Кіріспе

Тайсу (Тай-су) - Қытай буддизмін реформалау мен қайта жаңғыртуды қолдаған буддистік модернист, белсенді және ойшыл.

Өмірбаян

Тайксю Чжэцзян провинциясының Хаиньин қаласында дүниеге келген. Оның лайықты аты Лунь Пелин (呂林) болды. Оның ата-анасы әлі жас кезінде қайтыс болғандықтан, оны әжесі мен ата-анасы тәрбиеледі. 16 жасында Сучжоудағы Сяо Цзюхуа ғибадатханасындағы (小九華寺) Чан буддизмі Линцзи мектебінде діни қызметке тағайындалды. Тағзым болғаннан кейін көп ұзамай оған Тайкшу деген дхармалық есім берілді, яғни Ұлы Бос. 1909 жылы ол буддист Ян Реншань құрған Сутра ою-өрнегі қоғамына қосылу үшін Нанкинге барды. Канг Ювэй, Лян Цычао, Тан Ситонг және Чжан Тайянның саяси жазбаларына тап болған Тайсю буддизмді реформалауға көңіл бөлді. 1911 жылы Гуанчжоуда болған кезінде Цин әулетін құлатуға ниеттенген революционерлермен байланысқа шығып, кейбір құпия революциялық іс-шараларға қатысты. Тайсу кейіннен өзінің саяси ойлауының қалыптасуын өзінің "Өзін-өзі тану" (自傳 zìzhuàn) кітабында былай деп сипаттады: Менің әлеуметтік және саяси ойлауым "Мырза" Бауманға негізделген. Конституция", Республикалық революция, социализм және анархизм. Мен Чжан Тайянның "Дін құру туралы", "Бес жағымсыз жайт туралы" және "Эволюция туралы" сияқты еңбектерін оқыған кезде анархизм мен буддизмді жақын серіктестер ретінде және демократиялық социализмнен мүмкін жетістіктер ретінде көрдім. Жаңа Қытай Республикасы құрылғаннан кейін Тайсю буддизмді ілгерілету қауымдастығын (佛教協進會/佛教协进会 fójiào xiéjìn hùi) құрды, ол консервативті буддистердің қарсылығына байланысты қысқа уақытқа ғана созылды. Буддистік қауымды өзінің идеяларына сендіре алмай, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда және Қытайда болған азаптардан шошынып, Тайсу 1914 жылдың қазан айынан бастап үш жыл бойы Путуошанда оқшаулануға (閉關 /闭关 bìguān) барды. Тайсю өлгенге дейін Қытайда буддизмді қайта жаңғырту үшін жұмыс істеді, бірақ Қытайда соғыстар мен төңкерістер арқылы болған экономикалық және саяси ахуалдың күрт нашарлауы салдарынан оның жобаларының аз бөлігі сәтті болды. 1947 жылы 12 наурызда Шанхайдағы Жейд Будда ғибадатханасында (玉佛寺 yùfó sì) қайтыс болды. Оның ықпалды шәкірттерінің қатарына Инь Шунь 印順 (19062005) және Дончжу 東初 (19071977) жатады.

Буддистік модернизм

Тайкю қытайлықтардың революциялық белсендісі болумен қатар буддалық модернист болды. Ол бұл ілімді бүкіл әлемге буддизмді тарату үшін қабылдады. Оның бір үлкен жоспары Сангханы қайта ұйымдастыру болды. Оның жоспарланған жоспары - монастырьдегі монахтардың санын азайту, ал дін тарихы профессоры Дон А. Питтманның айтуынша, 1930 жылы Тайксуда бұл сандар жиырма мың монахты ғана қамтиды; бес мың студент, он екі мың бодхисаттва монахтары және үш мың ақсақал. Он екі мың бодхисаттваның ішінде бес мың адам дхарманы уағыздау және оқыту арқылы таратуға, үш мың адам буддалық білім беру мекемелерінде әкімші ретінде қызмет етуге, он бес жүз адам буддалық қайырымдылық және көмек жұмыстарына, он бес жүз адам монастырь білім беру жүйесінде оқытушы ретінде қызмет етуге және мың адам әртүрлі мәдени істерге қатысуға тиіс. Сангханы қайта құру буддизмді қайта жандандыруға бағытталған, бұл әлемде таза жерді құруға бағытталған маңызды қадам. Оның тұсында Қытайда таза жер буддизмі кеңінен тараған. Тайкюдің модернисттік ой-пікірлері оған таза жер идеясын буддалық космологияның жері ретінде емес, осы жерде және қазір осы әлемде жасауға болатын нәрсе ретінде таратты. Питтман былай деп жазады: Оның бұл идеалды жүзеге асыру жөніндегі көзқарастары қазіргі Сангханың негізгі ағынынан алыс болды. Тайшу басқа ұлы бодхисаттвалар мен буддалардың рухани қасиеті мен құдіретіне арқа сүйеу арқылы қол жетімді болған алыс таза жерлердің даңқына назар аудармай, осы жер бетіндегі әлемді мыңдаған орташа бодхисаттвалардың бағышталуы мен құрбандыққа арналған ауыр еңбегі арқылы таза жерге айналдырды. Олар олардың келісілген куәлігінің не білдіретінін білетін. Көптеген буддистік модернисттер сияқты Тайксю да буддистер еместер дәстүрдің күрделілігін жақсырақ түсіну үшін мәдени аударма (буддизмді түсіндіру әдісі) сияқты тактикаларды қолдануға қызығушылық танытты. Мысалы, Тайсу өзінің "Ғылым және буддизм" атты эссесінде Будданың әрбір тамшы судың ішінде 84 мың микроб бар деген ілімін аударған. Бұл буддалық ілім біздің әлемде одан да көп әлем бар екенін айтады. Ол микроскоп арқылы қаралғанда, осы ұсақ микробтарды көруге болатынын және олардың әрқайсысының өзіндік өмір сүретінін түсіндіреді. Ол өзінің еңбектерінде ғаламның ортасы жоқ шексіз кеңістік бар деген ғылыми теорияны буддалық сутралармен байланыстырды, онда "Ғарыш шексіз және әлемдердің саны шексіз, өйткені барлығы сансыз буынды желі сияқты өзара тепе-теңдікте". Алайда Тайсу ғылымның барлығына және барлығының соңы екеніне сенбеді. Ол ғаламның көптеген құпияларын түсіндіре алатын ғылымның жолын табу мүмкін емес екенін түсінді. "Ғылыми білім будда ілімін дәлелдей алады, бірақ будда ілімінің шынайылығын анықтай алмайды". Ол буддизмді ғылыми, бірақ ғылымнан жоғары деп түсінген.

Христиан дінімен байланыстар

Тайкшуның Сангхадағы реформаларына христиан діні әсер етті. Еуропада болған кезінде Тайксю христиан қайырымдылық ұйымдарының табыстарын көріп, бұл ұйым стилін өзінің реформацияланған буддизміне енгізуге үміттенді. Ол осы әдістерді Бодхи қоғамы мен Дұрыс сенім қоғамы сияқты бейшараларға, кедейлерге және бақытсыздарға қайырымдылық жасауға арналған беймәлім ұйымдарға енгізді. Алайда, ол христиан философиясын сынға алды, ол қазіргі заманғы ғылыммен үйлеспейді және Еуропадағы экономикалық күйзелістер мен екі дүниежүзілік соғысты болдырмады деп сенді. Батыс сыншылары оның христиан философиясы туралы надан және дұрыс білмейтінін айтып, Буддизмдегі дәрістерін "жаңылмалы, тұжырымсыз, әуесқойлық әңгіме" деп атады.

Жазбаларды зерттеу

Тайкю басылымының бір басылымында ол дінаралық диалогтың маңыздылығын талқылайды. Ол Қытайдағы проблемаларды түсінеді және католик архиепискобымен сөйлескенде осы маңыздылықты түсінген. Тайсу былай деп жазады: Қытайдағы жағдайға сай келетін барлық діндер реттелуі керек. Католицизмді ашық түрде қабылдамау керек. Бұл цитата Тайкюдің басқа діннің ілімдерін жоққа шығаруға ешқандай себеп жоқ деп сенгенін көрсетеді, өйткені әртүрлі діндер ынтымақтастық пен ашық оймен бірге жұмыс істеу және бір-бірінен үйрену қабілетіне ие. Тайкю тіпті кейбір христиандық идеяларды, мысалы пасторлық оқыту әдістері мен қайта жаңғыру стилі бойынша уағыздауды өзінің буддалық тәжірибелеріне енгізді. Тайсуда кейбір христиандық әдістерді қолданудан басқа, ол ашық түрде қарастырған даулы тақырып - Құдайдың бар болуы. Тайкю реформаға ұмтылмағаннан кейін үш жыл бойы өзін-өзі ұстап отырғанда, ол Құдай кім? Ол материядан жаратылған ба, жоқ па? . Егер Ол тек жүректе болса, онда оның болуы "құба шашы" және "қоян мүйізі" сияқты жоқ нәрселерге ұқсас аңыз болып табылады. Сондықтан да біз Құдайдың әлемдегі барлық нәрсені жаратқанына сенбеуіміз керек. . Ол ғаламды қалай жаратты? Егер Киелі Әке әлемнің бір бөлігі болса, онда әлемді жарату Оның қолынан келмейді. Мен Құдайдың бар екеніне күмән келтіремін. Құдайды дүниеге әкелгендігіне дәлел келтіріңізші. Ол кім еді? Оның бар болуының себебі - оның табиғаты ма? Оның дүниеге келер алдында бар нәрсе бар деп айту ақылға сыймайды. Егер туылған болса, немесе басталған болса, онда аяқталуы да болуы керек. Ол құдіреті шексіз Құдай деп айту ақылға қонымсыз. . Егер Құдай адамды және барлық нәрсені өз қалауы бойынша жаратқан болса, онда Ол адамды соқыр немесе надан етіп жаратты ма? Ол қалай күнәлі нәрселерді, қылмыстарды, надандықты, тіпті Құдайды қорлаушыларды жарата алды? Бұл ақылға сыймайтын іс. Егер Құдай осылардың бәрін істеген болса, онда жұмақта қалуға рұқсат бермей, адамдарды азап шеккізу үшін жер аударылғаны ақылға сыймайтын болар еді. Құдай өзін құрметтемейтін адамдарды қалай жарата алады? Тайкюдің ізбасарлары оның жазбаларынан ғылым құнды ресурс деп санайтынын, бірақ адамдардың ырымға деген берік сенімінің арқасында ол буддизмге ешқашан табысты құрал бола алмайтынын түсіне алады. Ол ғылым - бұл ағартудың құралы, бірақ ол ешкімге ешқашан жете алмайды деп айтады. Тайкюдің сөздері бойынша, "Ғылыми әдістер тек буддалық ілімді растай алады, олар одан әрі қарай ешқашан алға бара алмайды". Дон Питтман Тайкюдің реформасы туралы "Заманауи қытай буддизміне қарай" атты кітап жазды. Оның реформалық әрекеттерінің бірі - таза жер буддизмін жүзеге асыру. Егер біз ақыл-ойымызды жақсы біліп, таза ойлар дамытып, жақсы істерге ұмтыла берсек, онда ол - біздің рухани өміріміз. Қытайды таза емес қытай еліне айналдыру қаншалықты қиын бола алады? Барлық адамдарда осы ақыл-ой күші бар, және оларда таза жерді құруға қабілеттілік (беннег) бар болғандықтан, олар осы дүниені таза жерге айналдыру туралы салтанатты ант бере алады және оған жету үшін жан сала жұмыс істей алады". Бұл - Тайсудың реформа туралы ең ұлы идеяларының бірі. Ол осы әлемдегі азапты жоюдың жалғыз жолы - таза жерді әкелу деп сенді. Ол мұны көптеген жолдармен, соның ішінде Сангханы қайта ұйымдастыру арқылы жасауға тырысты. Тайкюдің өкінішке қарай, Дхарманың дүниежүзілік таралуына тырысқан әрекеті сәтсіз аяқталды. Оның жақсы өмір сүру үшін құрған көптеген институттары көптеген түрлі нәрселер, соның ішінде коммунистердің қолынан қаза тапты.