Кіріспе

визуалды диаграмма
Ақпаратты визуалды ұйымдастыруға арналған диаграмма

Ақыл картасы – ақпаратты иерархиялық түрде визуалды ұйымдастыруға қолданылатын диаграмма, ол бүтіңнің бөліктері арасындағы байланыстарды көрсетеді. Ол көбінесе бір идеяның ортасында құрылады, бос беттің ортасына сурет түрінде салынады, оған идеялардың – суреттер, сөздер және сөздердің бөліктері сияқты бейнелері қосылады. Басты идеялар тікелей орталық идеямен байланысады, ал басқа идеялар осы басты идеялардан тармақталады. Ақыл карталарын қолмен де салуға болады, мысалы, дәріс, мәжіліс немесе жоспарлау кезінде "жазбалар" ретінде, немесе уақыт жеткілікті болғанда жоғары сапалы суреттер түрінде. Ақыл карталары – бұл өрмекші диаграммасының бір түрі.

Ақыл картасы Шығуы

"Ай картасы" терминін алғаш рет британдық танымал психолог және телеарна шебері Тони Бузан танымал еткенімен, ақпаратты тармақталған және радиалды карталар арқылы көрінеу "картаға түсіретін" схемаларды қолдану ғасырлар бойына созылып келеді. Бұл бейнелеу әдістері білімді сақтап, жүйелерді модельдеуге мүмкіндік береді және педагогтар, инженерлер, психологтар және басқа да мамандардың оқу, идея жаңарту, есте сақтау, визуалды ойлау және мәселелерді шешуде ұзақ тарихы бар. Мұндай графикалық жазбалардың ең алғашқы мысалдары 3-ші ғасырдың көрнекті ойшылы Тирлік Порфирийге жатады, ол Аристотельдің ұғымдық санаттарын графикалық түрде бейнелеген. Бұл телешоуда және оған қосымша жарылған кітап сериясында Бузан радиалды ағаш тұжырымын ұсынды, онда негізгі сөздерді жарқын, сәулелі, ағаш тәрізді құрылымда көрсетті.

Басқа визуализациялардағы айырмашылықтар

Тұжырымдамалық карталар: Ой карталары тұжырымдамалық карталардан орталық тұжырымға қатысты радиалды иерархия (ағаш тәрізді құрылым) негізінде құрылатынымен ерекшеленеді, ал тұжырымдамалық карталар көбірек еркін формада болуы мүмкін, тұжырымдар арасындағы байланыстардың алуан түрлі үлгілеріне негізделген. Сонымен қатар, тұжырымдамалық карталарда түйіндер арасындағы байланыстарда мәтіндік белгілер кездеседі. Дегенмен, екеуі де үлкен жеке білім қорының бір бөлігі болуы мүмкін. Графиктік модельдеу немесе графикалық модельдеу тілдері: Ой карталары адамның ақпаратты ұйымдастыруына және жадына сақтауына көмектесетін есте сақтау қабілетіне байланысты ассоциациялардың кездейсоқтығына сүйенгендіктен, қатаң түрде дұрыс немесе бұрыс болуы мүмкін емес. Ал, UML диаграммасы сияқты графиктік модельдеу, жүйелерді жобалауға көмектесу үшін нақты стандартталған иконографияны қолданып, элементтерді құрылымдайды.

Тиімділігі

Каннингэм (2005) пайдаланушылардың зерттеуін жүргізді, онда студенттердің 80% «ой картасы ғылымдағы түсініктер мен идеяларды түсінуге көмектесті» деп ойлады. Басқа зерттеулер де ой карталарын қолданудың субъективті оң әсерлерін көрсетеді. Дегенмен, олардың тиімділігі туралы жағымды пікірлер компьютерлік және ақпараттық технологиялар студенттеріне қарағанда өнер мен дизайн студенттерінде көбірек байқалды – 62,5% және 34% (сәйкесінше) ой картасы бағдарламалық құралымен түсініктерді жақсырақ түсіне алатындарын мәлімдеді. Бұл жақсарту диаграммалық топтағылар үшін бір аптадан кейін ғана анық байқалды, ал жазба дайындаудың таңдалған әдістерімен салыстырғанда мотивацияның айтарлықтай төмендеуі байқалды. Тұжырымдық карта жасау туралы мета-зерттеуде «мәтін үзінділерін оқу, лекцияларды тыңдау және сыныптағы талқылауларға қатысу» қарағанда тұжырымдық карта жасау тиімдірек деген қорытындыға келді. Сол зерттеуде тұжырымдық картаның «қорытындылар мен жоспарлар жасау сияқты басқа да құрылымдық жұмыстарға қарағанда» сәл тиімдірек екені де анықталды. Алайда, нәтижелер тұрақсыз болды, авторлар «көптеген топтарда маңызды әртүрлілік кездесті» деп атап өтті. Сонымен қатар, олар төмен қабілетті студенттердің жоғары қабілетті студенттерге қарағанда ой картасынан көбірек пайда көретінін анықтады.

Ерекшеліктері

Жоран Биль мен Стефан Лангер ақыл карталарының мазмұнын толыққанды талдады. Олар SciPlore MindMapping (қазір Docear) және MindMeister ақыл карталарын жасау қолданбаларын пайдаланған 11 179 қолданушының 19 379 ақыл картасын талдады. Нәтижелерге сәйкес, орташа қолданушы тек бірнеше ақыл карта жасайды (орташасы 2,7), ал орташа ақыл карталардың көлемі шағын (31 түйін), әр түйінде шамамен үш сөзден (медианасы) тұрады. Дегенмен, ерекше жағдайлар да болды. Бір қолданушы 200-ден астам ақыл карта жасаған, ең ірі ақыл карта 50 000-нан астам түйінден құралған, ал ең үлкен түйінде шамамен 7 500 сөз болған. Сондай-ақ зерттеу көрсетті, Docear және MindMeister сияқты әртүрлі ақыл карталарын жасау қолданбалары арасында қолданушылар ақыл карталарын қалай жасайтынына қатысты маңызды айырмашылықтар бар екенін.

Автоматты түрде құру

Ой карталарын автоматты түрде жасауға бірнеше әрекеттер жасалған. Брукс пен Шоммер толық мәтіндік ағындардан автоматты түрде ой карталарын құрды. Rothenberger және авторлар тобы мәтіннің басты мазмұнын анықтап, оны ой картасы түрінде көрсетті. Сондай-ақ, ой карталарында кіші тақырыптарды автоматты түрде жасауға қатысты патенттік өтінім де бар.

Құралдар

Mind mapping бағдарламалық жасақтамасы көп көлемді ақпаратты ұйымдастыру үшін қолданылуы мүмкін, кеңістіктік ұйымдастыру, динамикалық иерархиялық құрылым және түйіндерді жиыруды үйлестіре отырып. Бағдарламалық пакеттер ақыл картасының түсінігін кеңейтіп, адамдарға ойлар мен идеялардан өзге, компьютердегі және интернеттегі ақпаратты – электрондық кестелер, құжаттар, веб-сайттар, суреттер мен бейнелер сияқты – картаға түсіруге мүмкіндік береді. Ақыл картасы дәстүрлі жазбаларға қарағанда оқу/оқу тиімділігін 15%-ға дейін арттыруы мүмкін деген ұсыныс бар.

Галерея

Келесі он екі ақыл картасының мысалы ақыл картасының қолмен салынған түрінен компьютерде жасалған түріне дейін, сондай-ақ көбінесе мәтіндік болып келетін түрінен өте көркемделген түріне дейін стильдердің алуан түрлілігін көрсетеді. Стильдік ерекшеліктеріне қарамастан, барлық мысалдар негізгі тақырыпқа бағынышты кіші тақырыптарды иерархиялық түрде байланыстыратын ағаш тәрізді құрылымға ие.