Кіріспе

Деректерді бейнелейтін картаның түрі Тематикалық карта - географиялық аймақта белгілі бір тақырыптың (тақырыптың) географиялық үлгісін бейнелейтін картаның түрі. Бұл әдетте температура, тіл немесе халық саны сияқты табиғи түрде көрінбейтін географиялық ерекшеліктердің таңдалған қасиеттерін бейнелеу үшін карта символдарын пайдалануды қамтиды. Бұл ретте олар жалпы анықтамалық карталармен қарама-қарсы, олар өзендер, жолдар және ғимараттар сияқты физикалық ерекшеліктердің әртүрлі жиынтығының орналасуына (мүліктіктерінен гөрі) назар аударады. Бұл сыныпқа арнаулы тақырып немесе арнайы мақсаттағы карталар, статистикалық карталар немесе тарату карталары сияқты баламалы атаулар ұсынылды, бірақ олар жалпы қолданыстан шықты. Тематикалық карталау геовизуализация саласымен тығыз байланысты. 18-19 ғасырлардан бастап, ұлттық санақ сияқты статистикалық деректердің көп мөлшері жиналып, жариялана бастаған кезде, тақырыптық карталардың бірнеше түрі ойлап табылды. Хорплоталық карталар, изоаритмикалық карталар және хорохроматикалық карталар сияқты осы типтер географиялық құбылыстардың орналасуы мен атрибуттарын бейнелеу үшін әрқайсысы құбылыстардың әртүрлі түрлері мен қол жетімді деректердің әртүрлі түрлері үшін артықшылықты болатын өте әртүрлі стратегияларды қолданады. Осылайша, тематикалық карталарды пайдалану арқылы көптеген құбылыстар мен деректерді, соның ішінде табиғи әлемдегі (мысалы, климат, топырақ) және адам әлеміндегі (мысалы, демография, қоғамдық денсаулық) деректерді визуализациялау мүмкін.

Тарих

Артур Робинсонның айтуынша, тематикалық карталар негізінен өнеркәсіптік дәуірдің жаңалықтары болды, кейбір ағарту дәуірінің тамырымен; қазіргі заманғы графикалық әдістердің барлығы дерлік 1700 және 1850 жылдар аралығында ойлап табылды. Бұған дейін картографиялық саладағы ең маңызды жетістік - дәл жалпы базалық карталарды жасау болды. Олардың дәлдігі баяу жақсарды, тіпті 17 ғасырдың ортасында олар әдетте сапасыз болды, бірақ олар негізгі ақпаратты көрсетуге жеткілікті болды, бұл алғашқы тақырыптық карталарды жасауға мүмкіндік берді. Ең алғашқы тақырыптық карталардың бірі Жодокус Гондиус жасаған Designatio orbis christiani (1607) деп аталатын карта болды, ол өзінің кіші атласының француз нұсқасында (1607) карталық символдарды қолдана отырып, негізгі діндердің таралуын көрсетті. Көп ұзамай Франсискус Хараеус "Novus typus orbis ipsus globus, ex Analemmate Ptolomaei diductus" (1614) атты тақырыптық глобусты (алты гөр карта түрінде) жасаған. Англиядағы тақырыптық картаға ертерек үлес қосқан - ағылшын астрономы Эдмонд Галли (16561742), ол ғылыми ойлаудың құралы ретінде тақырыптық картаның ағартушылық тұжырымдамасын енгізді. 1701 жылы ол "Компастың өзгеруін көрсететін жаңа және дұрыс диаграмманы" жариялады, бірінші суретті қараңыз, тең магниттік өзгеру сызықтарын көрсететін алғашқы диаграмма және мүмкін алғашқы изоритмикалық карта. Ертедегі хорохроматикалық (номиналды аймақ класы) карталар 18-ші ғасырдың аяғында геология мен тіл сияқты географиялық құбылыстарды зерттеу үшін ғылыми құралдар ретінде пайда болды. Тематикалық картографияның ең ықпалды ертедегі еңбектерінің бірі - Генри Друри Харнесстің 1837 жылы Ирландияда темір жол салу мүмкіндігі туралы үкіметтік есептің бөлігі ретінде шығарған бес картадан тұратын кішкентай кітапшасы. Бұған ертедегі хорохроматикалық және ағынды карталар, сондай-ақ, мүмкін, алғашқы пропорционалдық нүкте символы мен дасиметриялық карталар кірді. Алғашқы тақырыптық карталардың тағы бір мысалы Лондон дәрігері Джон Сноудан алынған. Аурулар тақырыптық картаға түсірілсе де, Сноудың 1854 жылғы холера картасы тематикалық карталарды талдау үшін пайдаланудың ең танымал үлгісі болып табылады. Оның техникасы мен әдістемесі географиялық ақпараттық жүйе (ГИС) принциптерін алдын ала білді. Сноу Лондонның көшелері мен су сорғыларының орналасуын қамтитын дәл базалық картадан бастап, холерадан қайтыс болғандардың санын картаға түсірді. Бұл модель Broad Street-тегі бір насос орталығында пайда болды. Сноудың өтініші бойынша сорғының тұтқасы алынып тасталды, ал жаңа холера аурулары бірден тоқтады. Аймақты одан әрі зерттеу барысында, Брод-стриттегі сорғы аурудың алғашқы құрбаны болған адамның үйінің астында орналасқан сорғы орнының жанында екенін анықтадық. Чарльз Джозеф Минардты тематикалық карталау мен ақпараттарды визуализациялаудың алғашқы шебері деп атап кеткен. 1850 және 1860 жылдары ол визуалды баяндаулар жасау үшін статистикалық кестелермен тематикалық карталарды (әсіресе ағын карталарын) біріктірді, әсіресе оның 1869 жылғы Наполеонның 1812 жылғы Еуропаны басып алу картасы. 20 ғасырдың басында әртүрлі тақырыптық карталарды қолмен жасау үшін қалыптасқан әдістер болды, бірақ олар жалпы анықтамалық карталарға қарағанда әлдеқайда аз санда шығарылды және картографиялық білімнің салыстырмалы түрде аз бөлігін алып отырды. Олардың танымалдылығы ғасырдың екінші жартысында бірнеше әсерлерге байланысты қатты артты: біріншіден, географиядағы сандық революция және картографияның академиялық пән ретінде өсуі, екеуі де тақырыптық карталардың ғылыми талдау мен қарым-қатынас құралы ретінде рөлін арттырды; екіншісі, картаны жобалау мен өндіруді жеңілдететін технология, әсіресе дербес компьютер, географиялық ақпараттық жүйе (ГИС), графикалық бағдарламалық қамтамасыз ету және Интернет; үшіншіден, үлкен көлемде деректердің кеңінен қол жетімділігі, атап айтқанда 1990 жылдары ұлттық санақтардың алғашқы цифрлық шығарылымдары.

Мақсаттары

Тематикалық картаның ең көп таралған мақсаты - бір немесе бірнеше құбылыстардың географиялық таралуын бейнелеу. Кейде бұл бөлу картографқа таныс болады, ол оны аудиторияға жеткізгісі келеді, ал басқа уақытта карта бұрын белгісіз үлгілерді табу үшін жасалады (геовизуализацияның бір түрі ретінде). Тематикалық карталар осы екі мақсатты адам визуалды қабылдау жүйесінің күрделі визуалды өрістегі үлгілерді тануға арналған табиғи қабілетін пайдалану арқылы жүзеге асырады, бұл нысанды тану сияқты жалпы міндеттер үшін қажет. Тематикалық карта әдетте бір қасиеттің немесе ерекшелік түрінің (біркелкілік карта) мәндерінің таралуын бейнелеуге бағытталған, кейде екі (екікелкілік) немесе одан да көп (көпкелкілік) қасиеттер немесе ерекшелік түрлері статистикалық түрде өзара байланысты немесе басқаша тығыз байланысты деп болжанады. Тематикалық карта бір тақырыпқа ғана назар аудару арқылы әдетте анықтама картасына қарағанда тар ауқымды тапсырмаларды орындау үшін пайдаланылады. Бұл тапсырмалар үш түрге бөлінеді: картаға түсірілетін жиынтық айнымалы номиналды немесе сандық болуы мүмкін, бірақ әдетте географиялық өрісті білдіреді. Әр аймақты толтыратын визуалды айнымалылар әр жиынтық жиынтық мәнді көрсетуге қолданылады: түстес түс әдетте сапалық айнымалылар үшін қолданылады, мысалы, жердің басым пайдаланылуы, ал жеңілдік халық тығыздығы сияқты сандық айырмашылықтар үшін ең жиі қолданылады. Хорплот карталары - интуитивті табиғаты, осындай жиынтық статистикалық деректердің кеңінен қол жетімділігі және жалпы аймақтар үшін ГИС деректері болғандықтан тақырыптық картаның ең танымал түрі. Жиынтық ақпаратқа тән ақпараттың жоғалуы экологиялық қателік және өзгертілетін жер бірлігі мәселесі сияқты түсіндіру мәселелеріне әкелуі мүмкін. Хорплофт карталары, барлық жағдайда, адастырмалы карта жасауды болдырмау үшін нормаланған немесе бағаланған деректерді (мысалы, шаршы мильге адамдар немесе 100,000-ға аурулар) қолдануы керек. Бұл қадам жиі елемей, қате карталар жасауға әкеледі. Картаның бұл түрі бастапқы деректерді қатынас немесе пропорция ретінде қарастыру мүмкін болмаған кезде визуализациялау үшін пайдалы. Дөңгелектер ең көп таралған символ болса да, өйткені олар төмен периметрге қатысты аудандарының арақатынасына байланысты жинақталған, зерттеулер көрсеткендей, егер ол квадрат немесе штрих болса, оқырманға символдың өлшемін бағалау оңайырақ. Пропорционалдық символ карталары жалпы есептерді немесе сомаларды білдіретін айнымалылар үшін жиі қолданылады.

Картограмма

Картограмма - бұл белгілі бір айнымалыға негізделген географиялық кеңістікті қасақана бұзатын карта, әдетте олардың өлшемдері айнымалының мәндеріне пропорционалды болу үшін ерекшеліктерді масштабтау арқылы. Мысалы, әлемдегі елдерді олардың халқына пропорционалды түрде масштабтауға болады. Бұрмаланған белгілер сызықтар болуы мүмкін (мысалы, метро сызықтарының ұзындығын жол жүру уақытына пропорционалды ету), бірақ көбінесе масштабталған аймақтар. Бұрмаланған пішіндер кейде қосымша тематикалық карталау әдістері үшін негіз ретінде қолданылады, мысалы, хорплота, және хорплота карталарына сәйкес келмейтін абсолютті деректерді көрсетуге пайдаланылуы мүмкін.

Нүкте

Нүктелік бөлу картасы белгілі бір құбылыстың таралуын көрсету үшін берілген кеңістікте шағын нүктелік символдарды орналастырады. Әрбір нүктелердің орналасуы бір оқиғаның нақты орналасуын білдіруі мүмкін, мысалы, доктор Смит жасаған картада. 1854 жылы Broad Street холера ауруының басталуы кезінде қар, әр нүкте холерадан болған бір өлімді білдіреді. Сонымен қатар, жиынтық статистикалық деректер (хороплетт карталарында қолданылатын) әрбір агрегациялық аймақта (мысалы, ел, штат, округ) нүктелерді кездейсоқ орналастыру арқылы картаға түсірілуі мүмкін, бұл жағдайлардың жалпы тығыздығын көрсету үшін; бұл соңғы түрді әдетте нүкте тығыздығы картасы деп атайды.

Ағымы

Ағымы карталары - екі немесе одан да көп жерлер арасындағы қозғалысты немесе қатынасты бейнелеу үшін сызық белгілерін пайдаланатын карталар, мысалы әуе қатынасы, ақшалай көмек немесе экономикалық сауда. Сызықтар схемалық түзу сызықтар немесе қисықтар болуы мүмкін немесе нақты жол жүру бағытын білдіруі мүмкін. Кейбір ағын карталары тек байланыстардың болуын көрсетеді, ал басқалары әр байланыстың қасиеттерін көрсетуге өлшем (кеңдік) немесе түс сияқты визуалды айнымалыларды қолданады.

Дасиметриялық

Дазиметриялық карта - хороплеттік картаның баламасы. Хорполетка картасында сияқты, деректер санау бірліктері арқылы жиналады. Алайда деректерді картаға түсірудің орнына аймақ біркелкі болып көрінуі үшін қосымша ақпарат әр санау бірлігі ішіндегі құбылыстың толығырақ таралуын бағалау үшін қолданылады. Мысалы, жердің қалыңдығы туралы мәліметтер (орман, су, шөптесін жерлер, урбанизация) округ деңгейіндегі халық тығыздығының таралуын нақтылау үшін пайдаланылуы мүмкін.

Анықтамалық қабаттар

Тематикалық ақпарат тематикалық картаның негізгі бөлігі болса да, басқа географиялық ерекшеліктер де анықтамалық ақпарат ретінде енгізілуі мүмкін. Анықтамалық ақпараттың негізгі мақсаты - карта оқырмандары түсіне алатын контекстте тақырыптық ақпараттың орналасуын анықтау (яғни "қалай бұл қызыл аймақ нақты әлемде?" деген сұрақтарға жауап беру). Ортақ анықтамалық қабаттарға мемлекеттік әкімшілік шекаралар, жолдар, қалалар, ендік / бойлық сызық немесе тіпті жер бедері кіреді. Бұл қабаттар картаны пайдалануда екінші реттік рөл атқарады, сондықтан олар әдетте аз қамтылады және визуалды иерархияда төмен екендігімен белгіленеді, бірақ оларды қолдануға болмайтындай жоқ болып шықпайды.