Кіріспе

Тілдік дау Хинди-урду даусы 19-шы ғасырдағы отарлаушы Үндістанда ұлттық тіл ретінде қазіргі стандартты хинди немесе стандартты урдуды таңдау керектігі туралы пікірталастан туындады. Хинди және урду тілдері сөйлеу тілдері ретінде өзара түсінікті, кейде олар бір сөйлеу тілінің диалектілері немесе регистрлері деп саналады. Алайда, тіл жазу үшін қолданылатын тиісті жазу жүйелері әртүрлі: хинди тілі деванагари тілінде жазылады, ал урду тілі араб жазуының өзгертілген нұсқасын қолданады, олардың әрқайсысы тек екіншісінде сауатты оқырмандарға мүлдем түсініксіз. Қазіргі стандартты хинди және урду екеуі де хиндустанидің дехлави диалектісінің әдеби формалары болып табылады. Перс араб жазуының бұл тілінің түрі стандарттау процесіне және Моғол дәуірінің аяғында (18 ғасыр) одан әрі парсыландыруға ұшырады және ол урду деп аталды, бұл түрік сөзі ordu (армия) немесе orda және "лагерь тілі" немесе "Забан и Орду" немесе жергілікті "Лашкари Забан" ретінде пайда болды. Әдеби тіл ретінде урду әміршілердің, элитаның ортасында қалыптасты. 1837 жылы ағылшын тілімен бірге Британдық Үндістанның солтүстік бөлігінің ресми тілі болып табылады. Хинди тілі Дели диалектісінің стандартталған әдеби тіркелімі ретінде 19 ғасырда пайда болды; Брадж диалектісі деванагари жазуында XIX ғасырға дейін басым әдеби тіл болды. Хинди қозғалыстарының Дели диалектісінің деванагари нұсқасын хинди атауымен насихаттау үшін күш-жігерлері 1880 жылы урдуның ресми орнын ауыстыру үшін қарқын алды. ️ [[1881]] жылы [[Британ]] [[Радж]]ы бихардағы [[перс]] [[араб]] жазуын [[Каити]] және [[Деванагари]] жазуымен алмастырды. ️ [[1881]] жылы [[Британ]] [[Радж]]ы бихардағы [[перс]] [[араб]] жазуын алмастырды. ️ [[Хиндустан]] тілі - [[Солтүстік Үндістан]]ның солтүстік бөлігінде (тарихи түрде Хиндустан аймағы деп аталады) сөйленетін тіл. Урдю тілі жергілікті Дели диалектісінің грамматикасы мен негізгі сөздік қорын сақтағанмен, ол Насталек жазу жүйесін қабылдады. Үрду, хинди сияқты, бір тілдің түрі, хиндустани. Ол ортағасырлық (6-дан 13-ға дейінгі ғасырлар) Апабрамша регистрінен, оның алдындағы Шорасени тілінен, басқа да қазіргі заманғы Үнді-арий тілдерінің ата-бабасы болып табылатын Орта Үнді-арий тілінен пайда болды. 75% -ға жуық урду сөздерінің этимологиялық тамыры санскрит пен пракритте, ал 99% -ға жуық урду етістіктерінің тамыры санскрит пен пракритте. Орда тілінің қалған 25% сөздік қоры парсы және араб тілдерінен алынған. Уақыт өте келе араб қарпімен жазылған хиндустани тілі әдеби тілге айналды. Деванагари қарпімен жазуды таңдаған индустар мен мұсылмандар мен кейбір индустар арасында, урду қарпімен жазуды таңдаған индустар арасында біртіндеп бөліну пайда болды. ХІХ ғасырдың аяғында хинди қозғалыстарының дамуы бұл айырмашылыққа ықпал етті. Профессор Пол Р. Брас өзінің "Тыңтүстік Үндістанда тіл, дін және саясат" атты кітабында былай деп жазды: "Хинди-урду" даулы мәселесі өзінің қайғылылығымен адамдар өз тілдеріне субъективті мән бергенде, тіл топтары арасындағы объективті ұқсастықтардың қаншалықты маңызды емес екенін көрсетеді. Бір тілде сөйлесуге дайын болу - бұл жай ғана сөйлесу қабілетімен салыстырғанда мүлдем басқа нәрсе. Бұл даудың ең басты себебі 1860 жылдары Солтүстік Үндістанда қолданылған тіл саясаты деп саналады. Ол кездегі үкімет мектепте білім беру құралы ретінде хинди мен урду тілдерін де қолдаса да, ресми мақсаттар үшін хинди немесе нағари жазуын қолдамады. Бұл саясат хинди немесе урду тілінде білім алған студенттердің арасында мемлекеттік жұмыс үшін бәсекелестікке әкелді, бұл ақыр соңында қауымдық нысанға ие болды.

Хинди және урду қозғалыстары

1867 жылы Үндістанда Британдық Радж кезінде Агра мен Оудхтың біріккен провинцияларындағы кейбір индустар хинди тілін урду тілі орнына ресми тілге айналдыруды талап ете бастады. Банарестегі Бабу Шива Прасад Нагари жазуының алғашқы қолдаушыларының бірі болды. 1868 жылы жазылған "Сот таңбалары туралы меморандумда" ол Үндістанның алғашқы мұсылман билеушілерін парсы тілін үйренуге мәжбүрлеген деп айыптады. 1897 жылы Мадан Мохан Малавия "Солтүстік-Батыс провинциялары мен Оудхтағы сот сипаты және бастауыш білім" атты құжаттар мен мәлімдемелер жинағын жариялады. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында бірнеше хинди қозғалысы құрылды. Олардың ішінде 1893 жылы Банараста құрылған Нагари Прачарини Сабха, 1910 жылы Аллахабадта өткен Хинди Сахиат Саммелан, 1918 жылы Дақшина Бхарат Хинди Прачар Сабха және 1926 жылы Rashtra Bhasha Prachar Samiti болды. Бұл жарлық урду тілін қолдайтындардың наразылығын, ал хинди тілін қолдайтындардың қуанышын туғызды. Алайда бұл бұйрық символдық мәнге ие болғандықтан, онда тек қана нағари жазуын қолдану туралы ереже жоқ. Перс араб тілі Солтүстік-Батыс провинцияларында басым болды және тәуелсіздікке дейін Оудх әдебиетінде басым болды. Бал Гангадар Тилак деванагари жазуын ұлтшылдық қозғалыстың маңызды бөлігі ретінде қолдады. Конгресс пен тәуелсіздік қозғалысының тіл саясаты оны тәуелсіз Үндістанның ресми тілінің баламасы ретінде қалыптастырды. Тәуелсіздік қозғалысы кезінде хинди тіліне діни және саяси көшбасшылар, әлеуметтік реформаторлар, жазушылар мен зиялы қауымдар қолдау көрсетті. 1950 жылы Үндістан конституциясы қабылданған кезде ағылшын тілімен бірге хинди тілі де ресми тіл ретінде танылды.