Кіріспе

Ағылшын ақыны және журналисі (1832–1904) Арнольдтың сол есімді ұлы, «Лейтенант Гулливар Джонс: Оның демалысы» және «Фра финикиялық» атты шығармалардың авторы.

Сэр Эдвин Арнольд (10 маусым 1832 – 24 наурыз 1904) – ағылшын ақыны және журналисі, ең белгілісі «Азияның жарығы» атты еңбегімен танымал. Кент қаласындағы Грейвсендте туған Арнольдтың алғашқы білімі Рочестердегі Кингс мектебінде, кейін Лондондағы Кингс колледжі мен Оксфорд университетіндегі Университет колледжінде алды. Бастапқыда мектеп мұғалімі болған, кейін Үндістандағы Декан колледжінің директоры қызметін атқарған Арнольдтың шетелдегі тәжірибесі оның әдеби еңбектеріне әсер етті. Ол «The Daily Telegraph» газетінің бас редакторы болып жұмыс істеді және Х.М. Стэнлидің Африканы зерттеуіне көмектесті. Арнольдтың «Азияның жарығы» атты өлеңі, Будда философиясын принц Гаутаманың өмірі арқылы бейнелейтін туындысы, оған кеңінен танымалдылық сыйлады. Бұл еңбегінің сәттілігіне қарамастан, Иса Мәсіхке арналған «Әлемнің жарығы» атты туындысымен оның жетістігін қайталауға тырысқанда, әртүрлі пікірлерге ұшырады. Арнольдтың жеке өмірі бірнеше некемен, соның ішінде жапон әйелімен болған одағымен ерекшеленді, бұл оның жапон мәдениетіне деген терең қызығушылығын көрсетеді. Вегетариандыққа жақтас болған ол Махатма Ганди сияқты тұлғалармен бірге Батыс Лондонның тағамдық реформалар қоғамында маңызды рөл атқарды. Арнольд 1904 жылы 77 жасында Лондонда қайтыс болды.

Өмірбаян

Арнольд Грейвсендте, Кент графтығында, Суссекс әкімі Роберт Коулз Арнольдтың екінші ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Саутчерч Уикте, Эссекс графтығының Саутчерч қаласындағы шаруа қожалығында өсті. Рочестердегі Король мектебінде, Лондон Корольдік колледжінде және Оксфорд университетінде білім алды. 1852 жылы «Белшазар мерекесі» тақырыбындағы өлеңі үшін Ньюдигейт жүлдесін жеңіп алды. Бирмингемдегі Король Эдвард мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді және 1856 жылы Пунадағы Деккан колледжінің директоры ретінде Үндістанға барды. Ол жеті жыл бойы осы лауазымды атқарды, соның ішінде 1857 жылғы көтеріліс кезінде көрсеткен қызметі үшін Бомбей кеңесі Лорд Эльфинстоннан алғыс алды. Осы жерде ол болашақ туындылары үшін материал жинады. 1861 жылы Англияға оралғаннан кейін «The Daily Telegraph» газетінде журналист болып жұмыс істеді, ол қырық жылдан астам уақыт бойы редактор ретінде қызмет етті, кейіннен бас редактор болды. Ол «The Daily Telegraph» газетінің иелері мен «New York Herald» газетінің атынан Х.М. Стэнлидің Конго өзенінің бағытын анықтау үшін Африкаға саяхат жасауын ұйымдастырды, ал Стэнли Альберт Эдвард Ньянзаның солтүстік-шығысындағы тауға оның есімін берді. Арнольд Африка құрлығын бойлық кесіп өтетін ірі магистральды желі идеясын алғашқылардың бірі болып ұсынды, өйткені 1874 жылы ол алғаш рет «Кайірден Кейпке дейінгі темір жол» деген сөз тіркесін қолданды, кейіннен Сесил Родс бұл идеяны танымал етті. Дегенмен, ол замандастарына ақын ретінде жақсы танымал болды. Оның әдеби міндеті – Шығыстың өмірін және философиясын ағылшын тілінде поэзия арқылы түсіндіру болды. Осы мақсатта жазған ең басты еңбегі – «Азияның жарығы» немесе «Ұлы бас тарту», сегіз кітаптан тұратын бос өлең, ол түрлі тілдерге аударылды (мысалы, Ачарья Рам Чандра Шукла аударған хинди тілінде). Онда Арнольд өзінің сөздерімен «Буддизмнің негізін қалаушы, Үндістанның принці Гаутаманың өмірін, мінез-құлқын және философиясын бейнелеу үшін ойдан шығарылған буддалық жақтастың бейнесін жасауға тырыстым». Ол 1879 жылы жарық көрді және Англия мен Америкада көптеген басылымдардан өтіп, бірден сәттілікке жетті, бірақ әдебиетте оның орны әлі де анық емес. Бұл – Будданың өмірі мен үйретіктерін баяндайтын үнділік эпос. Өлең екі бағытта сынға ұшырады: шығыс ғалымдары оның буддалық ілімді бұрмалап көрсеткенін айтты, ал екінші жағынан, Сакиямуни мен Иса арасындағы ұқсастық кейбір діншіл христиандардың көңілін қынжырды. Соңғы сын Арнольдқа екінші поэма жазу идеясын ұсынған болуы мүмкін, оның орталық тұлғасы христиан дінінің негізін қалаушы Иса болса, буддизмнің негізін қалаушы біріншісі болғандай. Бірақ «Әлемнің жарығы» (1891) поэмасының поэзиялық құндылығы жоғары болғанымен, ол бұрынғы өлеңге тән жаңалық пен ерекшелікке ие болмады, соның салдарынан «Азияның жарығы» жеткен сәттілікке жете алмады. Арнольдтың басқа да маңызды поэзиялық жинақтары: «Үнді әндері» (1875), «Сенімнің інжу-маржандары» (1883), «Жұлдызды ән» (1885), «Садимен бақта» (1888), «Потифардың әйелі» (1892), «Адзума» немесе «Жапон әйелі» (1893) және «Үнді поэзиясы» (1904). «The Song Celestial» еңбегінде сэр Эдвин индустардың қасиетті жазбасы – Бхагавад Гитаны поэзиялық аудармада жеткізді.

Жеке өмір

Сэр Эдвин үш рет үйленген. Оның алғашқы әйелі лондондық Кэтрин Элизабет Биддульф болды, ол 1864 жылы қайтыс болды. Содан кейін ол 1889 жылы қайтыс болған бостондық Дженни Ченнингке үйленді. Арнольд өмірінің соңғы жылдары біраз уақыт Жапонияда тұрды, ал оның үшінші әйелі Тама Курокава жапондық болды. "Теңіздер мен жерлер" (1891) және "Жапоника" (1891) еңбектерінде ол жапон өмірін қызықты зерттейді. Ол 1877 жылы Виктория патшайымының Үндістан императрицасы болып жариялануына орай CSI орденімен марапатталды және 1888 жылы (KCIE ретінде) рыцарь атағына ие болды. Ол сонымен қатар Жапония, Парсы, Түркия және Сиам билеушілерінің наградаларымен құрметтелді. Оның алты баласының бірі – 1857 жылы туған жазушы Эдвин Лестер Арнольд. Ол Анагарика Дхармапаламен бірге Үндістанның Махабодхи қоғамын құрушылардың бірі болды және Вэлигама Шри Сумангаланың жақын досы еді. 1931 жылы ашылған көк тақта Арнольдты 31 Bolton Gardens, South Kensington мекенжайында еске алады. Арнольд вегетариандық өмір салтын ұстанды. Ол 1891 жылы құрылған Батыс Лондондық тағам реформасы қоғамының вице-президенті болды, бұл қоғамның президенті Жосия Олдфилд, ал хатшысы Махатма Ганди болды. Қоғам көп ұзамай таратылды, Ганди Бейсуатерден кеткеннен кейін дереу жабылды.