Кіріспе

Литвалық тарихшы Симонас Даукантас (Szymon Dowkont; 28 қазан 1793 - 6 желтоқсан 1864) - литвалық/самогит тарихшысы, жазушы және этнограф. Литва ұлттық қайта өрлеуінің ізашарларының бірі, Литва тарихы туралы литва тілінде жазылған алғашқы кітаптың авторы ретінде танымал. Өмірінде бірнеше шығармасы жарық көрді, бірақ ол өлімге дейін көпшілік назарына ілінбей қалды. Алайда оның шығармалары Ұлттық қайта өрлеудің кейінгі кезеңдерінде қайта ашылды. Оның көзқарастары XIX ғасырдағы үш негізгі үрдісті бейнеледі: романтизм, ұлтшылдық және либерализм. Даукантас Самогитияда литвалық отбасында дүниеге келген. Ол ерікті шаруаның баласы болса керек, бірақ кейіннен өзінің асыл тұқымы екенін дәлелдеп, университет бітіріп, мемлекеттік қызметте жоғарылатуды талап етті. Ол Кретинга мен Земайтий Калвариядағы мектептерге барып, өте жақсы оқушы ретінде танылды. Даукантас Вильнюс университетінде заңгерлік білім алды, бірақ оның қызығушылығы филология мен тарихқа қатысты болды. Мектепті бітіргеннен кейін 1825 жылдан 1850 жылға дейін Ресей империясының мемлекеттік қызметшісі болып жұмыс істеді. Алдымен Ливония, Эстония және Курландия генерал-губернаторының Ригадағы кеңсесінде жұмыс істеді, содан кейін Санкт-Петербургке көшіп, Басқарушы Сенатта жұмыс істеді. Сенаттан ол Литваның 14-18 ғасырлардағы заң құжаттарының мемлекеттік мұрағаты Литваның Метрикасын зерттеді. 1850 жылы Даукантас денсаулығының нашарлауына байланысты жұмысынан зейнеткерлікке шығып, Самогитияға оралды, онда ол Варниде епископ Мотьевюс Валанчюстың қамқорлығында бірнеше жыл өмір сүрді. Ол өзінің кейбір шығармаларын епископтың көмегімен жариялауға үміттенген, бірақ епископ діни жұмысты бірінші орынға қойды және олар айтыса бастады. 1855 жылы Даукантас қазіргі Латвияға, кейін Папиле қаласына көшіп келеді. Даукантас жеті тілді білгенмен, тек литва тілінде жариялады. Ол көп еңбек сіңірген жазушы болды және көптеген кітаптармен жұмыс істеді - Литва тарихы бойынша зерттеулер, негізгі тарихи дереккөздер басылымдары, литва фольклорының жинақтары, полякша-литвалық сөздіктер, мектеп оқушылары үшін латын оқулығы, литва тілінің басылымдары, католиктік дұғалар кітабы, шаруалар үшін ауыл шаруашылығы нұсқаулықтары, классикалық римдік мәтіндердің аудармалары, Робинзон Крузодан шабыт алған жастар үшін роман. Алайда оның өмірінде осы еңбектерінің аз ғана басылып шықты. Ол тарих туралы төрт зерттеудің тек біреуін, "Ежелгі литвалықтар, таулылар және самогиттер сипаты" атты еңбегін 1845 жылы жариялауға қол жеткізді. Ол алғашқы дереккөздерді алу үшін көп уақыт пен күш жұмсап, жақсы оқыған эрудиция болған кезде, оның тарихи еңбектеріне романтикалық ұлтшылдық қатты әсер етеді және өткенді дидактикалық түрде идеалдандырады. Ол поэтикалық сипаттамаларды, риторикалық элементтерді және эмоционалды тілді қолданған, бұл оның тарихи шығармаларын әдеби шығармаға жақындатты. Оның тарихнамалары ғылыми мазмұны үшін емес, литвалық ұлттық болмысты дамытуға қосқан үлесі үшін бағаланады. 1832 жылы Вильнюс университеті жабылғаннан кейін литвалықтар 1904 жылға дейін кәсіби даярлықтан өткен тарихшыны таппады және Даукантас тарихын кеңінен қолданды. Даукантас тілді ұлттылықтың анықтайтын факторы ретінде анықтады және литвалық ұлттық қайта өрлеудің негізгі идеяларына айналған және литвалық тарихнамада XXI ғасырға дейін сақталған поляктарға қарсы ұлттық сезімді білдірді.

Шығуы және бастауыш білім беру

Даукантас 1793 жылы 28 қазанда Самогитиядағы Ленкимай маңында дүниеге келген. Ол жеті баланың (екі ұл, бес қыз) ең үлкені болған. Даукантас көмегімен оның ағасы Александр Вильнюс университетінде медицинаны оқыды. Екі ұлының (бірақ қыздарының емес) шомылдыру рәсімінен өткен жазбаларында олардың литвалық ақсүйектердің балалары екені көрсетілген. Бұл ақпараттың дұрыс немесе бұрмаланғаны туралы академиялық пікірталас болды. Бұл сол кездегі бай шаруалар арасында кең тараған тәжірибе болатын. Скуодас Қожалығының инвентаризациясының талдауынан отбасы ерікті шаруалар болғаны анықталды. Олар крепостнойлардан ерекшеленіп, кейбір жеке бостандықтарға ие болды және ерікті жұмыс істеудің орнына жалдамалы пәтер жалдау ақысын төледі. Сапиехалардың үйі 1831 жылғы көтеріліске қатысқаны үшін тәркіленгенде, отбасы құл болып айналды. Алайда, Эймантас Майлз инвентаризация тек отбасы асыл тектес емес екенін дәлелдей алмайды деп мәлімдеді, өйткені көптеген кедей асыл адамдар шаруаларға теңестіріліп, бай қожалықтарға жалға төленді. Отбасы 1,5 волок жерді және жайылымдарды өңдеп, Рига немесе Лиепаяда зығыр сату арқылы жалға алу үшін ақша жинады. Даукантас анасының қабірінде жазылған эпитафияға сәйкес, ол күйеуімен бірге Польша-Литва одақтастығының бөлінісіне қарсы Костюшко көтерілісі кезінде Лиепая маңындағы шайқасқа қатысты. 1799-1800 жылдары оның әкесі есімде етілген. Даукантас білімін оның ағасы, діни қызметкер Симонас Лопацинскис (1814 жылы қайтыс болған) қаржыландырады. Даукантас Кретингадағы екі жылдық бастауыш мектепте оқыған. 1808 жылы Вильнюс университетінің инспекторы мектепке келгенде, Даукантас 16 үлгілі екінші курс студенттерінің арасында (барлығы 68 студенттің ішінде) санатталған. Мектеп бағдарламасына поляк және латын грамматикасы, география, арифметика, дін және адамгершілік сабақтары кірді. Бір кезде Даукантас Жерайти Кальвариядағы төрт сыныпты алты жылдық (соңғы екі сыныпты бітіруге екі жыл кетті) мектепке оқуға түсті. 1814 жылы төртінші сыныптың соңғы төрт оқушысының бірі ретінде басқа инспектор оны атап өтті. Мектеп оқу бағдарламасын Вильнюс университеті белгіледі және оған табиғи құқық (Иероним Стройновскийдің оқулығы), классикалық антикалық, риторика, география, геометрия, алгебра, физика, жаратылыстану ғылымдары (Станислав Бонифаци Юндзильдің оқулығы), бау-бақша кірді. Алайда мұғалімдердің бәрі доминикандық монахтар болғандықтан, оқушылар күнделікті мессаға барып, ай сайын күнәларын мойындауға тиіс болды. 1806 жылы қарашада оқушылар арасында да самогит (литва) тілін қолдануға тыйым салынды. Ресми негіздеме поляк тілін үйренуді жеңілдету болды. Алайда, кейіннен Мотьеюс Валанчюстың растауы бойынша, студенттер де, мұғалімдер де поляк тілін жақсы білмейтін, ал Даукантас поляк тілінің дұрыс айтылуын ешқашан үйренбеген. 1814 жылы Даукантас қалтасында 10 рубль және арқасында киімдер қапшығымен Самогитиядан Вильнюске дейін Вильнюс гимназиясына аяқпен барды. Оқу жылы 1 қыркүйекте басталды, бірақ Даукантас тек 26 қыркүйекте бесінші курс студенті ретінде тіркелді. Сол жылы мектепте 423 оқушы оқыды, олардың басым көпшілігі - ақсүйектер мен лауазымды адамдардың балалары. Гимназия, жалпы Вильнюспен бірге, 1812 жылы Ресейге француз шапқыншылығынан кейін қалпына келді. Оның бастапқы үй-жайларын соғыс ауруханасы басқарған, сондықтан ол уақытша Вильнюс университетімен бөлмелерді бөлісті. 1815 жылдың маусым-шілде айларында гимназия оқушыларының жыл сайынғы жалпыға ортақ емтиханын ұйымдастырды. Даукантас аталмыш іс-шарада үздік шыққан 14 оқушының қатарына енді. Ол 1816 жылдың жазында гимназияны сәтті аяқтады.

Жоғары оқу орны

1816 жылдың күзінде Даукантас Вильнюс университетінің әдебиет және еркін өнер факультетінде, ол кезде Вильня императорлық университеті деп аталатын, оқуды бастады. Адам Мицкевич сол уақытта факультетке ауысты. Даукантас филологияға қызығушылық танытып, латын, орыс және поляк әдебиетін, француз тілін, риториканы, поэзияны, табиғи және жер заңдарын (leges patrias) зерттеді. Оның профессорлары арасында классикалық филология және поэзия мен риторика кафедрасының профессоры Леон Боровский (krytyk literacki) болды. 1817 жылы Даукантас философия кандидаты дәрежесіне өтініш берді, бірақ қажетті сертификаттарды бермегендіктен және диссертациясын аяқтамағандықтан қабылданбады. Тағы бір жыл оқығаннан кейін, 1818 жылдың күзінде Даукантас Моральдық және саяси ғылымдар факультетіне ауысты. Бұл оқулар судья немесе мемлекеттік қызметкер ретінде болашақтағы мансабыңызды қамтамасыз етуі мүмкін. Ол Даукантаны тарихшы ретінде қалыптастырған Онацевич Игнатийдің дәрістеріне қатысқан. Онацевич Кенигсберг университетінде оқыды және Тевтон орденінің мұрағатына қол жеткізді және Гомельдегі Николай Румянцевтің қожалығында мұрағаттарды зерттеумен бір жыл өткізді. Ол Литва тарихы бойынша Польша тарихынан бөлек пән ретінде сабақ құру үшін жеткілікті ақпарат жинады. Тағы бір маңызды профессор Данилович Игнатий Николаевич заңнан сабақ берді және литвалық жарғыларды, Казимир кодексін және литвалық хроникаларды зерттеді. 1819 жылы 12 шілдеде Даукантас канондық және римдік құқық бойынша заң кандидаты дәрежесін алды. Диплом алу үшін Даукантас өзінің асыл тұқым екенін дәлелдеу керек еді. Ол 1820 жылы 24 тамызда Вильня губернаторлығының шлахта маршалы Михаль Йозеф Рёмердің қолы қойылған үлкен пергаментін ұсынды, онда 1500 жылдардың аяғына дейінгі Олаваның Даукантай отбасының кең санжырасы сипатталған. Құжат шынайы болса да, тарихшы Витаутас Меркис Даукантас өзінің отбасын асыл Даукантай отбасына қосу үшін шежіресін өзгерткен деген қорытындыға келді. Бұл - асыл отбасылармен тегі бар шаруалар арасында тағы бір танымал тәжірибе. Даукантас 1821 жылы 25 қаңтарда диплом алды. Ол оқуын жалғастырып, канондық құқық, Рим азаматтық құқығы, қылмыстық құқық, жер құқығы, саяси экономика, тарих, логика және метафизиканы оқыды. 1820 жылдың күзінен бастап Даукантас жер заңдарынан басқа сабақтарға қатыспайды. 1822 жылы көктемде сабақ алуды тоқтатты. Барлық сыныптарда ол "жақсы" немесе "өте жақсы" баға алды, бірақ логика мен метафизикадан Аниол Доугирдтің білімін "қанағаттанарлық" деп бағалады. 1821 жылдың көктемінде Даукантас магистр дәрежесін алу үшін өтініш берді. Ауызша емтихандар 1821 жылдың қазан-қараша айларында өтті. Ол көптеген түрлі тақырыптар бойынша сұрақтарға жауап беруі керек болды, ежелгі Римнің заңдары мен тарихынан бастап, Дмитрий Угличтің алдамшыларынан бастап салық теориясы мен Ресей экономикасының ерекшеліктеріне дейін, Монтескье мен Адам Смиттің ойларына дейін. 1822 жылы шілдеде Даукантас өзінің отбасының бастығының табиғи, римдік және жер заңдарына сәйкес билігі туралы диссертациясын қорғады. 1822 жылы 15 шілдеде канондық және римдік құқықта магистр дәрежесін алды. Алайда, Даукантас диплом алу үшін 1825 жылға дейін күтуге мәжбүр болды. Бұл үшін діни істер және халыққа білім беру министрлігінің растауы қажет. Университет 1822 жылдың тамызында құжаттарды дайындады, бірақ олар орыс тіліне аударылуы керек болғандықтан қайтарылды. Аударма құжаттары 1824 жылдың наурызына дейін жіберілмеген. Кейінгі уақыттың бір бөлігі Филомат және Филарет құпия студенттік қоғамдарының жойылғанынан туындады (Даукантас есімі әлеуетті мүшелер тізіміне енгізілген, бірақ ол оларға қосылғаны туралы ешқандай дәлел жоқ). 1823 жылы мамыр айында ашылған бұл қоғамдардың мүшелері патшаға қарсы әрекеттері үшін сотталып, сотталды. Сот процестері аяқталғанға дейін студенттерге Вильнюстен кетуіне тыйым салынды және университет түлектерге диплом беруді тоқтатты. Процесс Виленский оқу округінің кураторы Адам Ежи Чарторыскиді Николай Новосильцевке ауыстыруға байланысты қайтадан кейінге қалдырылды. Қағаздарды жаңа куратор қарауы керек болды, ол 1825 жылдың ақпан айында Даукантас дәрежесін бекітті, содан кейін наурыз айында министрліктің мақұлдауымен. Ақырында университет 1825 жылы 30 сәуірде диплом берді. Даукантас диплом алуды күткен кездегі қызметі туралы нақты ақпарат жоқ. Бұрынғы өмірбаяндар оның Дорпат университетінде оқығанын айтқан, бірақ зерттеушілер Вацловас Би�...

Мемлекеттік қызметші

Магистрлік білімі бар Даукантас мемлекеттік қызметте жұмыс іздеді. 1825 жылы қыркүйекте оған Ливония және Санкт-Петербург губернаторлықтарына баруға рұқсат беретін паспорт берілді. Ол Ливония, Эстония және Курландия генерал-губернаторының Ригадағы кеңсесінде жұмыс тапты. Ресей империясындағы барлық мемлекеттік қызметкерлер 14 санатқа бөлінді, императорлық министрлерден бастап пойыз жүргізушілеріне дейін (барақаттар кестесін қараңыз). 1826 жылы Даукантас 9-ші санаттағы лауазымды тұлға ретінде танылды. Ол өзінің абыройлы мәртебесін дәлелдеу және үш жыл жұмыс тәжірибесі болуы керек еді. 1826 жылдың ақпан айында Ресейдің патшасы Николай I барлық ақсүйектердің әлеуметтік мәртебесін дәлелдеуді талап ететін жаңа заң әзірлеуді бұйырды. Бұл заң тек 1834 жылы мамыр айында қабылданған болса да, асыл тұқымнан шыққан адамды дәлелдеу әлдеқайда қиын болды. Даукантас пен оның ағасы Александрға, сол кезде Вильнюс университетінің студенті болған, олардың ата-тегін дәлелдейтін барлық құжаттарды Вильня губернаторлығының арнайы комиссиясына қайта тапсыруға тура келді. Комиссия екі ағайынды да дворяндыққа ие деп танып, 1832 жылдың қаңтар айында басқарушы Сенатқа қарасты Герольдияға құжаттарын жіберді. 1833 жылы мамыр айында Герольдия Даукантаны асыл адам деп таныды, бірақ оның бауырын емес. 1834 жылы сәуір айында Даукантас 8-ші санатқа көтерілді. 1831 жылғы көтеріліс кезінде Даукантас Ригада болды 1829 жылдың желтоқсаны мен 1834 жылдың шілдесі аралығында оған демалыс берілмеді. 1833 жылы ол үздік жұмысы үшін 75 және 110 рубльден екі марапатты алды. Біз Литва тарихымен қызығатынбыз, бірақ Риганың архивтік мұрағатына кіре алмадық. Ол жоғарылатылғаннан кейін өз орнын өзгертіп, Санкт-Петербургке көшуді шешті. Ол Үкімет Сенатының бірінші (әкімшілік) бөлімінде жұмыс істеуге өтініш берді. Даукантас 1835 жылы наурыз айында жаңа жұмысқа кірісті. Ол порттар мен Ресей империясының әскери-теңіз флотына қатысты қағаздармен жұмыс істеді. 1837 жылы наурыз айында ол Ресей империясының шығыс губернаторлықтарынан, соның ішінде Вильня мен Ковнодан келген барлық жағдайларды, шағымдарды және шағымдарды қарастыратын үшінші бөлімге ауысты. Даукантас бұл лауазымға тартылған, өйткені кеңсе Литваның 14-18 ғасырлардағы Литва Ұлы Герцогтігінің заң құжаттары жинағын қолданған. Франциск Малевскийдің көмекшісі болды. Оның жылдық жалақысы 286 рубль, тамаққа 57 рубль. Бұл аз ақша еді, ал Даукантас әртүрлі адамдарға Метрикада қажетті генеалогиялық және басқа да құжаттарды табуға көмектесу арқылы қосымша ақша табады. 1839 жылдың шілдесінде Даукантас Metrica-ның практикалық индексін жасауға көмектескені үшін жылдық жалақысына тең сыйлық алды. Алайда ол әдетте 12 және 15 жыл жұмыс істегеннен кейін берілген Санкт-Анна (2-сынып) немесе Санкт-Станислав (2-сынып) ордендерін алған жоқ. 1841 жылы ақпанда Даукантас ағасы Александр Цзарға қарсы Шимон Конарский құрған ұйымға қатысқан. Сұрау салғаннан кейін ол өзін-өзі өлтіруге тырысты және Херсон қаласындағы ауруханаға жеткізілді. Ол ауруханада 1841 жылы 5 қазанда қайтыс болды. 1848 жылғы төңкерістен кейін қатаң цензураны қоса алғанда, одан әрі қысым мен шектеулер болды. Полицияның назарын аударудан және жұмысынан айырылып қалудан қорқып, Даукантас өзінің тарихи зерттеулерін құпия ұстады және достары мен таныстарынан оның атын жарияламауды немесе атамауды сұрайды. Ол көптеген қайталанбайтын қалам атауларын қолданды және бірнеше рет аты жоқ шығармаларын жариялады, бірақ кейбір зерттеушілер оны көптеген литвалық жазушылар бар деген әсер қалдыру үшін жасады деп болжады. Тіпті "Будас сеновути литувий, калнинеи и земайти" еңбегін Теодор Нарбутқа жібергенде, Даукантас бұл шығарманы белгісіз адам жазғандай сипаттады.

Басқа тарихшылармен ынтымақтастық

Санкт-Петербургте Даукантас Литва тарихы бойынша зерттеулер жүргізді және бұрынғы профессоры Онацевич, Игнатий және Анастасевич, Василий Григорьевичпен жақын дос болды. 1845 жылы ақпанда екеуі де қайтыс болды. 1842 жылы Вильнюс теологиялық академиясы Санкт-Петербургке көшірілсе, Санкт-Петербургке литвалық зиялыларды көбірек әкелді. Даукантас көп жағдайда Мотьевюс Валанчусты, болашақ Самогития епискобын литва тілінде шығармалар жазуға талпындырған. Шағын Самогит шеңбері Лит пен Валанчюс 1844-1845 жылдары Литваға оралғанда қираған. Дегенмен, Даукантас пен Валанчюс хат алмасып, ынтымақтасып жүрді. Валанчюстың Самогития епархиясының тарихы туралы негізгі еңбегін Даукантас ықпалынан литва тілінде емес, поляк тілінде жазғаны ықтимал. Бұл еңбегінде Валанчюс Даукантасның "История жэмаитиска" қолжазбасын төрт рет және литвалық Метриканы (оның көшірмелерін тек Даукантастан алуға болатын) тағы төрт рет келтірді, бірақ, әрине, Даукантас пен оның көздерін жиірек қолданған, өйткені Валанчюс патшалық артықшылықтар алған жалпы 19 Самогит қалалары мен қалаларын атады. Литва тарихының тоғыз томдық кітабының авторы Теодор Нарбут 1842 жылдың наурыз айынан бастап Даукантаспен хат алмаса бастады. Олар кітаптар мен материалдарды алмасты. Барлығы Нарбут Даукантасқа 19 хат жазса, Даукантас Нарбутқа 20 хат жазды. Олардың басты міндеті Литва тарихымен байланысты тарихи құжаттар мен басқа да бастапқы дереккөздерді алу және жариялау болды. Даукантас әртүрлі поляк тарихшылары жариялаған жалған немесе өзгертілген дереккөздерге әсіресе абай болды. Олардың бастапқы дереккөздерді жариялау жоспары поляк тарихшыларынан бөлек литвалық құжаттарды жариялау туралы қасақана және принциптік шешім болды, олар Польша тарихының дереккөздерін (Źródła do dziejów Polski) жариялай бастады. Даукантас Нарбутқа өзінің немесе Онацевичтің бірнеше жылдар бойы жасаған түрлі құжаттардың 800-ге жуық көшірмесін жіберді, оның ішінде Die Littauischen Wegeberichte көшірмесі. Әсіресе, ол Альберт Виюк Кояловичтің әртүрлі литвалық дворяндық гербтерін каталогтаған және сипаттаған қолжазбасының көшірмесін жоғары бағалады. Нарбут қолжазбаны басып шығарудың жолын табуға уәде бергенде, Даукантас оған бірнеше айға көшірмені бере отырып, поляк баспагерлері түпнұсқа мәтінге ешқандай өзгеріс немесе өзгертулер жасамауы үшін басылымға бақылау жасауды қатаң тапсырды. Нарбут "Бычовец хроникасын" баспа басылымдарының бірінші томы ретінде жариялауды жоспарлаған, бірақ Даукантас одан да үлкен жоспарлар туралы уәде алғаннан кейін шыдамын жоғалтты. Олардың ынтымақтастығы 1844 жылы бұзылды. Нарбут өзінің жинағының ең құнды бөліктерін жоғалтып алғаннан ашуланған Даукантастан алынған құжаттарды ешқашан жариялаған да, қайтарып берген де жоқ. Нарбут қайтыс болғаннан кейін оның ұлдары әкесі жинаған негізгі дереккөздердің бір бөлігін, соның ішінде Даукантас көшірген 158 бетті Львовтегі кітапханаға (қазіргі Стефаник ұлттық ғылыми кітапханасы) сыйға тартты.

Зейнеткерлік

1846 жылы Нарбутқа жазған хатында Даукантас денсаулығының нашарлығына шағымданған, ол оны Ресей Сенатының суық және ылғалды мұрағаттарында ұзақ уақыт өткізгеніне байланысты деп есептеген. Ол жүру қиын екенін айтып, дәрігерлердің диагнозын жоққа шығарды. 1850 жылы жазда ол денсаулығын жақсарту үшін үш айлық демалыс сұрады. Қыркүйек айында ол Тельшиядағы неміс дәрігерінен 58 жасында және көптеген аурулармен ауырып, Санкт-Петербургте жұмысын жалғастыруға жарамсыз екендігі туралы ресми куәлік алды. Даукантас 1851 жылдың ақпан айында ресми түрде зейнеткерлікке шықты және оған жыл сайын 42,90 күміс рубль зейнетақысы берілді, бірақ бұл өмір сүруге жеткіліксіз болды және оған қосымша қаржылық қолдау қажет болды. Литваға көшуі 1850 жылы наурыз айында өзінің ескі досы Мотьеюс Валанчюстың Самогития епископы болып тағайындалуымен тұспа-тұс келді. Даукантас Вальньюстың тұратын және Самогитияның мәдени орталығы болып жатқан Варниа қаласында өмір сүрді. Ол Валанчустан 200 рубль жалақы алып, Валанчустың көмегімен жариялауға үміттенген тарихи зерттеулерінде жұмыс істеді. Алайда, көп ұзамай қарым-қатынас нашарлай бастады, өйткені Валанчюс діни жұмыс пен әдебиетті басымдыққа ие етті және Даукантас қалаған литвалық мәдени жұмыстарға көп қатысы жоқ міндеттерді тағайындады. Сонымен қатар, Валанчюстың тарих жазуға деген көзқарасы сынға толы болды. Ол Даукантастың тым идеалданған шығармаларын сынға алып, Даукантастың тарихи шығармаларының тілін мұқият бақылады. 1855 жылы жазда Даукантас Варниадан көшіп келді. Тарихшылар әдетте Даукантас пен Валанчюстың арасындағы қақтығысты көшіру себебі ретінде келтіреді, бірақ денсаулықтың нашарлауы мен полиция қуғын-сүргінінен қорқу да ықпал еткен болуы мүмкін. Қырым соғысына байланысты орыс полициясы ояу болды және олар 1845 жылы Даукантас жариялаған Будастың ежелгі литвалық, кальнейн және жерайлықтарына тап болды. Цензура кітапты қайта бағалап, оның крепостнойлыққа қарсы риторикасына сәйкес келмейтінін тапты. Полиция Даукантасқа барып, оның Варниден Курландияға көшіп келгенін біледі. Алайда кітап сатылып біткен еді, ал тергеу кітап дүкендерін кітаптың жаңа басылымы пайда болған жағдайда бақылауға алу туралы бұйрықпен аяқталды. Бұл кітап 1855 жылы қазан айында тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізілген алғашқы кітаптардың бірі болды. Даукантас қазіргі Латвиядағы Львовоға (Нью Бергфрид) көшіп барып, дәрігер және суретші Франциск Смуглевичтің туысы Петрас Смуглевичюспен бірге тұрады. Смуглевичусты құпия студенттік қоғамға мүше деп айыптады, бір жылға қамауға алды, кейін ақталды, бірақ әлі де полиция бақылауында болды. Литваның мәдени іс-әрекеттерін қатты қолдады. 1858 жылдың басында Микалуй Акелаитис Смуглевичусқа қоныс аударды. Акелаитис Даукантаны әкелік тұлға ретінде қарастырып, бір-бірінің жұмысын қолдайды. Даукантас өзінің тарихи зерттеулерін жалғастырды, лингвист Фридрих Курсхатқа Людвиг Реза мен Дэниел Клейннің кітаптарын және Йоханнес Войгттен тарихи дереккөздердің көшірмелерін алу үмітімен хат жазды. Ол Юргис Плиатеристен (1810) мұра еткен 1387-1561 жылдардағы тарихи құжаттар жинағын жинады және Теодор Нарбутқа берген құжатты жинауға соңғы рет тырысты. Даукантас Вильнюстегі Ежелгіліктер мұражайының құрылуын қолдады және Евстахий Тышкевичпен оның жинаған тарихи құжаттарының бір бөлігін мұражайға беруді үміттеніп хат алмасты. Акелаитис, Валанчюс және Даукантас қарапайым ауыл тұрғындарына арналған литва тілінде мерзімді журнал - Пакелевингас құруды ойлады, бірақ үкіметтен рұқсат ала алмады. Даукантастың төрт қолжазбасы басылып шығуға дайын еді (екі ауыл шаруашылығы кеңестері бар кітапша, Робинзон Крузоның литва тіліндегі қайта өңдеуі және литва тіліндегі баспаның екінші басылымы), бірақ олардың барлығы қаржы жетіспеушілігіне байланысты жарияланбады. 1859 жылы жазда Даукантас Жаунсвирлаукадан кетіп, бірнеше достар мен туыстармен бірге тұрып қалады. 1861 жылы қазанда Папиле қаласына барып, Игнотас Вайшвила епархиялық діни қызметкермен бірге тұрады. Оның денсаулығы нашарлай берді. 1861 жылы Даукантас пен Валанчюс соңғы ащы хаттар алмасып, достығын толығымен бұзды. Кейіннен осы хаттардың бірі "Аушра" журналында жарияланды. 1863-1864 жылғы қаңтар көтерілісі кезінде Даукантас не істегені белгісіз, бірақ оның бірнеше досы тұтқындалды, түрмеге жабылды немесе Сібірге жер аударылды. Вайшвила тұтқындалды, бірақ босатылды. Даукантас 1864 жылы 6 желтоқсанда қайтыс болд�...

Жариялану тарихы

Даукантас Литва тарихы туралы төрт түпнұсқа кітап жазды. Оның бір ғана шығармасы өмірінде жарық көрді. Даукантас өзінің зерттеулерінде көздердің қолжетімді еместігі, қаржының жетіспеуі, институционалдық қолдаудың жоқтығы (яғни оған көмектесетін мемлекеттік мекеме немесе университет жоқ) кедергі келтірді. Бұл жалғыздық, қымбат және көңілді іс болды. Кітап шығару қымбатқа түсетін іс еді. Мысалы, Даукантас 120 бетті латын грамматикасын басып шығарған баспагерге 2000 күміс рубль төлеуге мәжбүр болды. Даукантасқа қаржылай көмек көрсеткен жалғыз адам - Ксаверас Канапакис, ол Даукантас он кітаптың демеушісі ретінде санамаланған. Ол өзінің алғашқы тарихи еңбегі "Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių" (Ежелгі литвалықтар мен самогитяндардың істері) 1822 жылы Вильнюс университетінде оқып жүрген кезінде жазды. Бұл еңбек біздің заманымыздан бұрын 7 ғасырдан басталып, 1434 жылы король Иогайланың (Владислав II Ягило) өлімімен аяқталады. Бұл еңбек 1919 жылы ашылып, 1929 жылы алғаш рет басылып шықты. Бұл еңбек тарихшыларға немесе білімді адамдарға емес, балаларына тәлім-тәрбие берген және ата-бабаларының іс-әрекеттерін айтып берген литвалық аналарға арналды. Осылайша ол жас ұрпақты тәрбиелеуде әйелдердің рөлін мойындады. Оның екінші және ең ірі тарихи еңбегі - Istorija žemaitiška (Самогит тарихы) 1834 жылы аяқталды. Қолжазбаның 1106 беті болды. Даукантас оны 1848 жылы жариялауға үміттенген көрінеді, өйткені ол таза көшірмені тапсырды, ол 1983 жылы табылды. Бұл жұмыс 1572 жылы Сигизмунд II Августтың өлімімен аяқталды. "История Жемяитиска" (Литва тарихы) деп аталып, 1893 және 1897 жылдары АҚШ-та екі томда жарық көрді. 1850 жылы Даукантас оны Pasakojimas apie veikalus lietuvių tautos senovėje (Ежелгі литвалықтардың істері туралы әңгіме) деп қайта өңдеді, ол 1430 жылы Ұлы княз Витауттың өлімімен аяқталды. Ол оны Мотьеюс Валанчюстың көмегімен басып шығаруға үміттенді және әртүрлі түзетулері бар екі дана шығарылды. 1882 жылы Джонас Шлиупас оны жариялау үмітімен тағы бір көшірме жасады, бірақ 1201 жылға дейінгі алғашқы 96 бетті 1893 жылы Джонас Криаучиунас Мартинас Янкус баспасында басып шығарды, ал шығарма алғаш рет 1976 жылы толық жарияланды. Бұл Даукантас өзінің шын атымен қол қойған жалғыз қолжазба болды (бірақ ол сондай-ақ Йонас Айнорас деген псевдонимді қолданды). Оның үшінші тарихи кітабы "Будас сенови lietuvių, kalnėnų ir žemaičių" ("Ежелгі литвалықтар, таулылар және самогиттер сипаты") болды. Ол Аукштаитияға сілтеме жасау үшін kalnėnai (жоғары таулылар) сөзін шығарды. Орыс цензурасы қолжазбаны 1844 жылдың мамыр айында қарастырды, бірақ литва тілін білетін цензура табу қиын болғандықтан, жұмыс 1845 жылдың наурыз айында ғана бекітілді. Кітап 1846 жылы ақпанда Санкт-Петербургте басылып шықты. 1892 жылы АҚШ-та, ал 1935 жылы Литвада қайта басылды. Бұл Литва мәдениетінің алғашқы тарихы болды. Өлеңдер 1850 жылы Роцник Литерацкийде поляк тіліне, ал 1885 жылы Mitteilungen der Litauischen literarischen Gesellschaftде неміс тіліне аударылды. Мән-мазмұны басқа еңбектердегідей хронологиялық емес, тематикалық түрде дін, әдет-ғұрып, сауда, география сияқты тақырыптарды қамтитын тараулармен орналастырылған. Литваның ұзын валютасы мен Ұлы Герцогтіктің алғашқы монеталары туралы әңгімелейтін нумизматика туралы қысқа тарау 1930 жылға дейін ғылыми маңыздылығын сақтады. Кітапта литвалықтардың материалдық және рухани өмірі поэтикалық, әдеби тілмен сипатталған. Бұл шығарманың үзінділері литвалық мектептердегі литва әдебиеті сабақтарына арналған оқу материалдарына жиі енгізіледі.

Мазмұны

Даукантас халық пен мемлекетті бір-бірінен анық ажырататын алғашқылардың бірі болды. Ол ұлт мемлекет болып емес, тіл мен әдет-ғұрыппен анықталады деп сенді. Оның тарихы енді жоқ болған аумақ туралы емес (ол Адам Мицкевичтің аза тұтатыны), бірақ тірі халық туралы. Литва тілі мен әдет-ғұрыптары (фольклоры, әндері, ертегілері, мақал-мәтелдері) өмір сүрген кезде литва халқы да өмір сүретін. Дауканатас мәдениетті дамыту мен білім алуды тек әскери немесе саяси құралдармен ғана емес, қарсылық көрсетудің түрлері деп ұсынды. Сондықтан ол литвалық ұлттық болмысты бұрынғы Ұлы Литва Княздығымен емес, литва тілімен, халықтық мәдениетімен және әдет-ғұрыптарымен байланыстырды. Бұл идея Литва ұлттық қайта өркендеуімен одан әрі жалғасып, 1918 жылы тәуелсіз Литваның құрылуына әкелді. Ол сонымен қатар адамдар ажырамас құқықтармен туылған және халық пен мемлекет арасында әлеуметтік келісімшарт бар деген либералды идеяларды ұстады. Ол шаруалар мен басқа қарапайым адамдар ұлттың өзегі деп ойлады, осылайша поляктардың асыл ұлтқа баса назар аударған үрдісіне қарсы шықты. Оның басты мақсаты - қарапайым халық арасында отанға деген сүйіспеншілік пен литвалық ұлттық мақтаныш сезімін ояту еді. Ол поэтикалық және жанды сипаттамаларды, риторикалық элементтерді, монологтар мен диалогтарды және тарихи шығармаларын әдеби шығармаға жақындататын эмоционалды тілді қолданды. Әсіресе, жапайы орман мен шайқас көріністері көркемдікке ерекше көңіл бөледі. Даукантас ежелгі литвалықтардың идеалдық бейнесін суреттеді, олар стоикалық құндылықтарды ұстанады және ақсүйектер шетелдік әдет-ғұрыптарды қабылдап, жалқау болып, қарапайым халықты пайдаланбай бастағанша, кең орманды жерлерде бейбіт өмір сүрді. Бұл сурет Жан Жак Руссо мен Иоганн Готфрид Хердердің өркениетпен бүлінбеген жабайы адам асыл және жақсы деген идеяларын қайталады. Ол Ұлы князь Витаутты ұлы литвалық батыр ретінде бейнеледі, ал 1385 жылы поляк-литвалық одақ құруға бастамашы болған король Иогайла Литваға содан кейін келген барлық жамандықтар мен зұлымдықтардың символы болды. Ол Польша мен поляк абыройының Литваның мемлекет болуын жоғалтуы, литвалықтардың моральдық құлдыққа түсуі, Литва тарихының бұрмалануы мен бұрмалануы үшін кінәлады. Польша Литваға экономикалық құлдырау мен моральдық құлдырау әкелді - поляктардың жалпыға ортақ "жалған варварларды өркениетті" деген пікірінің қарама-қарсысысы. Мұндай күшті полякқа қарсы сезім поляк-литвалық одақты қасиетті деп санайтын поляк зиялылары арасында радикалды және батыл даму болды, бірақ ол поляк-литвалық екіжақты сәйкестікті қазіргі поляк және литвалық ұлттық сәйкестіктерге бөлу үшін жол ашты. Даукантас ұлттықты анықтайтын фактор ретінде тілді анықтады. 1883 жылы "Аушра" басылымы жарық көргеннен кейін литвалық белсенділер арасында поляктарға қарсы көзқарастар кеңінен таралды. Даукантас өткенді идеалға айналдырып, құдай етті. Виргиль Крапаускас Даукантастың Нарбутқа жазған хаттары Даукантас өзінің еңбектерінен гөрі жақсы ғалым екенін көрсетті деп мәлімдеді. Хаттарда Даукантас өзінің шығармалары өте романтикалық және дидактикалық болғанымен, бастапқы дереккөздерді жинау, жариялау және талдаудың жақсы әдістерінің қажеттілігін атап өтті. Даукантас әртүрлі тарихи құжаттарды іздестіруге көп күш жұмсады, бірақ тарихи жазбалар жоқ болған жерде тарихшылар бос орындарды толтыру үшін өз қиялдарын қолдануы керек деп сенді. Егер қайнар көз Литваға жағымды болса, ол оны сынға алмады және көптеген аңыздарды қабылдады. Мысалы, ол литвалықтар Герулдың ұрпақтары деген теорияны Альберт Виюк Кояловичтен алған (алғашқыда ол Рим палемонидтері туралы аңызды қабылдамаса да), прус патшасы Вайдутоның ежелгі демократиясын мақтаған және Адам Мицкевичтің Живила деген қысқа әңгімесінің еркін аудармасын қолданған. Бірақ ол Литваны жағымсыз суреттейтін дереккөздерді сынға алды. Мысалы, ол Стрева шайқасының Тевтондық есебін литвалық күштердің күйреуі деп сынға алған алғашқылардың бірі болды немесе литвалықтар Грунвальд шайқасына оралып, күресуді жалғастырды деп дәлелдеді. Даукантас білімінің нашар болғанына қарамастан, ол замандастарының білімін теңеген.

Пайдаланған дереккөздер

Жалпы алғанда, Даукантастың тарихи еңбектеріне негізінен Альберт Виюк Кояловичтің 1650 және 1669 жылдары жарық көрген екі томды Historiae Lituanae әсер етті, ол құрылымын, мазмұнын, риторикалық және стильдік элементтерін алған. Ол сондай-ақ Кристижонас Донелаитистен поэтикалық элементтерді алды. Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių 254 сілтемеден тұрады: 89 - Аугуст фон Коцебуе шығармаларына, 62 - Альберт Виюк Кояловичке, 29 - Николай Карамзинге, 15 - pl және 10 - Теодор Нарбутқа, барлығы 31 автор. Istorija žemaitiška 320 сілтеме келтірді; әртүрлі авторлардың саны 70-ке дейін өсті, көбінесе неміс тарихшылары. Пайдаланылған сілтемелерде ауытқу болды: фон Котцебуе (18 сілтеме) ықыластан шығып, оның орнына Йоханнес Вогт (75 сілтеме) келді, ал Хлебович мүлдем келтірілмеді. Кейде ол дереккөздерді сілтемеден тыс, Коялович, Котцебу, Войгттің шығармаларын тікелей плагиаттаған. Даукантас сонымен қатар алғашқы көздерге бірқатар сілтемелер қосты, соның ішінде Литва жылнамалары, Ливон рифмалы жылнамасы, Марбургтің Виганды, Петер фон Дусбург, Лукас Давид жылнамалары. Қолжазбаның соңына қарай цитаталар сирек кездеседі. 1440-1572 жылдар аралығын қамтитын 227 беттен тек бес сілтеме, оның ішінде екеуі Ян Ласицкиге қатысты. Будас сев. литвалық, калниани ир земайтицте Даукантас литвалық Метрикадан бірнеше құжатты келтірді, бірақ оны жиірек келтіруге қорықты, өйткені ол Метрикаға қол жетімділігін жұмыспен байланысты емес мақсаттар үшін пайдаланып жатқанын патша билігінің қалауысыз назарын аударуы мүмкін еді (Метрика кез-келген өзгерістер мен жалғандықтардан аулақ болу үшін мұқият күзетілді). Бұл еңбегінде Даукантас өзінің библиографиясын кеңейтіп, "De moribus tartarorum", "lituanorum et moscorum", "Henry of Livonian Chronicle", Александр Гуагнини мен Ян Ласицкийдің және басқалардың еңбектеріне сілтеме жасады. Ол сондай-ақ литвалық фольклорды, этимологияны және семантиканы дереккөз ретінде қолданды. Даукантас көптеген еңбектер мен авторларды, соның ішінде Тацит немесе Птолемей сияқты кейбір классикалық тарихшыларды келтірген болса да, ол Польша мен Литва арасындағы одақты қолдаған және Литваны Польшаның бір аймағы деп санайтын поляк тарихшыларын келтірмеді. Ол әсіресе Ян Длугосты ұнатпайтын және едәуір аз ғана келтіретін. Жалпы алғанда, Даукантас классикалық және жаңа батыс дереккөздерімен таныс, білімді және жақсы оқыған адам болған. Ол жеті тілді білген: литва, орыс, поляк, латын, неміс, латыш және француз тілдерін.

Сөздіктер

1838 жылы жарық көрген қысқаша латын-литва сөздігіне қоса, Даукантас тағы үш сөздік құрастырды, бірақ олар жарияланбады. Литвалықтар әлі күнге дейін Константинас Сирвидастың 1620 жылы алғаш рет жарияланған полякша-латынша-литвалық сөздігін қолданды. Сондықтан Даукантас жаңа полякша-литваша сөздікті бастаған жалғыз литвалық емес. Микалуас Акелаитис, Лоринас Ивинскис, Дионизас Пошка, Симонас Станевичус, Киприонас Незабитаускис және басқалар сөздік құрастыруды бастаған, бірақ олардың еңбектері жарияланбаған. Даукантас жазбалары лексикографиялық ақпарат бермеді (мысалы, есімдердің жынысы) және белгілі бір сөздің сөйлемде қалай қолданылатынын көрсететін мысалдар өте аз болды. Бұл лексикографиялық кемшіліктер Даукантастың грамматика, синтаксис немесе стиль бағасына тек сөздерге ғана назар аудару үрдісін көрсетеді. Ол литва тілінің сөздікке бай екенін және басқа тілдерге тең екенін дәлелдегісі келді, бірақ сөздіктердің практикалық аспектілерін елемеді. 1838-1846 жылдары Даукантас польша-литва тілінде 23000 сөзден тұратын сөздік жасады. Тек 2244 сөзден тұратын бір үзінді ғана сақталған. Польша тіліндегі сөз тізімі 1815 жылы Ян Литвинский шығарған сөздіктен алынған. 1842-1850 жылдары литва тілінің латын сөздігін құрастырумен айналысты. Аяқталмаған шығармада 3977 сөз бар, ол Gwĩldós сөзінде тоқталады. 1850-1855 жылдары Даукантас үш томдық 2280 бетті полякша-литваша сөздік құрастырды. Ол аяқталмаған және Джонас Круопастың есебі бойынша, онда 56 567 поляк сөзі бар, бірақ литва тілінде тек 37 677 сөз бар. Польша тіліндегі сөздердің негізгі тізімі үшін Даукантас 1847 жылы pl басылымы шығарған полякша-французша сөздікті қолданды. Соңғы сөздіктің қолжазбасын Даукантас туыстары 1911 жылы Литва ғылыми қоғамына тапсырды. Онда литвалық сөздікті Казимерас Буга зерттеді, ол литвалық сөздік үшін литвалық сөздерді таңдап алды. Поляк-литва тілінің үш томдық сөздігі алғаш рет 1993-1996 жылдары жарық көрді.

Оқушыларға арналған кітаптар

Даукантас литвалық оқушылардың латын тілін үйренуде қиындыққа тап болғанын түсінді, өйткені олар поляк тіліндегі оқулықтарды қолдану керек еді және көптеген литвалықтар мектепке кірмес бұрын поляк тілінде сөйлемейді. Сондықтан 1837 жылы ол 120 бетті латын грамматикасын шығарды. Ол литва грамматикасының негізгі кіруімен басталды, содан кейін латын грамматикасының ережелері жасалды. Осылайша, бұл кітап литва грамматикасының алғашқы оқулықтарының бірі болды. 1838 жылы Даукантас француз жазушысы Шарль Франсуа Льомондтың Epitome historiae sacrae атты еңбегін басып шығарды және 42 бетті латынша-литвалық сөздікке 2,350 латын сөздері мен 250 сөз комбинациясы, 3,880 литвалық сөз және 260 сөз комбинациясы қосылды. Бұл кітап мектеп оқушыларына латын тілінен қосымша оқу құралы ретінде берілген. Бұл еңбек өте танымал болды және жиі сөздікпен бірге басылып шығатын. Даукантас латын сөз тізімін құрастырмаған, бірақ оны поляк тіліндегі басылымнан аударған. 1841 жылы поляк мәдениетін әлсірету үшін патша билігі Самогития епархиясына литва тілін үйрететін шіркеу мектептерін құруға рұқсат берді. 1842 жылы Даукантас "Абэцельта lietuvių, kalnėnų ir žemaičių kalbos" (литва, таулы және самогит тілдерінің әліпбиі) атты кітаптың 1500 данасын басып шығарды. Кітапта орыс тіліне арналған 18 бет және діни емес оқу материалдарының үлгілері бар. Кітапқа дәстүрлі дұғалар мен катехизис кіргенмен, оған қысқаша моральдық ілімдер (мысалы, ата-анаңды құрметтеу), жеті аңыз және 298 литвалық мақал-мәтелдер қосылды. Кейбір мақал-мәтелдер қарапайым, қарапайым болғандықтан, оларды қолмен сызып тастау керек болды. Алайда ол танымал болмады. Мотьюс Валанчусқа жазған хатында Даукантас екі жылда 400 данадан аз сатылды деп қатты шағымданады. 1849 жылы Даукантас дінге жатпайтын мәтіндерді алып тастаған баспаның екінші басылымын дайындады, бірақ қолжазба цензура кеңсесінде талап етілмеген болып қалды. 1862 жылы тағы бір басылым дайындалды, ол бірнеше қарапайым мақал-мәтелдерден басқа түпнұсқа мәтінін қайтарып берді, бірақ литвалық баспасөзге тыйым салғандықтан оны жариялауға болмайды. Даукантас мектеп оқушылары үшін тағы бес кітап дайындады, бірақ оның өмірінде тек екеуі ғана жарық көрді. Ол Федрдің аңыздарының аудармасын (оларды алғаш рет 1824 жылы аударған) және Корнелий Непостың De viris illustribus-тен 1846 жылы өмірбаянның аудармасын жариялады. Ол литвалық халық аңыздарына қызығушылық оятамыз деген үмітпен ертегілерді жариялады. Ол Жоахим Генрих Кампедің "Робинзон дер Юнгер" романын екі рет аударды және қайта өңдеді (Робинзон Крузодан шабыт алды) бірінші рет 1846 жылы 397 беттік "Рубинайтис Пелиузе өмір" (The Life of Rubinaitis Peliūžė; алғаш рет 1984 жылы жарық көрді) және кейін 1855 жылы 495 беттік "Паланг Петрис" (Паланга Петрисі; қолжазба жоғалды). Ол мәтінді литвалық атауларға, географиялық атауларды Литвадағы жерлерге, аборигендік құдайларды пұтқа табынушы литвалық құдайларға ауыстыру арқылы және Американың Курониялық отарлауынан тарихи деректерді қарыз алу арқылы бейімдеді, бірақ басқа жағынан Кампе мәтініне адал болды. Сондай-ақ, ол римдік тарихшы Юстиннің еңбегін аударды.

Басқа жұмыстар

Даукантас литва тілі мен оның тазалығына құштар болған. Ол сол кездегі литвалық тіліндегі ең танымал кітаптар - діни кітаптар литва тілін білмейтін шетелдіктермен жиі аударылатынына алаңдаушылық білдірді. Осылайша, дұғалар кітабының тілі әртүрлі славян тілдерінен алынған қарыз сөздер мен варварлықтарға толы болды. Сондықтан 1843 жылы ол дұғалар кітабын - лайықты литва тілінде - дайындауды қолға алды. Ол сол кездегі түрлі танымал кітаптардан дұғалар алып, қолжазбасын епископ П. Қолжазба тек 1847 жылы епархиядан мақұлдау алды, бірақ белгісіз себептермен басылып шықпады. Даукантас барлық жанрлардың үлгілерін (жырлар, мақал-мәтелдер, ертегілер және т.б.) жинаған алғашқы адам болды. литвалық фольклордың бір бөлігі. Ол өзінің бірнеше шығармаларына литвалық мақал-мәтелдерді қосты, бірақ бұрынғы еңбектерінде басқа авторлар жариялаған мақал-мәтелдер қолданылған. Ол жалпы саны 932 мақал-мәтелді баспаға шығарды. 1834-1835 жылдары Даукантас литвалық ертегілер, аңыздар, әзіл-сықақ әңгімелер жинақтарын жинауға кірісті. Қолжазбалар жинағын Джонас Джаблонскис тауып алды және толықтай 1932 жылы жариялады. Даукантас литвалық халық әндерін жиі жинаған. Даукантас жинаған шамамен 850 ән сақталған, көбінесе Литваның Мартинас Мажвидас ұлттық кітапханасында. 1846 жылы 118 ән мен 190 мақалдан тұратын жинағын шығарды. Даукантас әндерді еркін өңдеп, кейде екі әнді біріктіріп шығаратын. Бұл кітап өте танымал болды, Литва кітапханаларында оның бірнеше данасы ғана сақталған, ал олардың барлығы көп қолданыста болған. Бұл әндердің 70-ке жуығын Георг Генрих Фердинанд Нессельман 1853 жылы, ал алтысын 1857 жылы Август Шлейхер баспаға шығарды. Даукантас тағы үш томда жұмыс істеген, бірақ олар жарияланбаған. Даукантас уақытының көп бөлігін Литвадан тыс жерде өткізгендіктен, ол жергілікті көмекшілерге (интеллигенция мүшелері немесе студенттер) қарапайым ауыл тұрғындарына барып, фольклор үлгілерін жазып, Даукантасқа жіберуге мәжбүр болды. Осылайша әндерді 40-қа жуық адам жинады. Оның фольклорлық жинағы 1983-1984 жылдары екі томдық болып жарық көрді. 1847 жылы Даукантас литвалық шаруалардың шаруашылық жағдайын тиімді және тиімді шаруашылық әдістері арқылы жақсарта алатынына үмітпен ауыл шаруашылығы кеңестері бар кітапшаларды аударып, басып шығара бастады. Олар экономикалық даму ұлттық сананың дамуына әкеледі деген идеяға алғашқы практикалық қадам болды. Ол 1847 жылы темекі мен хмель туралы еңбектер жариялады. Келесі жылы ол бал ара шаруашылығы туралы кітапты қайта жариялады. Ол литва тілінде 1801 және 1820 жылдары жарық көрген. 1849 жылы Даукантас үш кітапшаны шығарды: жеміс ағаштары туралы, ағаш тұқымдары туралы және өртке қарсы іс-қимыл туралы (алғаш рет литва тілінде 1802 жылы жарық көрді). Мал азығы шөптері туралы соңғы кітап 1854 жылы жарық көрді. Даукантас орыс және поляк тілдерінен тағы екі мәтінді аударған, бірақ олар жарияланбаған. Даукантас осы мәтіндерге өз бетінше кіріспелер енгізді, ол жиі тарихқа оралды. Мысалы, ағаш тұқымы мен ара шаруашылығы туралы кітаптарда Литваның ежелгі ормандары туралы айтылған.

Тіл және стиль

Даукантас литва тілінің тазалығына құштар болған. Ол үшін бұл тілдің поляк және орыс тілдерімен қатар, шеттетіліп, қоғамдық өмірден шығарылған кездегі құндылығы мен маңыздылығының басты дәлелі болды. Тілді қолданудың практикалық мәні (түсініктілігі, түсініктілігі, ыңғайлылығы) маңызды емес еді. Ертедегі еңбектерінде Даукантас ауыр самогит диалектісінде (доунникар суб-диалектісі) көптеген диакритика мен архаикалық сөздерді қолдана отырып жазды, кейбіреулері тіпті латыш немесе прус тілінен де алынған. Тіпті оның замандастары, соның ішінде өздерінің самогит Мотиюс Валанчюс пен Каетонас Незабитаускис те тіл түсіну қиынға соқты деп шағымданады. 1845 жылдан кейін ол ауыл шаруашылығына арналған кеңесі бар кітапшалар шығара бастағанда, оның тілі аукштаит диалектіне көбірек ұқсап, салмағы аз болды. Оның орфографиясы өте әртүрлі және тіпті бір қолжазбада да сәйкес келмейді, өйткені ол поляк тілінің ерекшеліктерін жоюды және прусиялық литва орфографиясының ерекшеліктерін қосуды қалайды. Даукантас көптеген неологизмдерді жасау керек болды. Үш томдық полякша-литваша сөздікте 3800-ге жуық неологизмдер бар. Литва тілінде грамматика жазған алғашқылардың бірі ретінде оған бірқатар грамматикалық терминдер жасау керек болды. Көптеген неологизмдердің кейбіреулері қазіргі стандартты литва тілінде кеңінен қабылданды және қолданылды, соның ішінде laikrodis (сағат), prekyba (сауда), vaistininkas (фармацевт), vietovė (орналасу), būdvardis (сурет), ал басқалары қабылданбады, соның ішінде aušrėnai (Балттар), laikoskaitlis (хронология), rūdarbis (тігінші). Ол латыш тілін шет тілі деп санамады және оның сөздерін жиі алды, мысалы, латыш тілінен қан үшін asinas, латыш тілінен muižė muiža иелік үшін. Осындай қарыз сөздердің бірі, мемлекет немесе саясаттың valstybė, стандартты литвалық сөзге айналды. Даукантас әуесқой лингвист болғандықтан, ғылыми салыстырмалы әдіс орнына ұқсас дыбысталатын сөздерге негізделген этимологияларды жиі ұсынды.

Мұра

Даукантас жасырын өмір сүріп, оның көптеген шығармалары жарияланбаған кезде, Литваның ұлттық қайта өркендеуі оның патриотизмін атап өтті. Литва тіліндегі алғашқы газет - "Аушраның" алғашқы санында Юнас Шлюпас Даукантас туралы көп бөлімді өмірбаян жариялай бастады және оның шығармаларын жариялау идеясын көтерді. Даукантас жазған екі тарихи зерттеу алғаш рет Vienybė lietuvninkų журналында, ал кейін 1890 жылдары литвалық америкалықтардың жеке кітаптарында жарық көрді. Даукантас өмірі мен шығармашылығын 1887 жылы Санкт-Петербург Императорлық Ғылым академиясына мақала ұсынған Эдуардс Вольтерс, 1893 жылы Варпас журналында мақала жариялаған Джонас Джаблонскис және 1898 жылы АҚШ-та Даукантас туралы құжаттар жинағын жариялаған Мечисловас Давайнис Сильвестраитис зерттеді. 1893 жылы литвалық газеттер оның туғанына 100 жыл толуын атап өтті. Сол кезде Даванис Сильвестраитис Даукантаны өмірінде көрген адамдармен сөйлесіп, оның портреті жасалсын деп суретші алып келді. Нәтижесінде шыққан портрет, көркемдік сапасы төмен болса да, Америка Құрама Штаттарында Антанас Милукастың жинақтаған альбомында жарияланды. 1901 жылы Юозас Тумас Вайжантас 1850 жылы суреттелген қазіргі кездегі жалғыз портретті тапты. Осы суреттің негізінде Петрас Римша 1905 жылы гипс рельефін жасаған. 1910 жылы Даукантас туыстары оның қолжазбалары мен кітапханасын Литваның ғылыми қоғамына тапсырды, бұл оның өмірі мен шығармашылығын одан әрі зерттеуді алға тартты. Тарихшы Августинас Янулаитис 1913 жылы Даукантас туралы кең көлемді өмірбаянды және 1922 жылы оның сақталған хат-хабарларын жариялады. Даукантаның шығармалары литвалық әдебиеттің литвалық мектеп оқу бағдарламасына енгізілді. 1924 жылы литвалық мұғалімдер Даукантас ескерткіші үшін қаражат жинауды бастады. Бронза мүсінді Винкас Грибас жобалап, 1930 жылы Папиле қаласында орнатты. Сол кезден бастап Даукантаның өмірі мен шығармалары көптеген академиялық зерттеулердің тақырыбы болды. 1955 жылы оның таңдамалы шығармаларының екі томы жарық көрді, содан кейін оның басқа шығармаларының қайта басылымдары немесе алғашқы басылымдары жарық көрді. Оның өмірбаянын Витаутас Меркис (1972, екінші басылым 1991) және Саулюс Жукас (1988) жеке монографиялар етіп жариялады. 1927 жылы Кабылдағы Ұлы соғыс музейінің бағында мүсінші Юозас Зикарастың қола бюсті орнатылды (бюстті Кеңес өкіметі қиратып, 1988 жылы қалпына келтірді). 1983 жылы Акмен аудандық әкімдігі Даукантас өмірінің соңғы жылдарында болған Папиледегі бұрынғы діни қызметкерлердің үйін мемориалдық мұражайға айналдырды. 1993 жылдан бастап 2015 жылы еуроны енгізуге дейін Даукантас 100 лита банкнотында бейнеленген. 1993 жылы мүсінші Регимантас Мидвикистің туған жері Ленкимайда ескерткіші ашылды. Симонас Даукантас сыйлығы 1989 жылы тарихи зерттеулер, әдебиет немесе басқа да мәдени жұмыстардағы жетістіктер үшін құрылды. Екі жылда бір рет берілетін бұл сыйлықты 2003 жылдан бері Скуодас аудандық әкімдігі басқарады. Оның бұрынғы иелері арасында тарихшылар Витаутас Меркис, Альфредас Бумблаускас, Эдвард Гудавичус, лингвист Гиедриус Субачюс бар. Литва тарихындағы оның орнын Вильнюс қаласындағы Президент сарайына қараған Даукантас алаңы да еске алады. Сейм (Литва парламенті) 2018 жылды Даукантастың жылы деп жариялады.

Даукантас баспасында жарық көрген шығармалар

Түпнұсқалық атауы Қазіргі литва тілінің жазылуы Аудармалық атауы Қалам атауы Жыл сипаттамасы Prasmą łotinû kałbos Prasma lotynų kalbos Латын тілінің алғашқы нұсқасы К. В. А. Грунард; 390 литвалық мақал-мәтелдер Pamokimas ape auginimą taboku Pamokymas apie auginimą tabako Темекі өсіру туралы кеңес Юнас Гирденис 1847 Дмитрий Николаевич Струковтың орысша еңбегінен аударған ауыл шаруашылығы кеңестері Naudinga bĩttiû knygele Naudinga bičių knygelė Пайдалы ара шаруашылығы кітапшасы (тізімде жоқ) 1848 Даниэль Готтлибтің неміс еңбегінен аударған ауыл шаруашылығы кеңестері Settegast Pamoks apełą sodnus arbaginus wajsing mediûûoks da Pamlas apie sodus arba daigynus vaisingų medžių Білім беру бақтарда немесе жеміс ағаштарында Антонның Žejmys 1849 Ауыл шаруашылығы кеңестері dekimôą kajp rinkti medĩnès siekłàs Pamokymas, kaipti medžių sėklas Өсімдіктер тұқымын қалай жинау туралы кеңестер Юнас Гирденис 1849 орысша аударған ауыл шаруашылығы кеңестері Ugnęs pasolės pasolnes pasolnes pasolnes Өрт сөндіру туралы кеңестерлік туралы кеңестер 1849 жылы жылы жылы жылы жылы жылы жылы жылынан бастап Агроға қарсылық туралы кеңестермен байланыстыру туралы кеңестер