Кіріспе

Андрей Платоновтың романы "Қорылыс ордасы" (Котлован) - Андрей Платоновтың символикалық және жартылай сатирикалық роман. Романның сюжеті ертедегі Кеңес Одағында өмір сүрген жұмысшылар тобына қатысты. Олар іргетасына елдегі пролетариат үшін алып үй салынатын үлкен түп қазғышты қазуға тырысады. Жұмысшылар күн сайын қазып жатыр, бірақ өз жұмысының мәнін біртіндеп түсінбейді. Үлкен іргетастық шұңқыр олардың барлық физикалық және психикалық энергиясын сорып алады. Шығармашылық шығармашылық жағынан Платонов 20 ғасырдың алғашқы мемлекет бақылайтын дистопияларының бірін суреттеді. Романды көбінесе Джордж Оруэллдің "1984" және Алдус Хакслидің "Жаңа әлем" романдарымен салыстырады, дегенмен сыншылар "Қорғандық шұңқыр" антиутопиялық роман ретінде қарастырылмайды дейді, өйткені антиутопиялық романдар апатты болашақты сипаттайды, ал Платоновтың жұмысы қазіргі заманды сипаттайды, ал автордың көзқарасын біржақты сын деп атауға болмайды. Платоновтың шығармалары 1920-жылдардың аяғында орыс жеке адамдары мен кеңестік мемлекет арасындағы қақтығысты бейнелейді. 1930 жылы аяқталған роман 1987 жылға дейін цензураға байланысты Кеңес Одағында жарияланбаған. "Қорған" - модернистік шығарма. Жозеф Бродский былай деп жазды: "Платоновты бірінші шынайы сюрреалист деп тану керек. Мен бірінші, Кафкаға қарамастан, деп айтамын, өйткені сюрреализм - бұл біздің көзқарасымызда әдетте индивидуалистік дүниетанымымен байланысты эстетикалық категория емес, философиялық ашу-ызаның бір түрі, тұйық жолдың психологиясының өнімі".

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Машина жасау зауытында жұмыс істейтін Вощевті жұмыс кезінде отыра қалғаны үшін басшылығы сөгіс береді. Неге жұмыс істеуге тиісті болса да, бірнеше сағат бойы бос тұрғанын сұрағанда, Вощев өмірдің нағыз мағынасын табуға тырысатынын және егер ол сәттілік болса, оның бақыты өнімділікті арттыратынын айтады. Олар бұл ақталуды сатып алмайды. Менеджмент риторикалық түрде: "Егер бәріміз ойға бататын болсақ, кім әрекет етеді?" деп сұрайды. Содан кейін Вощев жұмыстан шығарылады. Ол жаңа жұмыс іздеп, зауытты тастап кетеді. Жолда Вощев балаларының көз алдында ұрысып жатқан жұпқа тап болады. Ол жастардың идеалдарын құрметтемегендері үшін оларға айқайлайды, бірақ олар оған кетуін айтады. Содан кейін ол Жашев есімді мүгедек адамды көреді, ол Вощев пионер қыздар тобын қинауға дайын деп санайды. Жачев: "Мен балаларды есте сақтау үшін қарастырамын", - деп жауап береді. Ол Вощевтің ешқашан соғысқа қатыспағаны үшін "басында жұмсақ" екенін айтады. Ақырында Вощев өзінен әлдеқайда күшті жұмысшылар тобына қосылады, бұл факт Вощев шындықты іздеудің шаршауына байланысты. Ол топтың үлкен іргетасты қазып, кейін елдің пролетарийлері үшін тұрғын үй кешенін құратынын біледі. Вощев басқаларға қарағанда баяу жұмыс істейді, бірақ Козловты басқалар жиі мастурбирует деп мазақтайды. Сафронов - іргетасты қазбадағы саяси белсенді жұмысшы, басшылар оларға жұмыс істеуді тоқтатуды тапсырғанда, наразылық білдіреді. Бірде ол үйден шығып, бір кішкентай үйді аралап шықты. Оның есімі Прушевский және Вощев сияқты ол да өмірінде бірдеңе жетіспейтінін сезінеді. "Кешелер мені пайдаланып жүр, бірақ ешкім менімен қуаныш таба алмайды" дейді ол. Ол өзін-өзі өлтіруді ойлайды, бірақ алдымен әпкесіне хат жазуды шешеді. Чиклин, бұл жерде жұмыс істейтін қарапайым жұмысшы, топқа жерді терең қазудың қажеті жоқ, ол іргетасты қазу үшін пайдалана алады деп санайтын арықты табады. Алайда Сафронов оны "қораптың сыртында" ойлағаны үшін айыптайды және оған "балалық шағында ерекше бір құшақпен сүйісу" берілді ме деп сұрайды, бұл оған Мәскеудегі үкімет сарапшыларынан гөрі жақсы шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Прушевский ерлерге топырақ үлгілерін алуға бұйрық береді, бірақ олар оған қайтарылғаннан кейін, ол топырақты талдау туралы ештеңе білмейтінін мойындайды, өйткені оған ешкім заттың ішіне қалай қарау керектігін үйреткен жоқ. Прушевский мен Чиклин орыс революциясына дейінгі күндер туралы әңгімелеседі. Ол Чиклинге оны өздігінен сүйген қыз туралы айтады. Ол фабрика иесінің қызы болды, және, ол тоқтап сөйлесуге емес, өкініп, ол қазірдің өзінде қартайып, ол сенімді. Сафронов пен Козлов ұрысқа түседі. Екеуі де екіншісі жұмысшылардың мақсатын бұзуға тырысып жатыр деп мәлімдейді, бірақ Сафронов Козлов "бір кедей шаруаны әтеш сойып, жеуге итермелеген" уақытын еске түсіргенде кетеді. Вощев әлемнің мақсатсыз жаратылғанына дәлел ретінде жапырақтар мен табиғаттың басқа да бөлшектерін жинап, күндерін өткізеді. Содан кейін ол ескі ақтауынан пайдаланып, Сафроновқа өмірдің мәнін іздеу үшін ақы төленетін демалыс алғысы келетінін айтады, бұл өнімділікті арттырады. Сафронов пролетарийлер еңбек құлшынысы үшін өмір сүреді деп жауап береді. Чиклин ескі плитка фабрикасы арқылы жүріп, Юлияны, Прушевскийдің қызы мен оны да білетін, оны көп жыл бұрын сүйген. Ол өлім алдында тұр, оны қызы Настя күтіп отыр. Джулия қызынан отбасының бай шығу тегін ешқашан ашпауын сұрайды, әйтпесе сынып жаулары жазалайды. Чиклин Юлияны өлер алдында тағы бір рет сүйеді, содан кейін Настяны казармаға қайтарады. Ол өлген әйелді танымайтын Прушевскиймен бірге зауытқа қайта оралады. "Мен өзім жақсы көретін адамдарды ешқашан тани алмадым, - деп түсіндіреді ол, - бірақ алыстан олар үшін сағынып жүрдім". Олар оның денесін бөлмеде қалдырады. Чиклин есікті ауыр кірпіштермен жауып, Прушевскийге оның өлімі оның өміріне жаңа мағына берді деп айтады. Барлық жұмысшылар Настямен танысады. Ашылу сценияларының бірінде Вощев айқайлаған мүгедек Жашев Настя өскеннен кейін жергілікті ересектерді өлтіруді шешеді. Сафронов Настядан отбасын сұрайды, ал анасының ескертуін еске түсіріп, ол анасы буржуазияға тиесілі болуы мүмкін деп қорқып, көп уақыт бойы тууын күткенін айтады. "Бірақ қазір Сталиннің өзі болғанымен, мен де солаймын!" - деп қосты ол. Сафронов бұл жауапқа қуанышты. Настя ұйықтап кеткен соң, ер адамдар ертеңгісін ертемен жұмыс бастауға шешім қабылдайды. Келесі күні таңертең жұмысшылар топыраққа көмілге�...

Негізгі кейіпкерлер

Вощев Романда машина жасау зауытынан шығарылғаннан кейін бірден таныстырылған кейіпкер. Басқарушылар оның жеткілікті еңбек етпегенін айтты. Ол іргетасқа сол сияқты еңбек этикасының проблемасымен келеді. Вощевтің жүрегінде балаларға деген сезім бар және олардың Кеңес Одағында жарқын болашағы бар деп ойламайды. Сафронов Саяси тұрғыдан ең белсенді жұмысшы. Ол жұмысшылардың жұмыс кестесіне басшылықтың қойған уақыт шектеріне қарсы және басқа жұмысшылардың жобаға қол еңбегінен басқасын қосуға тырысуын айыптайды. Сафронов сондай-ақ Вощевтің шындыққа деген қажеттілігін де ұнатпайды. Ол Козловты қатты жек көреді. Прушевский Вощев сияқты өмірдің мәнін түсінбеген жетекші. Осы сезімнен ол өзін-өзі өлтіруді ойлап, бір түнді казармада жұмысшылармен бірге ұйықтап жатыр. Пашкин Жергілікті кәсіподақ төрағасы. Ол топты көбірек жұмыс істеуге шақырады, кейін бұрынғы бюрократтарды жұмысты жалғастыруға шақырады. Пашкин бірде ұзақ сот процесін бастан өткерді, онда оның патриотизмі мен ұлты, әсіресе әкесі Леон Ильичтің аты-жөніне байланысты, күмән тудырады. Козлов Сафроновты қатты жек көретін және түнде жамылғы астында мастурбируді ұнататын жұмысшы. Ол ауылдарды үрейлендіріп, жергілікті кәсіподақтардың қатарын көтеру үшін жаттап алған цитаталар мен ұрандарды айтады. Чиклин - Сафронов пен Козловты өлтірген адамды іздеу кезінде кездейсоқ шаруаны өлтіргеніне кінәратсыз қараған жұмысшы. Настя - Юлияның қызы. Қызды жұмысшылармен бірге тұруға алып келеді. Ол Владимир Ленинге адалдық танытып, анасына берген уәдесін орындап, өзінің отбасылық тамырларын ашпайды. Юлия - Настяның анасы. Ол Настяға өзінің бай тамырларын ашпауға уәде береді, әйтпесе ол жоғары таптың мүшесі ретінде жазаланады. Джулия - осыдан бірнеше жыл бұрын Чиклинді сүйген әйел. Активист Атын атамаған, үлкен ынта-жігерді ұстап тұрған ұйымдастырушы. Активист аса ақылды емес. Ол жетекшіліктің өзі туралы пікірін үнемі ойлайды. Айыу Аңшыл аю, теміршіге балға соғушы болып жұмыс істейді. Ол құлақтар, яғни белсенділер мен басқалар жоюға тырысатын шаруалар таптарының мүшелерін аңдып-білуде өте талантты. Жашев Романның басында Вощев өтіп бара жатқан және жас қыздарды қинаған деп айыптайтын мүгедек. Сонымен қатар, ол Пашкиннің әйеліне зұлымдық жасайды, өйткені Пашкиннің сотқа қайтып келгісі келмейтінін біледі. Романда бір жерде бір шаруа Жачевті "жолдас мүгедек" деп атайды.

Негізгі тақырыптар

Платонов Сталиннің ұжымдықтандыру жоспарларын адамгершіліксіз деп сындаған алғашқы орыс ойшылдарының бірі болды. Оның үстіне, Платонов сол кезде Кеңес Одағында өмір сүрген. Басқа да көптеген сыншылар Франция сияқты елден қашып кеткен диссиденттер болды. Сталинге қарамастан Платоновтың Кеңес Одағына деген құштарлығы терең болды. Ол социалистік жүйе әлемді фашистік биліктен қорғайды деп сенді, бірақ адамзаттың мұндай міндетке дайын екеніне сенімді емес еді. Соған қарамастан, ол технологиялық жетістіктер жұмысшыларды нашар жағдайдан азат етеді деп мәлімдеген социализмді сынға алғандармен келіспей, тиімді құралдар жұмысшыларға өмірде маңызды нәрсені жоғалтуға себеп болады деп қарсылық білдірді. "Біреулер қазіргі өндіріс дағдарысы осы көзқарасты жоққа шығарады деп жауап беруі мүмкін", - деп жазды ол. "Ол ештеңе өзгертпейді. Қазіргі империализм мен фашизм қоғамдарының өте күрделі техникалық жабдықтарын, осы қоғамдардың адамдарының қажытуы мен жойылуын елестетіңіз - және бұл өндіріс күштерінің өсуінің қандай бағаға қол жеткізілгені өте анық болады. Кейін ол жеке жазбаларына былай деп қосты: "Жеке материалдық өмірді жасау техникасы ғана емес, сонымен қатар адамдарды басқару техникасы да жетілдірілуде. Соңғысы өндірістің артық болуына, тарихи тұйық жолға түсіп қалу дағдарысына ұшырауы мүмкін бе?" Платонов болашақ үшін күресіп жатыр деп сенді. Оның айтуынша, балалар оның және басқалардың социализмге жұмыс істеуінің себебі болды. Бұл тақырыпты Вощев пен Жачевтің цитаталарынан оңай байқауға болады. Осылайша Настя Кеңес Одағының болашағының символы болып табылады. Ол жас, ақылды және бақытты, бірақ Платонов оның өлімін елдің жағдайы туралы өз уайымын білдіру үшін пайдаланады. Ол "Қорылыс орнын" қысқаша қорытындылай келе былай дейді: "Біздің кеңестік социалистік республикамыз Настя сияқты құри ма, әлде ол толық адам болып, жаңа тарихи қоғамға айналады ма? Автор, мүмкін, сәбидің өлімі арқылы социалистік ұрпақтың соңы туралы айтуда қателескен шығар, бірақ бұл қателік тек сүйікті нәрсе үшін шамадан тыс алаңдаушылықтың нәтижесінде болды, оның жоғалуы өткеннің ғана емес, болашақтың да жойылуына тең ".

Әңгіменің философиялық аспектілері

Бұл әңгіме экзистенциалдық сипаттағы философиялық сөздікке толы және астарлы әңгіме сипатына ие, онда басты кейіпкер өмірдің мәнін ауыр іздеумен айналысады, ол сонымен қатар шындық, Бақыт және "өмірдің жалпы жоспары" ретінде әрекет етеді. Өмірдің мағынасыздығы адамда еріксіздік, "жұмыс қарқынының" төмендеуі, жұмыстан босатылу және өмір сүрудің жоқтығына әкеледі. Бұл әңгіменің құрамында Декарттың Cogito ergo sum деген әйгілі сөзінің алюзиясы бар, онда Вощев өзінің жоқ екенін, тек ойланатынын айтады. Ол уақыт пен кеңістіктің философиясында өзін "өмірдің артықшылығы жоқ" ғаламдық қайғылы, шыдамды және жауапсыз өмірдің арасында табады. Артельдің шеберлері шұңқырды салуда өмірдің мәнін біледі, бірақ олар әлсіреп, күңгірт. Ал "Ақтөбе" әншілері "Ақтөбе" әнін әнге айналдырды. Осылайша өмірдің мәні мен қуаныштың айырмашылығы ашылады. Қабырғаның бір кейіпкері (Козлов) бақыттың қажеттілігіне күмән келтіреді, ол оны "тек қана ұят" деп жариялайды, ал қайғы бүкіл әлемге араласуды білдіреді. Тағы бір кейіпкер (Сафронов) шындықтың таптық жау екендігін сезінеді. Колхозшы шындықты маңызды емес деп санайды, өйткені "пролетариат қозғалуға тиіс". Этика тұрғысынан алғанда, өзімшілдік пен ынта-жігер бағаланады, ал шалаакылық пен артта қалушылық айыпталады.

Қабылдау

"Қорған" романын Кеңес өкіметі жақсы қабылдамады, өйткені олар романды Сталиннің саясатын сынға алған. Ол қатаң цензураға ұшырап, 1987 жылға дейін елде ресми түрде жарияланбады. Әлемдегі басқа адамдар бұл шығарманы шедевр ретінде қабылдады. "Айриш таймс" газетінде бұл кітап "истериялы күлімсіреп, үндемей қорқынышты көріністерге толы, қорқынышты аңыз" деп аталса, "Индипендент" газетінде Платонов "Совет Одағы құлағаннан бері табылған ең қызықты орыс жазушысы" деп аталды.