Кіріспе

(1880–1932) – ағылшын жазушысы және сыншысы. Гилс Литтон Стрейчи (/dʒaɪlz ˈlɪtən ˈstreɪtʃi/; 1 наурыз 1880 – 21 қаңтар 1932) Блумсбери тобының негізін қалаушы мүшесі және «Ардақты викториандықтар» кітабының авторы. Ол психологиялық түсінік пен сынықсызданған көзқарас пен өткір зерделілікпен үйлесетін өмірбаянның жаңа форматын қалыптастырды. Оның «Королева Виктория» (1921) атты өмірбаяндық еңбегіне Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығы тағайындалды.

Жастық шақ

Стрейчи 1880 жылдың 1 наурызында Лондонның Клэпхэм Коммонындағы Стоуи Хаусінде дүниеге келді. Ол британдық отарлық қарулы күштерінің офицері, генерал-лейтенант сэр Ричард Стрейчидің бесінші ұлы және 11-ші баласы еді. Ол 16 ғасырдың басында өмір сүрген Гилс Стрейчи және 1870 жылдардың соңында Үндістанның вице-патриоты болған Ричард Стрейчидің досы, Литонның бірінші графы Гильс Литонның құрметіне аталды. Литон графы Литон Стрейчидің куәгері болды. Стрейчилердің барлығы 13 баласы болды, олардың 10-ы ересек жасқа жетті, соның ішінде Литтонның қарындасы Дороти Стрейчи және кіші інісі, психоаналитик Джеймс Стрейчи де бар. Литтон төрт жасқа толғанда отбасы Стоуи Хаусінен Кенсингтон бақтарының солтүстігіндегі 69 Ланкастер қақпасына көшті. Бұл олардың 20 жылдан кейін сэр Ричард зейнеткерлікке шыққанға дейінгі үйі болды. Леди Стрейчи тілдер мен әдебиетке құштар болды, балаларын ерте жасынан бастап өзіндік пьесаларын қоюға және өлеңдер жазуға ынталандырды. Ол Литтонның ұлы суретші болуға бейімділігі бар деп ойлады, сондықтан оның "ағарту" үшін мүмкіндігінше жақсы білім алуын қалады. 1887 жылы ол француз тілін оқуға кірісіп, өмір бойы француз мәдениетін құрметтеді. 1893 жылы леди Стрейчи ұлының білімін жалғастыруы керек деп шешіп, оны Дербиширдегі Рочестер қаласындағы Эбботсхолм мектебіне жіберді, онда оқушылар күн сайын қолмен жұмыс істеуге міндетті болды. Дене бітімі әлсіз болғандықтан Стрейчи бұл талапқа наразылық білдірді және бірнеше айдан кейін Лимингтон колледжіне ауыстырылды, онда ол қатыгез зорлық-зомбылықтың құрбаны болды. Алайда, сэр Ричард ұлына "күлкіге күліп, ұсақ-түйек қорлықтарға төзуді" айтты. Стрейчи ақыры мектепке бейімделіп, ең жақсы оқушылардың біріне айналды. 1960 жылдары мектептегі төрт "үйдің" біріне оның есімі берілді. Оның денсаулығы да Лимингтонда өткізген үш жылда жақсарған сияқты, бірақ түрлі аурулар оны мазалады. 1897 жылы Стрейчи 17 жасқа толғанда, леди Стрейчи оның мектепті бітіріп, университетке түсуге дайын екенін шешті, бірақ Оксфордқа тым жас деп ойлағандықтан, алдымен Ливерпуль университеті сияқты кішігірім оқу орнына баруы керек деп шешті. Ол жерде Стрейчи қазіргі әдебиет профессоры Уолтер Рэлимен достық қарым-қатынас орнатты, ол оның сүйікті ұстазы болғаннан басқа, Кембриджге түсер алдында оның өміріндегі ең ықпалды тұлғаға айналды. 1899 жылы Стрейчи Оксфордтың Балиол колледжіне түсу үшін Крайст-Черч стипендиялық емтиханына түсті, бірақ емтихан комиссиясы Стрейчидің академиялық жетістіктері ерекше емес екенін және оның "ұялдылығы мен шаршаңқылығын" байқады. Олар Линкольн колледжін оған қолайлы оқу орны деп ұсынды, бұл кеңес леди Стрейчиді ренжітті, содан кейін ол Кембридждегі Тринити колледжіне түсуге шешім қабылдады.

Кембридж

Стречи 1899 жылдың 30 қыркүйегінде Кембридж университетіндегі Тринити колледжіне зейнеткер ретінде қабылданды. 1900 жылы ол стипендия алды, ал 1902 жылы – ғалым атағын иеленді. 1902 жылы ағылшын поэзиясы бойынша канцлердің медалін жеңіп алды және 1903 жылдың маусымында тарих пәні бойынша екінші сынып диплом алғаннан кейін BA дәрежесіне ие болды. Бірақ ол Тринитиден кетпеді, 1905 жылдың қазанына дейін стипендия алуға үміттенген диссертациясымен жұмыс істеді. Стречидің Кембридждегі жылдары қуанышпен және жемісті өтті. Тринитидегі жаңа студенттердің арасында Стречи үш адаммен жақын қарым-қатынас орнатты: Клайв Белл, Леонард Вулф және Саксон Сидни Тернер. Осы студенттердің бірі – А. Дж. Робертсонмен бірге, олар «Түн ортасындағы қоғам» деп аталған топты құрды, ол, Беллдің пікірінше, Блумсбери тобының бастауы болды. Кембриджтегі жақын достарының ішінде Тоби Стивен және оның әпкелері Ванесса мен Вирджиния Стивен (кейін Белл мен Вулф) болды. Стречи сондай-ақ Конверсация қоғамы мен Кембридж елшілеріне мүше болды, бұл қоғамдар бұрын Теннисон, Хэллам, Морис және Стерлингке тиесілі болған. Елшілер «Жоғары содомия» деп аталатын элиталық доктринаны қалыптастырды, ол зиялы адамдардың гомосексуалдық әрекеттерін «қарапайым» адамдардан ажыратты. Осы жылдары Стречи өлең жазуда өте табысты болды, оның көп бөлігі сақталған, ал кейбіреулері сол кезде жарияланды. Стречи басқа да адамдармен танысты, олар оған үлкен әсер етті, соның ішінде Г. Лоуес Дикинсон, Джон Мейнард Кейнс, Уолтер Лэмб (суретші Генри Лэмбтің інісі), Джордж Маллори, Бертран Рассел және Г. Э. Мур. Мурдың философиясы, оның болжамы бойынша, адамгершіліктің жоғары деңгейіне жету, ләззатты сезіну және өнердің ұлы туындыларын тамашалау арқылы тәжірибені күшейтуде ең үлкен жақсылық жатыр, бұл оған ерекше әсер етті. 1911 жылы Британ академиясының және Білім беру кеңесінің бұрынғы президенті Х. А. Л. Фишер француз әдебиетіне арналған қысқаша бір томдық шолу жазуға біреуді іздеді. Фишер Стречидің бір рецензиясын («Екі француз», Independent Review, 1903) оқып, одан 50 000 сөзден тұратын жоба дайындауды сұрады, үлгі ретінде Дж. В. Маккейлдің «Латын әдебиеті» (1909) еңбегін ұсынды. Ол оны қаржылай қолдады. Әрқайсысы оған 100 фунт стерлинг берді, бұл оның «Эдинбург ревюі» және басқа мерзімді басылымдардан алған табысымен бірге Уилтширдегі Марлборо қаласының жанындағы Локерридж ауылының сыртындағы сабаннан төбесі бар шағын коттеджді, «Лакетті» жалға алуға мүмкіндік берді. Ол 1916 жылға дейін сонда тұрды және осы жерде «Артық танымал викториандықтар» атты алғашқы үш бөлімін жазды. Содан бері Стречиге ешқандай қаржылық көмек қажет болмады. Ол 1924 жылға дейін Тидмаршта тұруын жалғастырды, содан кейін Уилтширдегі Марлборо қаласының жанындағы Хам Спрей Хаусқа көшіп барды. Бұл үй оның өмірінің соңына дейін болған тұрақты мекені болды.

Жеке өмірі мен жыныстық қатынасы

Стрейчи өзінің гомосексуализмі туралы Блумсберидегі достарымен ашық әңгімелесіп, Ральф Партридж сияқты түрлі ер адамдармен қарым-қатынаста болғанымен, Стрейчидің сексуалдық бағыты 1960 жылдардың соңында Майкл Холройдтың жазған өмірбаяны жарық көргенге дейін көпке белгісіз болды. Суретші Дора Каррингтон мен Стрейчи өмір бойы ашық, махаббатқа толы, бірақ платондық қарым-қатынаста болды. Олар ақырында Хам Спрей Хауста тұрақты үй салып, онда Каррингтон сурет салып, ал Стрейчи оны әдебиетке үйретті. 1921 жылы Каррингтон махаббат үшін емес, үш жақты қарым-қатынас құру үшін Партриджге тұрмысқа шығуға келісті. Партридж кейін Блумсбери тобының тағы бір мүшесі Франсис Маршаллмен қарым-қатынас жасады. Стрейчи қайтыс болғаннан кейін, Каррингтон өз өмірін өз қолымен аяқтады. Партридж 1933 жылы Маршаллға үйленді. Стрейчи көбінесе Партриджге, сондай-ақ басқа жас ерлерге қызығушылық танытты, оның ішінде кейін Secker & Warburg баспасының директоры болған Роджер Сенхауспен құпия садомазохистік қарым-қатынаста болды. Пол Леви өңдеген Стрейчидің хаттары 2005 жылы жарияланды.

Танымал мәдениетте

Вирджиния Вулфтың күйеуі Леонард Вулф өзінің тәжірибелік романы «Тұлындарда» «Невиллде Литонның бір бөлігі бар» дегенді айтқан. Литонның оның «Сапар» романындағы Сент-Джон Хирст кейіпкеріне шабыт көзі болғаны да айтылады. Майкл Холройд Стрейшиді Виндэм Льюистің «Өзін-өзі кінәлаушы» романындағы Седрик Фурбер кейіпкерінің шабыт көзі ретінде сипаттады. Льюистің «Құдайдың маймылдары» романында ол Мэтью Планкетт кейіпкері болып көрінеді, Холройд оны «Литонның қастықпен бұрмаланған және көңілді карикатурасы» деп сипаттайды. Э.М. Форстердің «Морис» романындағы «Терминус жазбасында» Форстер романдағы Кембридж студенті Рислі Стрейшиге негізделгенін айтады. Стрейшиді Джонатан Прайс 1995 жылы Канн кинофестивалінде қазылар алқасының жүлдесін жеңіп алған «Каррингтон» фильмінде ойнады, ал Прайс осы рөлі үшін «Үздік актер» сыйлығын жеңіп алды. «Ал сур де Гранада» (2003) фильмінде Стрейши рөлін Джеймс Флит ойнады. Стрейшиді 2015 жылғы «Life in Squares» мини-сериалында Эд Бирч ойнады. Стрейшиді 2020 жылы BBC Radio 3 радиоспектаклінде Робин Брукстың «Елизабет және Эссекс» пьесасында Саймон Расселл Бил ойнады.

Өлгеннен кейін жарық көрген еңбектері

Кейіпкерлер мен түсіндірмелер, ред. Джеймс Стречи (1933)
Көрермендік эсселер, ред. Джеймс Стречи (1964)
Эрминтруд пен Эсмеральда. Сауық, суретші. Эртэ (1969)
Литон Стречи өзінің өмірбаяндық суреті, ред. Майкл Холройд (1971)
Шынымен қызықты сұрақ және басқа да мақалалар, ред. Пол Леви (1972)
Қысқаша Стречи, ред. Майкл Холройд және Пол Леви (1980)
Литон Стречидің хаттары, ред. Пол Леви (2005)
Литон Стречидің жарияланбаған еңбектері: Алғашқы қағаздар, ред. Тодд Эйвери (2011)