралы ғалымдардың пікірлері үш топқа бөлінеді: шіркеудегі білімділер оны таратты дейді, халық дәстүрі солай етті дейді және сиқыршылық іс жүзінде қолданылды дейді. Осы үш ықтималдықтың ішінде Анкарлу мен Кларктың айтуынша, сиқыршыларды қудалауға басты қысым қарапайым адамдардан келіп, сот процестері негізінен азаматтық сот процестері болды. Орталықтандырылған аймақтарда апелляциялық сот билігі шектеуші әрекет жасады, бірақ күшті құқықтық немесе саяси бақылауға ие емес, әлсіз режимдер аймақтары сиқыршылар үшін апат болды. Ақырында, христиандық ойлау 1631 жылы Фридрих Шпе жазған Cautio Criminalis (Прокурорларға арналған сақтық шаралары) негізінде нығая түсті. Иезуит діни қызметкері ретінде ол Вестфалиядағы сиқыршылыққа қатысты сот процестеріне жеке куә болды. Мәсіхшілердің қайырымдылығын жүзеге асыру жөніндегі діни міндетімен қозғалған ол, "осыдан менің қаным қайнайды" деген сөзбен, азап шегудің адамгершіліксіз түрін суреттейді. Профессор ретінде Спи доминикандық сиқыршылар мен императорды қоса алғанда, оған рұқсат берген кез келген билікпен бірге қолданған қате аргументтер мен әдістерді ашуға тырысты. Шпидің негізгі әдістері - сарказм, мазақ және логика. 1965 жылы 7 желтоқсанда Католик шіркеуінің ІІ Ватикан кеңесі "Dignitatis humanae" деген жарлық шығарды, онда адамның және қауымның діни мәселелердегі әлеуметтік және азаматтық бостандығына қатысты құқықтар қарастырылған. Ватикан II-нің Nostra Aetate құжаты яһуди халқын құдайшылдық айыбынан босатты және Құдай Исраилмен жасаған келісімін әрқашан адал сақтағанын растады. 2000 жылдың 12 наурызында ол кешірім сұрады, өйткені "христиандар Ізгі хабарды жиі жоққа шығарды; билік менталитетіне беріліп, олар этностық топтар мен халықтардың құқықтарын бұзды және олардың мәдениеттері мен діни дәстүрлерін менсінбейді".
Протестанттық христиандық ой
Екінші дүниежүзілік соғыс пен Холокосттан кейін көптеген протестанттық теологтар христиандық теологияның еврейлерге деген жағымсыз көзқарасын қайта қарастыра бастады және нәтижесінде, суперсессионизм ілімін қабылдамауға мәжбүр болды. Бірақ христиандық ой-пікірлер тарихында (және философия мен басқа да діни ой-пікірлер) қазіргі төзімділік тұжырымдамасына ұқсас идеалдар да бар, оларды төзімділіктің ұзақ және біршама азапты "тарихқа дейінгі" ретінде қарастыруға болады. 1648 жылы Вестфалияда жасалған бейбіт келісімде дін бостандығының заманауи тарихтағы алғашқы мәлімдемесі жазылған. ХХІ ғасырда әлемдегі барлық дерлік қазіргі қоғамдар өздерінің конституцияларына немесе басқа да ұлттық жарияланымдарына адам құқықтарын қолдауға дін бостандығын енгізеді. Алайда 2014 жылы заң мен дін туралы симпозиумда Мишель Мак былай деді: "Дінге қатысты адам құқықтарына деген берік көзқарастың кеңінен таралуына қарамастан, дін мен сенім бостандығының бұзылуы, соның ішінде қатты қудалаулар жиі болып тұрады". 2018 жылы АҚШ Мемлекеттік департаменті жыл сайынғы есептер шығарады, онда әлемдегі 195 елдің шамамен 75% -ында орын алып жатқан діни еркіндіктің бұзылуы туралы егжей-тегжейлі мәлімет бар. Бұл төзімсіздіктің идеологиялық емес, әлеуметтік сәйкестікке байланысты әлеуметтік процесс екенін көрсетеді. Мысалы, Иракта христиандық елшілердің дәуірінен басталады, ол кезде Персия болды; АҚШ Мемлекеттік департаменті 1991 жылы Перс шығанағындағы соғыс басталғанда Иракта 1,4 миллион христианды анықтады. 2010 жылы христиандар саны 700 000-ға дейін төмендеді, ал қазіргі уақытта Иракта 200 000 мен 450 000-ға дейінгі христиандар қалды деп бағаланады.