Кіріспе
Өсімдік майы өсімдіктерден алынған триглицеридтер. Бұл майлардың кейбіреулері мыңдаған жылдар бойы адам мәдениетінің бір бөлігі болды. Тамақ ішуге жарамды өсімдік майы тағамда, тамақ пісіруде және қосымша ретінде қолданылады. Көптеген майлар, жеуге жарамды және басқа, отын ретінде, мысалы, мұнай шамдарында және мұнайдан жасалған отынның орнына күйдіріледі. Бұған қоса, ағаш өңдеу, май бояу және теріге күтім жасау сияқты көптеген басқа да мақсаттар бар.
Vegetable oils are triglycerides extracted from plants. Some of these oils have been part of human culture for millennia. Edible vegetable oils are used in food, both in cooking and as supplements. Many oils, edible and otherwise, are burned as fuel, such as in oil lamps and as a substitute for petroleum based fuels. Some of the many other uses include wood finishing, oil painting, and skin care.
Анықтама
"Өсімдік майы" термині бөлме температурасында сұйық болатын заттарға ғана қатысты деп тар түрде анықталуы мүмкін немесе белгілі бір температурада заттың күйіне (сұйық немесе қатты) қарамай кеңінен анықталуы мүмкін. Бұл тізімдегі жазбалардың басым көпшілігі осы анықтамалардың тар түріне сәйкес келсе, кейбіреулері терминнің барлық түсініктері бойынша өсімдік майы деп танылмайды.
Жіктеу
Өсімдік майы бірнеше жолмен жіктелуі мүмкін. Мысалы, оларды пайдалану немесе оларды алу әдісі арқылы. Бұл мақалада өсімдік майы қолданылудың жалпы кластарына жіктеледі.
Экстракциялау әдісі
Өсімдік майының бірнеше түрі бар, олар өсімдік майын алу әдісімен ерекшеленеді. Өсімдіктің тиісті бөлігіне қысым көрсетіліп, май алынады, нәтижесінде суыртылған (немесе сығымдалған) май алынады. Осы тізімге енгізілген майлар осы типті. Өсімдіктердің майларын суға немесе басқа еріткішке еріту арқылы да алуға болады. Ерітінді өсімдік материалынан бөліп, концентрациялап, экстракцияланған немесе сұйытылған май алынады. Қоспаны өсімдік матасынан мұнайды дистилляциялау арқылы да бөліп алуға болады. Осы соңғы әдіспен алынған майлар эфир майлары деп аталады. Эфирлік майлар престелген немесе сұйытылған өсімдік майынан ерекшеленеді. Соңында мацерацияланған майлар өсімдіктердің бөліктерін негізгі майға құю арқылы жасалады, бұл процесс сұйық-сұйық экстракция деп аталады.
Шығарулары мен қолданылуы
Өсімдік майының көпшілігі, бірақ барлығы емес, өсімдіктердің жемістерінен немесе тұқымдарынан алынады. Мысалы, пальма майы пальма жемістерінен, ал соя майы соя тұқымынан алынады. Өсімдік майы ұқсас өсімдіктерден алынған майларды, мысалы "жаңғақ майы" деп топтастыру арқылы жіктелуі мүмкін. Өсімдіктердің көпшілігінде май бар болса да, тек кейбір ірі майлы дақылдардың майы ғана кеңінен қолданылып, саудаға шығарылады.
Қолдану
Өсімдік майы әр түрлі мақсаттарда қолданылады. Тамақ жеуге жарамды өсімдік майы тамақ пісіруде немесе тағамдық қоспа ретінде пайдаланылуы мүмкін. Көптеген өсімдік майы, жеуге жарамды және басқа, отын ретінде, мысалы, мұнайдан жасалған отынның орнына күйдіріледі. Кейбіреулері косметика, медициналық мақсаттар, ағаш өңдеу, майлы бояу және басқа да өнеркәсіптік мақсаттар үшін пайдаланылуы мүмкін.
Негізгі майлар
Бұл майлар бүкіл әлемде өндірілетін жеуге жарамды майдың едәуір бөлігін құрайды. Олардың барлығы сондай-ақ жанар-жағар май ретінде қолданылады. Кокос майы, тамақ пісіру майы, сондай-ақ медициналық және өнеркәсіптік қолдануы бар. Кокос пальмасы жемісінің түйіршігінен немесе етінен алынады. Тропиктерде кең таралған және құрамында ерекше, орта тізбекті май қышқылдары басым. Жүгері майы, салат және тамақ майы ретінде сатылатын негізгі майлардың бірі. Үй шаруашылығында да, өнеркәсіпте де салат және тамақ пісіру майы ретінде пайдаланылатын мақта тұқымы майы. Зәйтүн майы, тамақ пісіруде, косметикада, сабынға және дәстүрлі майлы шамдарға отын ретінде қолданылады. Пальма майы - тропикалық өсімдіктердің ең көп өндірілетін майы. Батыс Африка мен Бразилия асханаларында кең тараған. Сонымен қатар биоотын жасауға қолданылады. Анар майы (Жерделген жаңғақ майы), кейбір салатты соусым ретінде қолданылатын мөлдір май, ал оның жоғары түтін нүктесіне байланысты, әсіресе, қуыруға қолданылады. Репица майы, оның ішінде репа майы, бүкіл әлемде ең көп сатылатын тамақ майы; салат және тамақ майы ретінде қолданылады, сонымен қатар үйде және өнеркәсіпте. Сезам майы, жеңіл пісіру майы ретінде суық престеледі, қараңғы және күшті дәм үшін ыстық престеледі. Соя майы, соя ұнын өңдеудің қосалқы өнімі ретінде өндіріледі. Күнбағыс майы, жалпы тамақ пісіру майы, сонымен қатар биодизельді өндіру үшін қолданылады.
Цитрус майы
Көптеген цитрус өсімдіктерінен қысылған майлар шығады. Лимон және апельсин майы сияқты кейбір майлар эфир майы ретінде қолданылады, бұл сығымдалған майлар үшін сирек кездеседі. Грейпфрут тұқымынан (Citrus × paradisi) алынған грейпфрут тұқымы майы 1930 жылы эксперименттік түрде грейпфрут тұқымынан май алынады және оның сабын жасауға жарамды екені дәлелденді. Лимон майы, жемістің хош иісімен ұқсас. Қысқа қысылған эфир майларының бірі. Дәмдеуіш ретінде және ароматерапияда қолданылады. Сұйық қысылған лимон майы сияқты апельсин майы. 90% лимоненнен тұрады. Атыр ретінде, тазалау өнімдерінде және тағамдарға дәмдеуіш ретінде қолданылады.
Қайың және қымыз тұқымдарынан алынатын майлар
Cucurbitaceae тұқымдасына сабиз, қарбыз, құрғақ бақшалар жатады. Бұл өсімдіктердің тұқымдарында май бар екені белгілі, бірақ оны қалай алу керектігі туралы мәлімет аз. Көп жағдайда өсімдіктер азық-түлік ретінде өсіріледі, ал майлар тұқымдарды азық-түлік ретінде пайдаланудың қосалқы өнімі ретінде тамақтанады. Момордка шаррантия тұқымынан алынған ащы қымыз майы. А-элеостерин қышқылының мөлшері жоғары. Қазіргі кездегі зерттеулер оның қатерлі ісікке қарсы қасиеттері үшін қызықтырады. Лагенрия сленкарияның тұқымынан алынатын, тропиктік аймақтарда кең тараған бөтелкедегі қымыз майы. Тамақ майы ретінде пайдаланылады. Буфло қымыз майы, Солтүстік Американың оңтүстік-батысында өсетін, иісі қатты жүзім бұтасы Cucurbita foetidissima тұқымынан алынады. Cucurbita moschata тұқымынан алынатын Butternut squash тұқымы майының жаңғақ дәмі бар, ол салаттарға, маринадтарға және сауттиге қолданылады. Egusi тұқымынан алынған май, Melothria sphaerocarpa (syn. Cucumeropsis mannii), линоль қышқылына аса бай. Австрия, Словения және Хорватияда өндірілетін аса маңызды пісіру майы - қымыз тұқымы майы. Көбінесе салат пісіруде қолданылады. Сүлгі тұқымынан сығымдалған қарбыз тұқымы майы. Батыс Африкадағы дәстүрлі тамақтануда қолданылады.
Тамақ қоспалары
Бірқатар майлар тағамдық қоспалар ретінде (немесе "нутрацевтика") олардың қоректік құрамы немесе дәрілік әсері үшін қолданылады. Бораж тұқымы майы, қара қарағат тұқымы майы және кешкі примура майының бәрінде де гамма-линоленикалық қышқыл (ГЛК) бар (тиісінше шамамен 23%, 1520% және 710%), және бұл зерттеушілердің қызығушылығын тудырды. Асаи майы: Амазонка аймағында өсетін асаи пальмасы (Euterpe) тұқымдасының бірнеше түрінің жемісінен алынатын май. Нигелла сатива тұқымынан сығымдалған қара тұқым майының ескі грек, Азия және ислам медицинасында, сондай-ақ қазіргі медициналық зерттеулердің тақырыбында ұзақ уақыт бойы дәрілік қолданылуы бар. Ribes nigrum тұқымынан алынатын қара қарақұмық тұқымынан алынатын май, тамақ қоспасы ретінде қолданылады. Гамма- линолен қышқылдары, омега-3 және омега-6 май қышқылдары көп. Бораго officinalis тұқымынан алынатын бораго тұқымы майы. гамма-линоленикалық қышқылдың ең маңызды өсімдік көзі, әсіресе ол альфа-линоленикалық қышқылды қамтымайды. Linum usitatissimum тұқымынан алынған зығыр майы (жұрғату майы ретінде пайдаланылғанда зығыр майы деп аталады). Омега-3 және лигнандар құрамында жоғары, олар дәрілік мақсатта пайдаланылады. Бұл балық майының жақсы диеталық баламасы. Ол тез ащы болады.
Биоотын ретінде де қолданылатын көп мақсатты майлар
Төменде көрсетілген майлардың барлығы (негізінен) басқа мақсаттарда пайдаланылады, бірақ тун майынан басқалары жеуге жарамды, бірақ биоотын ретінде пайдалануға қарастырылған. Кастор майы, басқаларға қарағанда арзан. Кинематикалық тұтқырлық мәселе болуы мүмкін. Кокос майы (копра майы), кокос өсіретін жерлерде жергілікті пайдалану үшін перспективалы. Brassica rapa, var. өсімдік майынан алынған колза майы Oleifera (репа) рапс (немесе канола) майымен тығыз байланысты. Ол Германиядағы биодизельдің негізгі көзі болып табылады. Жүгері майы, жүгері мол өсірілетін өнімге тән. Биодизель шикізаты ретінде шығын тиімділігін зерттеуге арналған мақта тұқымы майы. Камелина сативадан алынған жалған зығыр майы, Еуропада 18-ғасырға дейін май шамдарында қолданылған. Биоотын ретінде рапсома майымен салыстыра алатын қыша майы. Пальма майы биоотын ретінде өте танымал, бірақ көп мөлшерде пальма майы өсірудің қоршаған ортаға әсері жақында пальма майын пайдалану мәселесін көтерді. Анар майы, 1900 жылы дизельді қозғалтқыштың алғашқы демонстрацияларының бірінде қолданылған. Репица майы - биодизель өндірісінде Еуропадағы ең көп қолданылатын негізгі май. Күріш қырыны майы, басқа өсімдік майынан арзан болғандықтан, қызықтырады. Азияда кең тараған. Монтанада биоотын ретінде жаңадан зерттелген шатырша май. Саликорния майы, Мексикада өсетін галофит (тұзды жақсы көретін өсімдік) Salicornia bigelovii тұқымынан алынады. Соя майы, отын ретінде тиімді емес, бірақ сояның басқа да пайдасы бар өнім ретінде тартымды. Қытайлық зерттеушілер жолбарыстың майы "биодизель отыны ретінде өте тиімді" деп сипаттаған. Қытайдағы бірнеше зауыттар биодизельді тун майынан өндіреді.
Биоотын ретінде ғана немесе негізінен пайдаланылатын жеуге жарамсыз майлар
Бұл майлар тек мұнайдан биоотын өндіру үшін өсірілетін өсімдіктерден алынады. Бұл майлар, жоғарыда сипатталған негізгі майлар басқа өсімдік майларына қарағанда отын майлары ретінде көбірек назар аударады. Копайба, Copaifera тұқымдасының түрлерінен алынған олеорезин. Бразилияда косметика өнімі ретінде және биодизельдің негізгі көзі ретінде қолданылады. Жатрофа майы, Үндістанда отын ретінде кеңінен қолданылады. Биоотын ретінде пайдалану үшін күшті қолдаушылар тартылған. Жожоба майы, Simmondsia chinensis - шөл далалық бұтадан алынатын. Сүт бұтасы, 1950 жылдары химик Мелвин Кальвин танымал етті. 1980 жылдары Бразилияның ұлттық мұнай компаниясы Petrobras зерттеу жүргізді. Үндістанда Mesua ferrea өсімдігінің тұқымынан сығымдалған нахор майы шамға май ретінде қолданылады. Симаруба глаука тұқымынан алынған "жәннәт майы" биодизель үшін жем-шөп ретінде Үндістанда қызығушылық танытты. Мұнай жаңғағы майы, Филиппинде өсетін мұнай жаңғағы (Pittosporum resiniferum) майынан алынады. Филиппин үкіметі бір кезде мұнай жаңғағын биоотын ретінде пайдалануды зерттеді. Понгамия майы (Хонге майы деп те аталады), Милеттия пиннатадан алынады және оның биоотын ретінде алғашқысын Үндістанның Бангалорында Удипи Шриниваса жасаған.
Кептіру майы
Кептіру майлары - бөлме температурасында қатты күйге дейін кептірілетін өсімдік майлары. Мұндай майлар майлы бояулардың негізі ретінде, сондай-ақ бояулар мен ағаш өңдеудің басқа түрлерінде қолданылады. Мұнда аталған майлардан басқа, жаңғақ, күнбағыс және шафраж майы да кептіру майы болып саналады. Даммар майы, Canarium strictum, бояуда майды кептіру құралы ретінде қолданылады. Сондай-ақ, шам майы ретінде де қолдануға болады. Қапша майдың полимерлік қасиеттері оны ағаш өңдеуге, майлы бояуларға, пластификатор және қатқылдандырғыштар ретінде мақтаға және линолеум жасауға өте қолайлы етеді. Азық-түлік пен дәрі-дәрмек үшін пайдаланылғанда зығыр майы зығыр майы деп аталады. Мака тұқымы майы, зығыр майына ұқсас, бірақ түстің тұрақтылығы жақсы. Тун майы, өнеркәсіптік майлау және өте тиімді кептіру құралы ретінде қолданылады. Сондай-ақ зығыр майының орнына қолданылады. Вернония майы Vernonia galamensis тұқымынан алынады. Ол 7380% вернол қышқылынан тұрады, оны желімдер, лактар мен бояулар және өнеркәсіптік қаптамалар өндіру үшін эпоксидтер жасауға қолдануға болады.