Кіріспе

Қымыз тұқымдасына жататын шөптесін жүзімдер туысы – қымыз тұқымдасына (Cucurbitaceae) жататын шөптесін жемістер туысы, бұл туыс Анд таулары мен Мезоамерикаға тән. Ет пен тұқым алу үшін қолданылатын жеуге жарамды бес түрі бар. Олар түріне, сортына және жергілікті тілге байланысты қабақ, тықсықша немесе қымыз деп аталады. Басқа да қымыз түрлері, сондай-ақ «бөтелке қымыздары» Африкаға тән және Cucurbita туысымен бір тұқымдасқа және бір қосымша тұқымға жатады, бірақ басқа руға кіреді. Бұл қымыздың басқа түрлері ыдыс-аяқ ретінде немесе ыңғайлы заттар ретінде қолданылады, ал олардың жас жемістері Cucurbita түрлеріне ұқсас етіп жейді. Cucurbita түрлерінің көпшілігі бірнеше метрге дейін өсетін және өрмелегіш сабақтары бар шөптесін жүзімдер болып табылады, бірақ C. pepo және C. maxima-ның бұтақтанған сорттары да өрбітілген. Cucurbita өсімдігіндегі сары немесе қызғылт сары гүлдер екі түрге бөлінеді: аналық және аталық. Аналық гүлдер жеміс береді, ал аталық гүлдер тозаң шығарады. Солтүстік және Орталық Американың көптеген түрлерін арнайы бал аралары тозаңдандырады, бірақ бал аралары сияқты жалпы қоректену әдеттері бар басқа да жәндіктер де оларды аралайды. Туыстың таксономиясы туралы пікірталас бар, қабылданған түрлердің саны 13-тен 30-ға дейін жетеді. Үйретілген бес түр – Cucurbita argyrosperma, C. ficifolia, C. maxima, C. moschata және C. pepo, олардың барлығын қысқы қабақ ретінде қарастыруға болады, өйткені толық піскен жемістерін бірнеше ай бойы сақтауға болады. Дегенмен, C. pepo-ның кейбір сорттары жазғы қабақ ретінде қолдануға арналған. Cucurbita туысының жемістері түрлеріне қарай А және С витаминдері сияқты көптеген қоректік заттардың жақсы көзі болып табылады. Жемістерді көптеген тағамдарға қолданады, соның ішінде қабақ пісіру, печенье, нан, десерттер, пудингтер, сусындар және сорпалар. Ботаникалық жемістер болғамен, қабақ сияқты Cucurbita қымыздары көбінесе көкөніс ретінде пісіріліп жейді. Тықсықшалар көбірек қолданылады, оларды көкөніс ретінде де, қабақ пісірмесі сияқты десерт ретінде де жейді.

Сипаттама

Cucurbita түрлері екі негізгі топқа бөлінеді. Бірінші топқа бір жылдық немесе қысқа ғұмырлы көп жылдық жүзімдер жатады, олар мезофиттік, яғни оларға үнемі сумен қамтамасыз ету қажет. Екінші топ – шөлді аймақтарда өсетін, ксерофиттік, яғни құрғақ жағдайға төзімді көп жылдық өсімдіктер. Қолдан өсірілетін Cucurbita түрлері осы бірінші топтан шыққан. Өсімдік сабағы биіктігі немесе ұзындығы бойынша өсіп, жақын орналасқан өсімдіктер мен құрылыстарға өрмелеуге немесе жер бетімен кеңейуге көмектесетін жіп тәрізді бұтақтарды (жіпшелерді) шығарады. Көптеген түрлер түйіндерден оңай тамырланбайды, бірақ C. ficifolia және басқа төрт қолдан өсірілген мезофиттік түрлер бұл қасиетке ие, бірақ олардың арасында айырмашылық бар. Көп жылдық Cucurbita жүзімі өсіп дамығанда жартылай ағаш тәрізді болуы мүмкін. Cucurbita жемістерінің мөлшері, пішіні және түсі кең ауқымда өзгереді, тіпті бір түрдің ішінде де. C. ficifolia бұл ережеден тыс, өйткені ол сыртқы түрінде өте біркелкі. C. pepo және C. maxima түрлерінің морфологиялық айырмашылықтары соншалықты зор, олардың әртүрлі тұқымдары мен сорттары мүлдем бөлек түрлер деп жаңылысқан. Аналық гүлдердің жуан гүлсабақтары және 3-5 мойындары бар, олардың әрқайсысы екі бөліктен тұратын төмен орналасқан жұмыртқалыққа ие. Тұқымдар орталық емес, жұмыртқалық қабырғасына (париетальды плацентация) бекітіледі, олар үлкен және жақсырақ жапырақты, ішінде екі жапырақшадан тұратын үлкен эмбрионнан тұрады.

Репродуктивті биология

Cucurbita тұқымдасының барлық түрлерінде 20 жұп хромосома бар. Солтүстік және Орталық Американың көптеген түрлерін Eucerini тайпасының, әсіресе Peponapis және Xenoglossa туыстарының мамандандырылған тозаңдаушылары аралайды, және осы қабақ аралары тозаңданудан кейін гүлдердің жеміс беруі үшін өте маңызды болуы мүмкін. Стигмаға көп тозаң түскенде, жемістерде көбірек тұқым пайда болады және жемістері үлкенірек болып, пісуге бейімделеді, бұл құбылыс ксения деп аталады. Сондықтан, бәсекеге қабілетті өсімдіктер көбінесе жемістегі тұқымдардың санын арттыру үшін қолмен тозаңданады, бұл жемістің мөлшерін ұлғайтады; мұндай тозаңдау үшін білікті техника қажет. C. pepo-ның тұқымсыз кейбір сорттары белгілі. Гүлдеу мен жеміс қоюдың ең маңызды факторлары физиологиялық болып табылады, өсімдіктің жасына және оның дамып жатқан жемістеріне байланысты. Өсімдік гормондары этилен мен ауксин жеміс қою мен дамуда маңызды рөл атқарады. Этилен аналық гүлдердің пайда болуын ынталандырады. Егер өсімдікте дамып жатқан жеміс болса, одан кейін пайда болатын аналық гүлдердің пісуі ықтималдығы төмендейді, бұл "алғашқы жемістің басымдығы" деп аталатын құбылыс. Этефон, өсімдіктің метаболизмінен кейін этиленге айналатын өсімдік өсуін реттегіш, жеміс пен тұқым өндірісін арттыру үшін қолданылуы мүмкін. Өсімдік гормоны гибберелин, тоқпаншаларда түзіледі және еркек гүлдердің барлық бөліктерінің дамуы үшін қажет. Аналық гүлдердің дамуы әлі толыққанды түсініксіз. Гибберелин сондай-ақ тұқым мен сабақтың өсуі сияқты өсімдіктердің басқа да даму процестеріне қатысады.

Өскіндеу және көшеттердің өсуі

Тұқымның өнімділікке қабілеті ең жоғары (C. moschata) гүлденгеннен кейін 45 күнде дамиды, ал тұқымның салмағы гүлденгеннен кейін 70 күнде ең жоғары деңгейге жетеді. Кейбір C. pepo сорттары күніне сегіз сағат күн сәулесінде және белгілі бір тереңдікте жақсы өнеді, ал одан тереңге егілген тұқымдар өнім бермейді. C. foetidissima – бұл бұталы түр, онда 19 күннен кіші жастағы өсімдіктер сабақтарын алып тастағаннан кейін тамырдан өрмейді. 90 проценттік өнімділік көрсеткіші бар тұқым партиясында, 90 проценттен астам өсімдіктер егілгеннен кейін 29 күн өткен соң шығып келді. Тәжірибелер көрсеткендей, тозаң мөлшері артқанда, сондай-ақ жемісте тұқым көп болса және жеміс үлкен болса (жоғарыда айтылған ксения әсері), тұқымның өнімі тезірек және сәттірек болады, ал көшеттер де ірі болады. Ауыр металдармен, оның ішінде кадмиймен ластану өсімдіктердің өсуіне елеулі кері әсер етеді. Көктемде өсірілген кукурбиталар күзде өсірілгендерге қарағанда ірі болады.

Таксономия

Кукурбита Линнейдің 1754 жылғы Genera Plantarum еңбегінің бесінші басылымында, 1753 жылғы Species Plantarum еңбегінің бірінші басылымымен бірге, қазіргі заманғы ботаникалық номенклатура талаптарына сай ресми түрде сипатталды. Cucurbita pepo – осы туыстың типтік түрі. Линней бастапқыда C. pepo, C. verrucosa және C. melopepo (қазір екеуі де C. pepo-ға кіреді), сондай-ақ C. citrullus (қарбыз, қазір Citrullus lanatus) және C. lagenaria (қазір Lagenaria siceraria) (екеуі де Cucurbita емес, бірақ Cucurbitaceae туысына жатады) түрлерін қамтыды. Cucurbita digitata, C. foetidissima, C. galeotti және C. pedatifolia түрлері ксерофиттер, құрғақ аймақтарда өсетін көп жылдық өсімдіктер, олардың тамырлары қоректік заттарды сақтайды; ал қалғандары, бес қолға үйретілген түрлерді қоса алғанда, мезофиттік бір жылдық немесе қысқа ғұмырлы көп жылдық өсімдіктер, олардың тамырлары қоректік заттарды сақтамайды. Бес қолға үйретілген түрдің көпшілігі бір-бірінен сүйексіздік кедергілерімен оқшауланған және әртүрлі физиологиялық ерекшеліктері бар. Бұқа қарбызы (C. foetidissima) аралық түр ретінде қолданылады, өйткені оны барлық кең таралған Cucurbita түрлерімен будандастыруға болады. 1990 жылы Cucurbita саласындағы сарапшы Майкл Ни оларды келесі жиі сілтеме жасалатын 13 түр тобына (барлығы 27 түр) жіктеді, олар топтар бойынша және әліппелік тәртіппен тізімделген, географиялық шығу тегі көрсетілген:
C. argyrosperma (синонимі C. mixta) – кабақ; шығу тегі: Мексика
C. kellyana, шығу тегі: Батыс Мексиканың Тынық мұхиты жағалауы
C. palmeri, шығу тегі: Солтүстік-батыс Мексиканың Тынық мұхиты жағалауы
C. sororia, шығу тегі: Тынық мұхиты жағалауы Мексикасынан Никарагуаға дейін, Солтүстік-шығыс Мексика
C. digitata – саусақты жапырақты қарбыз; шығу тегі: АҚШ-тың оңтүстік-батысы, Солтүстік-батыс Мексика
C. californica
C. cordata
C. cylindrata
C. palmata
C. ecuadorensis, шығу тегі: Эквадордың Тынық мұхиты жағалауы
C. ficifolia – инжір жапырақты қарбыз, чилакайоте, алькайоте; шығу тегі: Мексика, Панама, Солтүстік Чили және Аргентина
C. foetidissima – иіссіз қарбыз, бұқа қарбызы; шығу тегі: Мексика
C. scabridifolia, C. foetidissima және C. pedatifolia түрлерінің табиғи гибриді болуы мүмкін
C. galeottii, жақсы белгілі емес; шығу тегі: Оахака, Мексика
C. lundelliana, шығу тегі: Мексика, Гватемала, Белиз
C. maxima – қысқы кабақ, тыква; шығу тегі: Аргентина, Боливия, Эквадор
C. andreana, шығу тегі: Аргентина
C. moschata – мускат кабағы, 'Дикинсон' тыквасы, алтын кабақ; шығу тегі: Боливия, Колумбия, Эквадор, Мексика, Панама, Пуэрто-Рико, Венесуэла
C. okeechobeensis, шығу тегі: Флорида
C. martinezii, шығу тегі: Мексиканың Ыстық теңіз жағалауы және төбелері
C. pedatifolia, шығу тегі: Керетаро, Мексика
C. moorei
C. pepo – далалық тыква, жаздық кабақ, кабачок, көкөніс, аккорн кабағы; шығу тегі: Мексика, АҚШ
C. fraterna, шығу тегі: Тамаулипас және Нуэво-Леон, Мексика
C. texana, шығу тегі: Техас, АҚШ
C. radicans – калабасилья, калабаса де койоте; шығу тегі: Орталық Мексика
C. gracilior

Нинің таксономиясы 1968 және 1970 жылдардағы Роудс және Бемис басқарылған ботаникалық команданың 21 түрдің бірнеше фенотиптік белгілерінің статистикалық топтамаларына негіделген түрлердің топтамалары туралы есептерімен үлкен сәйкестік көрсетеді. Қосымша түр мүшелерін зерттеу үшін тұқымдар қолжетімді болған жоқ. 21 түрдің 16-сы бес кластерге топтастырылды, ал қалған бесеуі бөлек жіктелді:
C. digitata, C. palmata, C. californica, C. cylindrata, C. cordata
C. martinezii, C. okeechobeensis, C. lundelliana
C. sororia, C. gracilior, C. palmeri; C. argyrosperma (C. mixta деп хабарланған) бұрынғы үш түрге жақын деп есептелді
C. maxima, C. andreana
C. pepo, C. texana
C. moschata, C. ficifolia, C. pedatifolia, C. foetidissima және C. ecuadorensis өздерінің жеке түрлер топтарына орналастырылды, өйткені олар зерттелген басқа түрлерге айтарлықтай жақын деп есептелмеді.

Өндіріс

Скваш және қабақ* өндірісі (2021) Ел өндірісі (млн. тонна) 7.4 1.3 1.2 1.1 0.8 0.7 0.6 0.5 0.4 Әлем 23.4* тығыз қабақтарды қосады. Көздігі: БҰҰ FAOSTAT 2021 жылы әлемдегі скваш өндірісі (қабақтар мен тығыз қабақтарды қоса алғанда) 23,4 миллион тоннаны құрады, оның 32% Қытайға тиесілі (кесте). Украина, Ресей және АҚШ екінші деңгейдегі өндірушілер болды.

Уыттылық

Кукурбитин – аминқышқылы және карбоксипиролидин, ол шикі Кукурбита тұқымдарында кездеседі. Жұқтырған егеуқұйрықтарға берілген кезде ол паразиттік жапырақшалардың дамуын тежейді, бірақ бұл әсер инфекция басталғаннан кейін дереу қолданылса ғана байқалады. Кукурмозин – рибосоманың белсенділігін жоғалтатын ақуыз, ол Кукурбитаның, әсіресе Cucurbita moschata тұқымының қабығы мен тұқымында кездеседі. Кукурбитацин – бұл Cucurbita және Cucurbitaceae тұқымдасының барлық өкілдерінде кездесетін өсімдік стероиды. Сүтқоректілерге улы, кукурбитацинды тым көп мөлшерде ішу асқазан ауруына, диареяға және тіпті құлауға әкелуі мүмкін. Бұл ащылық әсіресе жабайы Кукурбиталарда кең таралған; Мексиканың кейбір аймақтарында жемістердің қабығын әйелдердің кеудесіне сүртіп, балаларын емшектен айырады. Бау-бақша өсімдіктерін өсіру процесі егілген сорттардың ащылығын азайтып, жойғанмен, қымыз тұқымдарында Е витамині, шикі ақуыз, В витаминдері және бірнеше тағамдық минералдар бар (пепитадағы тамақтану кестесін қараңыз). Сондай-ақ, қымыз тұқымдарында қанықпаған және қаныққан майлар, пальмитин, олеин және линол май қышқылдары, сондай-ақ каротиноидтар да бар.

Ас үй

Cucurbitaceae тұқымдасына адам тамағы ретінде қолданылатын көптеген түрлері кіреді. Егілген сорттарының жемістері мен тұқымдары жеуге жарамды және оларды дайындауға аз немесе мүлдем қажеттілік болмайды. Гүлдері, жас жапырақтары мен сабақ ұштары да қолданылуы мүмкін. Көптеген сорттардың тұқымдарын мен жемістерін ұзақ сақтауға болады. Жазғы қабақтың жұқа, жеуге жарамды қабығы бар. Екі түрдің де тұқымдарын пісіріп, шикі күйінде жеуге, қабақ тұқымы майын жасауға немесе басқаша дайындауға болады. Қабақтар көбінесе жаңа өнімдер нарығына арналған. Еуропалықтармен байланыс орнатқанға дейін Cucurbita Американың жергілікті халқы үшін маңызды тағам көзі болған. Бұл түр еуропалықтардың, соның ішінде Паломниктердің тағамына айналды, олар тіпті оны алғашқы Алғыс айту күнінде де ұсынды. Бұл туысқа жататын өсімдіктерді пайдаланып жасалатын басқа да тағамдарға бисквиттер, нан, ірімшік, десерттер, пончиктер, гранола, мұзқаймақ, лазанья, кеспе, пудинг, қабақ жемісі, салаттар, сорпалар және толтырма жатады. Қабақ сорпасы – африкалық асүйіндегі тағам. Ксерофиттік түрлер құрғақ аймақтарда жақсы өсетін, қоректік заттарға толы азықтарды табуға көмектеседі. C. ficifolia жұмсақ және аздап спирттік сусындар жасауға қолданылады. Францияда қабақ (courges) дәстүрлі түрде жарма ретінде беріледі, май, сүт және жұмыртқа қосылып, тұз, бұрыш және мускат жаңғағымен дәмделеді, сондай-ақ сорпа ретінде де дайындалады. Италияда кабачок пен ірі қабақтар әртүрлі аймақтық тағамдарда қолданылады, мысалы, Апулиядан зейтүн майы, тұз және шөптермен пісірілген cocuzze alla puviredda; Лигуриядан torta di zucca немесе Эмилия-Романьядан torta di zucca e riso, қабақтар май, рикотта, пармезан, жұмыртқа және сүт қосылған пирогқа айналады; және Сицилиядан спагетти alle zucchine сияқты тағамдарда макаронға соус ретінде беріледі. Жапонияда C. moschata сияқты кішкентай қабақтар (kabocha) күріш соусымен қайнатылып, қуырылып немесе тәтті картоп пен жапондық тау жамырауымен бірге шарларға айналдырылады.

Өнер, музыка және әдебиет

Америкадағы жергілікті халықтар жүгері мен бұршақ сияқты екі мың жылдан бері суреттерінде қызанақты бейнелеп келеді. Мысалы, Моче керамикасында қызанақ жиі кездеседі. Батыс жарты шарда өскен болса да, 1492 жылы Христофор Колумб Жаңа әлемге келгеннен кейін, кукурбита әлемнің басқа бөліктеріне тарала бастады. Соңғы кезде ғана Еуропада осы туыстың ең ерте кездескен суреті 1542 жылы неміс ботанигі Леонхарт Фукс жазған De Historia Stirpium Commentarii Insignes еңбегіндегі Cucurbita pepo болды. Бірақ 1992 жылы Римдегі Вилла Фарнезинаның гирляндаларында 1515-1518 жылдар аралығында салынған екі сурет табылды – біреуі C. pepo, екіншісі C. maxima. Сондай-ақ, 2001 жылы Анна Бретаньнің Grandes Heures (Les Grandes Heures d'Anne de Bretagne) француздық діни кітабында, 1503-1508 жылдар аралығында жасалған жарықтандырылған қолжазбада осы туыстың бейнелері анықталды. Бұл кітапта "Quegourdes de turquie" деп аталатын сурет бар, ол 2006 жылы кукурбита мамандары C. pepo subsp. texana деп анықтады. 1952 жылы Стенли Смит Мастер, Эдрих Сиберт атты псевдониммен "The Marrow Song (О, қандай әдемілік!)" әнін жазды. Бұл ән 1973 жылы Австралияда танымал болды, ал 2003 жылы Ұлыбританияда Wurzels тобының Cutler of the West альбомында қайта жаңғыртылды. Джон Гринлиф Уиттиер 1850 жылы "Қызанақ" атты өлең жазды. "Ұлы Қызанақ" – Чарльз М. Шульцтің "Астық шашағы" комиксіндегі ойдан шығарылған мерекелік кейіпкер.

Тазалау және жеке күтім үшін пайдаланылады

C. foetidissima құрамында жемістері мен тамырларынан алуға болатын сапонин бар. Оны сабын, шампунь және ақтарту ретінде пайдалануға болады. Ұзаққа созылған тікелей қатысу теріде тітіркеніс тудыруы мүмкін. Қабақ косметикада да қолданылады.

Халықтық емдіктер

Кукурбита түрлі мәдениеттерде халықтық емдік құрал ретінде қолданылған. Американың жергілікті тұрғындары тығыз ішек құрттарын және зәр жолдары ауруларын емдеу үшін қызанақты пайдаланған. Бұл емдік тәсілді американдық дәрігерлер 19 ғасырдың басында құрттарды қууға арналған антигельминтик ретінде қолданды. Оңтүстік-Шығыс Еуропада C. pepo тұқымдары тітіркенген несеп шығарғыш және қатерсіз простата гиперплазиясын емдеу үшін қолданылған. Германияда халықтық және шөптік медицинаны бағалайтын Комиссия Е, 1985 жылы жарияланған монографиясында эмпирикалық түрде анықталған клиникалық тиімділікті растайтын фармакологиялық зерттеулердің жетіспеушілігін атап өтсе де, 1 және 2 сатыдағы простата гиперплазиясының қабынуы және зәр шығару проблемаларына арналған қызанақ тұқымын қолдануға рұқсат берген. АҚШ-тағы FDA (Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы) 1990 жылы простатаның ұлғаюын емдеуге арналған рецептсіз барлық препараттардың сатылуын тоқтатты. Қытайда C. moschata тұқымдары дәстүрлі қытай медицинасында шистосомоз ауруын емдеу және таспа құрттарды шығару үшін қолданылған. Мексикада шөп емшілері қандағы қант деңгейін төмендетеді деген сеніммен C. ficifolia-ны қолданады.

Фестивальдар

Құрбыра жемістері, оның ішінде тықвалар мен кабачоктар Аргентина, Австрия, Боливия, Ұлыбритания, Канада, Хорватия, Франция, Германия, Үндістан, Италия, Жапония, Перу, Португалия, Испания, Швейцария және АҚШ сияқты елдерде фестивальдарда тойланады. Аргентинада жыл сайын Санта-Фе провинциясының Серес қаласында ұлттық тықва фестивалі – Fiesta Nacional del Zapallo өтеді, оның соңғы күні Reina Nacional del Zapallo тағайындалады. Португалияда Лоринья мен Аталая қалаларында "Abóbora de Lourinhã e Atalaia" фестивалі ("Лоринья мен Аталаядағы тықвалар мен кабачоктар фестивалі") өтеді, бұл қала Ұлттық тықва астанасы (Capital Nacional da Abóbora) деп аталады. Германияның Людвигсбург қаласы жыл сайын әлемдегі ең ірі тықва фестиваліне төңкеріледі. 2012 жылы Ұлыбританиядағы Харрогеттегі күзгі гүл көрмесінде алып кабачок (цуккини) көрсетілді. АҚШ-та тықва лақтыру бәсекесі кең таралған, мұнда требушеттер мен пневматикалық зеңбіректер сияқты құрылғылар тықваларды мүмкіндігінше алысқа лақтыру үшін қолданылады. Кине тықва фестивалі жыл сайын Нью-Гэмпшир штатында өтеді; 2013 жылы ол 19 қазан күні 30 581 данасымен бір жердегі ең көп шам жаққан қызанақтар үшін әлемдік рекордты тіркеді. Хэллоуин кеңінен тойланады, үлкен қызғылт сары тықвалардан жасалған, қорқынышты беттері ойылған және шамдармен жарықтандырылған қызанақтар қолданылады. Қызанақтар C. pepo түрінен жасалады, оларды АҚШ-та тықва пісіруге көбінесе қолданылатын C. moschata түрімен шатастырмау керек.